​Гушаад онуудай гуниг дүүрэн үетэн

...Гурбан ехэ гасалангые

Гунан наһандаа дабаабди –

Гулгажа байһан дэлхэйдэ

Гутажа, гурыжа ябаагүй

Гургалдай мэтэ жэргэн,

Гуламтаяа тахяалди...

……………………………………..

Зүһэм талха эдихын түлөө

Тээрмын саагуур,

поли дээгүүр тэмтэржэ,

Тэнэдэг байгааб...

Тэнэжэл ябадаг байгаабди, -

иигэжэ Буряадай бэлиг ехэтэ ирагуу найруулагша Дондок Улзытуев өөрынгөө үетэн тухай найруулан бэшэһэн бэлэй. Эдэнэр тухай, дайнай үеын үхибүүд тухай һүүлэй үедэ баримтата очеркнууд, зохёолой һабагшатайшье найруулганууд яһала бэшэгдэдэг болоо. Тэрэ сагые мартахагүй, хойто үеын зондо дурсалга болгон үлөөхэ гэһэндэл ахамад үеыншье, залуубтар авторнуудшье шармайһаар юм.

Саг тухай бодолнууд хэзээдэшье һонирхолтой. Гушаад онуудай долгин соо һэжүүлһэн зон тухай, дээрэһээ табисууртай бэлигтэн тухай мүрнүүд илангаяа анхарал татамаар. Хэдышье үлэсхэлэн хооһон саг байгаашье һаань, эдэмнай дүтын һайхан ерээдүйдэ хэды ехэ этигэл найдалтай, халима ехэ абьяастай ябаа гээшэб. Дээдын тэнгэриһээ одо заяаниинь оншотой һайханаар гэрэлтэжэ, ошо бадаргаадаг байгаа гү, сэдьхэлдэнь?

“Солгёон долгёор үнгэрөө” саг тухайгаа Дондок Улзытуев иигэжэ бэшээ бэлэй:

Минии үетэн!

Ерээдүймнай – манай!

Мэлмэн һайхан инагай нюдэн – манай!

Орьёл үндэр уулын орой – манай.

Оршон тойрон зүлгэ ногоон – манай,

Замби түбиин залаа зүрхэн – манай,

Эрдэм соёл, энхэ тайбан – манай,

Эрьен ерэхэ шэнэ байдал – манай!

Манай сониной штатнабэшэ сурбалжалагша, уянгатай ханилдаг нүхэрнай Бато Зориктуев Дондок Улзытуевта, Чингис Гомбоинда, Даша Дамбаевта, Александр Жамбалдоржиевта, мүн мүнөө үедэшье дуунай аялга шэнхинүүлэн зохёожо ябаһан композитор Базар Цырендашиевта уянгата эдэ зорюулгануудые бэшээ юм.

Дондок Улзытуевта

Ая гангын дуушан

Гушаад онуудта түрэһэн

Гуниг дүүрэн үетэнэйшни

Гурбан ехэ гасалангынь

Эхэ эсэгымни намтараар

Эльгэ зүрхэндэм оронхой.

Уняарта талымнай уряа

Ая гангын хангалтай

Уран шүлэгүүд соош таранхай –

Эхэ буряад нютагнай

Ая гангын орон болонхой.

Уурлаад хазангүйгөөр бөөмэйлһэн

Урал дээрэ ургаһан дуранай

Урихан гээшэ дэльбэнь,

Уянхан сэдьхэлээр ургалһан

Ушарһан инагай сэнтэй гээшэнь.

Залуу хонгор наһанайшни

Задараадүйхэн сэсэг,

Заяан инаг дуранайшни

Задалаадүйхэн бэшэг

Уянгын шэмэг болонхой.

Чингис Гомбоинда

Талын түүдэгэй дүлэн соо

Тэнгэриин долоон үбгэдэй

Доодо ялагар мүшэндэ,

Долоон үнгэтэ һолонгын

Доодо улаан үнгэдэ

Зальбардаг байһан хадашни,

Доро дохин ханданаб:

“Шэнгэз хуряахай, мэндэ!”

Тэнгэриин уудам үндэртэ

Шинии одон яларна,

Талын түүдэгэй дүлэн соо

Талаан заяанай харгы

Шинии ошон харуулна.

