​Хэнтэг үбгэн ба гэнэн хүгшэн

(Үргэлжэлэл. Эхиниинь сентябриин 28-най дугаарта.)

Энэдхэг ороной хойто зүгтэхи нэгэ нютагта үбгэн хүгшэн хоёр һуудаг hэн ха. Үбгэниинь Мяхан Нюурта, хүгшэниинь Тоһон Нюурта гэжэ нэрэтэй бэлэй. Тэдэнэр жэл бүри тугалладаг юhэн үнеэтэйшье һаань, малынь олошордоггүй байба. Ушарынь: нэгэл жэл соо үнеэдэйнгээ түлыень үбгэниинь үүсэлжэ эдижэрхидэг байгаа. 

Харин хүгшэндэнь үнеэдhээнь гараһан сагаан эдеэн арайхан хүртэдэг hэн. Наhатай болохо тумаа үбгэн бүрил хомхой боложо, үнеэдэйнь түлшье, мяханшье дутадаг болобо. Нэгэтэ үбгэжөөл иигэжэ бодобо: «Найма гү, али юhэншье гү үнеэтэй байhанай илгаань тэрээхэн лэ бэзэ даа» .

Тэрэ үдэртөө нэгэ үнеэгээ үбгэн үүсэлбэ. Тиигэhээр үнишье болонгүй, тэдэ оройдоо гансахан үнеэтэй үлэбэ. Хүгшэн тэрээнээ яашье үүсэлүүлхэгүй гэжэ шиидэбэ. Һaaxa үнеэгүй үлэшоо һаа, хооhодожо зобохо байhанаа ойлгоо ха юм.

Ганса үнеэнэйнь hүнэй хоюуландань хүртэхэеэ болиходо, хүгшэниинь айлаар зайжа, бадар хэдэг болобо. Нэгэтэ хүгшэн бүхэли үдэр бадарлажа ябаба. Энээнииень үбгэн hамбаашалаад, ганса үнеэгээ мяхан болгожорхибо. Гэрэйнгээ үүдэ шэбхэдээд, үбгэн тогоогоор дүүрэн мяха шанажа эхилбэ. Хүгшэнэйнгөө бусажа ерэхэдэ, гэртээ оруулангүй, газаа байлгаад, иигэжэ хэлэбэ:

- Ши намда hаалта бү хэ, мяха шанаад, эдижэ hуунаб. Шамда гэжэ үнеэнэй дэлэнгынь газаа орхёоб.

Хүгшэн ехээр гомдон уйлажа, үнеэнэйнгээ дэлэн абаад, энэ хомхой үбгэнhөө холо болохо гэжэ хоёр нюдэнэйнгөө хараһан тээшэ ябаба.

Хүгшэн үни удаан ой соогуур ябаба. Тиигэжэ ябаhаар, хүхэгшэ үнеэмни тэрэ байна гэжэ нэгэ юумэ обёорбо. Хажуудань ошоходонь, тэрэнь мал шэнги түхэлтэй томо шулуун болошобо. Тэрэ шулуунай дэргэдэ хүгшэн hэхэрэн унаад, тэнгэридэ зальбаран байжа, сорхирсо уйлаба. Ухаагаа балартаhан хүгшэн үнеэнэйнгээ дэлэн үхэртэл адли шулуунай малай сами шэнги газартань табижархиба. Тиин байтарнь, үнеэнэйнь дэлэн дүүрэн hүтэй болоhон шэнги үзэгдэбэ. Дэлэнгэй хүхэнүүдые шобтороод үзэhэниинь, һүн гоожошобо.

Ехээр баярлаhан хүгшэн тэнгэри бурханда баяр хүргэжэ мүргөөд, тэрэ газартаа байрлажа, шулуун үнеэгээ hаажа, һүөөрнь хооллодог, үшөө тиигээд тоһо гаргадаг болобо. Бүхэли тулам тоhотой болоходоо, хүгшэн үбгэеэ хайрлаhан сэдьхэлдэ абтажа, тэрээндээ абаашажа үгэхэ гэжэ бодобо.

- Тэрэ баарhамни юугээ эдижэ ажамидарна гээшэб? - гэжэ ехээр һанаата болобо.

Үбгэнтэеэ уулзабални, хойноhоом дахасалдаха гэжэ һанахадаа, туламтай тоһоёо үрхөөрөө гэр руугаа табяад, байрадаа бусаба.

Үглөөгүүрнь үбгэниинь hэрихэдээ, иимэ ехэ тоһо хүгшэмни асарһан байха гэжэ тухайлба. Тэрэмни олон үнеэ hаажа, баяжаа гээшэ гэhэн бодолдо тэрэ абтаба.

Үбгэнэй хүгшэнэйнгөө халуун мүрөөрнь мүшхэжэ, шулуун үнеэндэ хүрэжэ ерэхэдэнь, тэрэнь бэеэ хоргодуулан шэрэнги соо дуугай hууба. Үбгэжөөл шулуун мал тойрожо ябаhаар, амиды үнеэнэй дэлэн обёоржо, хутагаар отолжо абаад, гал дээрэ шаража эдижэрхибэ. Гэдэhэ садхалан болохолоороо, хүгшэнөө бэдэрэншьегүй гэртээ бусажа ерэбэ. Хүгшэн дэлэнгүй болошоhон шулуун үнеэнэйнгээ хажууда уйлаад, саашаа ябаба.

Хүгшэн нэгэ газарта мора гэдэг амитаниие олоод, тэрэниие шэнжэлэн харахадаа, дэлэнтэй байhыень ойлгобо. Хүхыень шобтороод үзэhэниинь, һүн гараба. Хүгшэн тэрэ газарта байрлажа, мора гэдэг тэрэ амитаниие һаадаг болоод, бүри ехэ тоhотой болобо.

Үбгэеэ хайрлаhан сэдьхэлдэ хүгшэн дахин абтажа, тоһо туламлаад, гэртээ абаашажа, үрхөөрөө табиба. Үбгэниинь хүгшэнэйнгөө хойноhоо мүрдэжэ, морые олоод, дэлэнгынь отолжо абаад, баhал эдижэрхибэ.

Эдихэ юумэгүй болоhон хүгшэн үбгэнhөө тэрьелжэ, нэгэ байсын агы нүхэн соо байрлаба. Тэндээ нэгэ хэршэмэг мяха оложо, хүгшэн үлэ залгаба. Шулуун шала дээрэ элдэб амитадай яhа харахадаа, эндэнь үшөө хэншьеб байрланхай гэжэ хүгшэн мэдэбэ.

Агы нүхэнэй харанхы буланда мүшэрнүүдые оложо, тэдээгээр бэеэ хушажа нюугаад, эзэнэйнь ерэхые хүлеэжэ хэбтэhээр, хүгшөөдэй унташаба.

Энэ агы нүхэн соо эреэн гүрөөhэн шандаган хоёр байрланхай hэн.
Эреэн гүрөөhэнэй агнуурида гарахада, шандаган байраяа харууhалжа үлэдэг байгаа. Үдэшөөр шандаган агыдаа гүйжэ ороходоо, хэнэйшьеб ерэhые тухайлаад, хооллодог мүшэрнүүд дороо хүгшэниие олоходоо, амаржа хэбтэhэн тэрэниие hэрюулбэгүй.

Уданшьегүй эреэн гүрөөhэн ерээд, агаар унхидаад, «Хүнэй үнэр гутана, хэн ерээ һэм?» - гэжэ асууба. Шандаган эреэн гүрөөhэнэй агнажа үлэн ябадаггүйень мэдээд, хүгшэн байрыемнай үдэртөө харууhалаг гэжэ хэлэбэ. Бүхэли үдэртөө миин hуухамни хашартай байдаг, ой соогуур гүйхэ, жэмэс эдихэ дурамни хүрэнэ гэжэ шандаган нэмэбэ.

Эреэн гүрөөhэн шандаганай үгэ зүбшөөбэ. Тиигэжэ хүгшэн тэдээнтэй хамта байлсадаг болобо. Эреэн гүрөөhэнэй асарһан мяхаар, шандаганай түүhэн жэмэсээр хоолложо, хото садхалан байдалтай болобо.

Нэгэтэ үдэр хүгшэндэ үбгэниинь hанагдаба. Бүхэли гуя мяха тэрээндээ үгөө һаам, яатараа баярлаха hэм гэжэ хүгшэн бодобо.

Эреэн гүрөөhэнэй асарһан ангай мяханhаа нэгэ гуя абаад, хүгшэн гэртээ ошожо, анханайхи мэтээр үрхөөрөө табиба. Үглөөгүүр хомхой үбгэн мяха харахадаа, айхабтараар баярлажа, хүгшэнөө яажашье һаань олоод, мяха садатараа эдижэ байха хүсэлдэ эзэлэгдэбэ.