Хүхэ монголой хүхэ туг

Хүнэй зүрхэ хүлгөөнэ.

Хара дарханай хайжа,

Сагаан дарханай саража,

Сугтаа урлажа бүтээһэн

Алтан эшэтэ, булад эритэ һэлмэ

Дуунайнгаа эхин болгоогоош.

Дууешни залган дамжуулха

Дархан зон олон байха.

Даша Дамбаевта

Солгёон долгёор эбхэрээд...

Хоолойтойл хүнэй дуулаһан,

Үгышье зоной, эжэлэнгүй,

Талын уужамда туршаһан

Хонгёо һайхан дуунуудай

Дали дээрэ ургаалби.

Эршэ хүсэн соонь

Эдир хаһамни тудалдаад,

Солгёон долгёор үнгэрөө

Ямарханш сагтаа,

хэдышье холоһоо,

Дураяа дуудан, ооглон

гажарнаб даа.

“Дуулыш, минии атом!” –

Дорюун омог уряа доро

Дуугаа дуулаад, шинии

Залуу наһанай поезд

Дахуулнал, тэгүүлнэл

“Урагшаа!”

Александр Жамбалдоржиевта

Аянгын ходорхой жолоотой

Шог зугаа дэлгээһэн,

Өөрын онсо маягтай,

Хоолойн ондоохон аялгатай

Эсэгымни унаган нүхэрынь

Шура ахатан айлшалдаг һэн.

Гэдэргэнь һамнаһан үһөөрөө,

Үндэр малагар духаараа

Үргэн буряад нюурынь,

Аяг ааша, абаринь

Арсаландал һэн гү, һанахадам.

Наһанайнгаа ямаршье байдалда

Найдамтай хоёр нүхэдэй

Һүни дууһан хөөрэлдэхэдэнь,

Шала дээрэ даха дэбдеэд,

Шагнаад, дууража хэбтэгшэ һэм.

Талын шэмэг сагаахан хуһан

Талаангүй зүрхэнэйнь

аялга дуун,

Балшар наһанайнь

сэбэрхэн мэдэрэл

Бэлигэйнь булагай балга балгаар

Ойндо эрьен долги татана.

Эхэ буряад хэлэнэймнай

Угалза болоһон мүрнүүдынь

Агтабшын сасагай намираанда

Аянгын ходорхой жолооень

Бэдэрһэн хүндэ барюулна.

Базар Цырендашиевта

Дуунууд соогоо мүнхэрөөт

Ошотон сасаржа яларһан

Орьёлмо талаан бэлигтэй

Ошорой Базар ахатан

Онсохон аялга дуугаараа

Одото шэрээ эзэлээ.

Сэсэн үгэ ойлгоһон,

Сэнтэй бодол түрүүлһэн

Ялас гэһэн

Агшан зуурын

абьяасһаа –

Хүнэй наһанай үрэ дүн.

Буурал үбгэнэй хөөрөөн соо

Холбоно сагаа яаралгүй

Агшан зуура:

Нэрэһээ нэрэдэ,

дуунһаа дуунда,

Зуун жэл һэтэ.

Арадай уран зохёолһоо

Аялга дуунууднай эхитэй,

Арюухан абдар соохонһоо

Алтанхан һабагша татанхай.

Буряадай түүхэ бэшэгһээнь

Бултанай сэдьхэл гашуудаа,

Бүгэдын намтар түүрээһэн

Бууралхан үбгэд гуниглаа.

Арадаймнай

амин гол –

Хэлэн, түүхэниинь.

Үндэһэн соёлоймнай

утаһан –

Аялга дууниинь.

Дуунууд соогоо мүнхэрөөт.

Сэлэнгэ, Сэлэнгэ, Сэлэнгэ

Хэтын сагта урдажал байха.

Сэлмэг һарынгаа толон доро

Хүнэй сэдьхэл уяржал байха.

Буудалхан газартаа, бууралхан эжыдээ

Холынгоо харгыһаа яаражал байха.

Хододоо, хододоо,

барандаа, барандаа.

СЭСЭН ХАТАН

Д.О.Батожабайн наһанай нүхэр Лхамасу Батуевнада зорюулжа бэшээб

«Байгал» далай загаhаар баян, Бадлай адуугаар баян» -

Бардам хүбдүүд элинсэг тухайгаа домогтойт.