Хэдэн үдэрэй туршада үбгэн хүгшэнөө бэдэржэ, агы соо олоходонь, тэрэнь ехэ мэгдэжэ: «Үтэр түргэн гэртээ буса, эндэшни эреэн гүрөөhэн байдаг. Эндэ шамайе харабал, барижа эдихэ», - гэжэ hүхирбэ. «Шамайе эдеэгүй хадаа минии ойро хүрэхэгүй», - гэжэ үбгэн ябахаяа арсаба.«Шинии үдэр бүри мяха эдижэ байхада, хооһон гэртээ үлэн hyyxa аалби?» - гэжэ үбгэн урдаа оруулбагүй.

Эреэн гүрөөhэн бусажа ерэхэдээ, шандаганда аймшагтайгаар эрхирбэ: «Энэ хүгшэниие эдихэ гэхэдэмни, ши хорёо hэнши. Мүнөө хажуудаа хүниие асарба. Иигэhээр эдэш намайе байраhаамни үлдэхэнь. Байрадаа хүнүүдые байлгаха аргамнигүй, хоюулайень энэ дороо эдихэмни!». Эреэн гүрөөhэн хүгшэн үбгэн хоёроор тэрэл үдэшэндөө хооллобо hэн ха.

- Хайрата хүгшэн хобдог үбгэнhөө боложо эдюулбэ гээшэл! - гэжэ Амгалан Ябадалтын үгэ алдажархихада, үргэлөөд ябаhан тулам сооһоонь Шэдитэ Хүүр дахинаа үгы болон дэгдэшэбэ.

Арсалан һарлаг хоёр

Энэдхэг Түбэд хоёр ороной хоорондохи нэгэ нютагта арсаланууд айхабтар олоороо үдэжэ, оршон тойроной амитадые ехээр hүрдөөдэг болоо hэн ха. Тэдэнэй дунда үтэлжэ, шүдэнүүдээ унажа, агнажа шадахаяа болёод, хооhодожо тулидаг нэгэ эмэ арсалан амидардаг hэн.

Тэрэ эмэ арсалан бишыхан зулзагатай байгаа. Нэгэтэ тэдээнһээ холо бэшэ бэлшэжэ ябаhан hүрэг hарлагуудые тэрэ хараад, добтолон эрьюулбэ. Теэд хүгшэрhэн арсаланда hарлагууд хүсэгдэнгүй тэрьедэбэ. Гансахан эмэ hарлаг нарай тугалтай hэн тула тэрээндэ баригдашаба.

Үни удаан үлэн ябаhан эмэ арсалан hарлагай мяха хомхойрон ехээр эдеэд, тэнхээгээ алдажа, үхэхэ туйлдаа хүрэбэ. Амияа табиха сагтаа нюдэнэйнгөө юумэ обёорхоёо болиходо, хажуудань байhан нарай тугалые минии зулзага гэжэ ойлгоод, иигэжэ хэлэбэ:

- Минии үхэхэ саг ерэбэ. Ши, зулзагамни, үетэн нүхэдтэеэ эбтэй яба, үмхэ мяханай түлөө бү наншалдагты, бэе бэеэ хододоо хамгаалжа ябагты.

Иигэжэ гэрээд үгэеэ хэлээд, эмэ арсалан үхэбэ.

Арсаланай зулзага эхынгээ үгэ дуулаад, hарлагай тугалда бэшэ, намда хандажа хэлэбэ гэжэ ойлгоод, тэрэ тугалтай дүтэ нүхэд боложо, хамгаалжа ябахыемни захиба гэжэ бодобо. Тэрэ caгhaa арсаланай зулзага hарлагай тугал хоёр эжэл нүхэд болобо.

Энэ газарта hарлагууд хожомоо ерэхэеэ болижо, тэрэ тугал арсалангуудта ехээр дадаба. Тиигээд тэдэньшье зулзагатай эжэл нүхэд байhандань дүмэдэг hэн. Энэ нүхэсэлыень мэхэтэй үнэгэн уданшьегүй мэдэбэ. Хамаг юумэндэ атаархажа ябадаг мэхэшэ үнэгэн эдэ хоёрой нүхэсэлдэ хоро хүргэжэ, хоюулайень хохидоохо гэжэ шиидэбэ.

- Арсалан hарлаг хоёр нүхэсэхэеэ хаанаһаа hанаба гээшэб? - гэжэ үнэгэн сэсэрхэбэ. Тиигээд мэхэшэ үнэгэн ехэл һанаагаа зобонги түхэл үзүүлэн, морын мяхаар эдеэлжэ байhан арсаланда ерэбэ.

- Юун хэрэгтэйб? - гэжэ арсалан hүрөөтэйгөөр асууба.

- Хамаг арьяатадай хаан! Минии үгэ шагнажа хайрла. Эжэл нүхэршни гээшэб гэжэ ябадаг hарлаг шамайе эхыемни барижа эдиhэн гэжэ досоогоо сэдьхэдэг болонхой. Шамhаа үhөөтэ харюугаа абаха гэжэ шиидэнхэй.

- Балшар наһанһаа эжэл нүхэд боложо, суг тэнжэhэн аад, тиимэ бодолтой байха зэргэгүйл, - гэбэ арсалан.

- Ай даа, үгымни үнэн байhые өөрөө үзэхэш, арьяатадай хаан! Ши hарлагта ошо. Тэрэнэйнгээ тархияа уруугаа хэнхэй, газарай хүрьhэ онгилжо, hүүлээрээ бэеэ шабхадан, аймшагтайгаар бүрхиржэ байхыень хараал haa, шамайе алаха гэжэ бэеэ зэhэжэ байhыень ойлгохош. Тиигээд лэ ши гэнэдэжэ бү орхёорой.

Арсалан маргабашье, үнэгэнэй үгэ шалгаха гэжэ бодобо.

Тэрэ сагтаа үнэгэн hарлагта бушуу хатаран ошоод, ехээр хайрлаhан сэдьхэл харуулан, үгэлжэ оробо:

- Хайрата hарлаг! Мэнэ hаяхан би арсалангуудай аймаг хүрэхэдөө, шинии эжэл арсаланай бэшэ олон арьяатадаа өөртөө урижа: “Нүхэсэhэн hарлагни бэежээ, барижа эдихэ саг ерээ”, - гэжэ хэлэхыень дуулабаб. Хайрата hарлаг, түрэhэн эхэдээл адляар бэеэ эдюулжэ бү орхииш.

Гэнэн хонгор hарлаг үнэгэнэй эдэ үгэнүүдтэ этигэшоод:

- Теэд би яаха ёhотой болоно гээшэбиб? - гэжэ асууба.

- Ши бэеэ аршалха ёhотойш: арсаланай шамда дүтэлжэ ябахые харамсаараа, тархияа доро хэн хүлзэжэ, газар онгилон, аймшагтайгаар бүрхиржэ эхилхэш. Шам тээшэ hүрэхэдэнь, гэдэhэ руунь эбэрээ шаажа үрдеэрэй.

Эжэл нүхэд уулзажа, эбсэшэгүй шанга тулалдаанда оробо. Арсаланай нюрганда hүрэжэ, шэлыень хазаха үеэр hарлаг тэрэнэй гэдэhые сүмэр хадхажа үрдибэ. Бэе бэедээ үхэлэй шарха оруулhан эдэ нүхэдэй үхэжэ хэбтэхэдэ, үнэгэн хажуудань бии болоод, хэлэбэ:

- Хэды шэнээн ехэ бар хүсэтэйбта, тэды шэнээн лэ ахирхан ухаатайт.

Тэдэнэй үхэhэн бэеые үнэгэнэй эдижэ эхилхэеэ забдахада, хара үйлынь харюу үни хүлеэлгэбэгүй.

Үхэжэ байhан hарлагай хүлөө шабхадан үдьхэлжэрхихэдэ, тэмсэлэй үедэ туруунайнь забhарта орошоhон шулуун шэдэгдээд, үнэгэнэй духада сэхэ буушаба. Үнэгэн үхэдхэн унаба.

- Ябал үхэг, муухай мэхэшэн, - гэжэ Амгалан Ябадалта хаанай үгэ алдажархихадань, арадаа үргэлhэн арһан тулам сооhоонь Шэдитэ Хүүр дэгдэн үгы болошобо. Амгалан Ябадалта хаан ойлгомторгүй дуугаржархиhандаа амари модоной оройдо байдаг Шэдитэ Хүүрэй хойноhоо дахин ошохо баатай болобо.