Бэрхэ дархашуул хүбүүдээрээшье суутай бэлэй,

Бадлайн нэрые hанан - шэбшэн омогтойт.

Элинсэгэй нэрые мүнөө сагта нэрлүүлхэ,

Энхэрэл дүүрэн Буряад соогуураа дурдуулха

Үхин заяатнай үндэр тэнгэриhээ hабагшатай

Үнэн табисууртнай Батожабайтай холбоотой -

Уутаар дүүрэн, удхамаар баялиг гээ haa,

Угай удха угаа элеэр тобойн мандаа,

Үүрэй солбон үлзытэй даа, та хоёрые ушаруулаа hэн гү?

Үлгэн дэлхэй дэлгэр даа, та хоёрые уулзуулаа hэн гү?

Зол шор хоёрой золголдоhон замби түбидэ

Золынь диилэжэ, Танаа шэлэн абаа гү,

Залан үргэдэг бурханиинь хайраа үзүүлжэ,

Зам дээрэнь Танай дүрөөр мүндэлөө гү?

Элитэ хүнэй орёо бэрхэшээл байдалда

Энэрил хайраяа, һэшхэлээ дyyhaн зорюулаат,

Эхэ сэдьхэлээр - далай мэтэ сэдьхэлээр,

Инагай һэшхэлээр хэрэмээ барин байгуулаат.

Хэрэмтнай бата hэн гү, хэбэрэг бэшэл hэн,

Хэтын зохёолоо түүхын гyyphaap шурьюулхадань,

Хэмнэшэгүй, бутаршагүй алтан уурхайнь мэтэ hэн гү?

Хэзээдэшье hүнэшэгүй азатай нангин гуламтань hэн гү?

Сэсэн хатан нүхэрөө мандуулха һүлдэтэй,

Сэсэгы дураараа улаалзай һалбаруулха шэдитэй,

Сэнтэй, хоморой номуудые бэшүүлхэ хүсэтэй

Сэхээтэн нүхэрөө үргэмжэлхэ үүргэтэй.

Хадын горхондол харьялан заримдаа сэнгүүлдэг,

Хабтагай далайдал бэеынь сэлмээн hэргээдэг,

Ханашагүй мэдэрэл досоонь түрүүлэн жаргуулдаг -

Хани бэлэйт, хайра бэлигынь үргэhэн хани.

Энхэ дэлхэйгээр зохёолшон хэдышье элеэ haa,

Эрдэмэни-зэндэмэни Буряадтам гэжэ ойлгоо hэн.

Этигэлээ үзүүлмэ, эгээл найдамтай дурамни

Эльгэн тоонто нютагтамни гэжэ мэдэрээ hэн.

Зандан сэргэеэ залан эндээл бодхоогоо hэн,

Залаалан, hалаалан угни бүхэжэхэ гээд найдаа hэн,

Залиршагүй нэрэдэм нэмэри болоhон амарагни

Заяанайм ганса даа гээд hэмээхэн зосоогоо шэбшээ hэн.

Ааяма халуунда гандаһан ногоон ургамалда

Аадарай дуhалаар ами оруулан hэргээгээт.

Адис аршаанаар арюудхан сүршэн сэлмээгээт.

Агуу хүбүүе ажабайдалдань азатай уряалаат.

Ан-бун ажаhуугаат, айл бүлын жаргал эдлэн,

Аяр шарахан нарандашье жэгдэ шаруулаат,

Арай тэсэмээр шуургандашье нэбтэ үлеэлгээт -

Арюухан дураараа абьяасынь аршалаат, абараат.

Аршалаат, абараат түрөөгүй зохёолнуудыень,

Амидаралда дуудаат бэшэгдээгүй мүрнүүдыень,

Атаа жүтөөндэ хаалта, hаалта hайса хээт,

Асари бэлигынь бусаагаат арадтаа, дэлгээгээт.

Залан шууд буянгай хүрдэ эрьюулжэ,

Зондоо туhатай маани, мэгзэмээ дэлгэрүүлжэ,

Нигүүлэсхы сэдьхэлээр үндэр наhаяа шэмэглэнэт,

Ниигэм эбэй мандахын түлөө оролдонот.

...Оршолон дэлхэйдэ нигүүлэсхы сэржэмээ үргэнэт -

Одото бэлигынь ойлгог лэ шэнэ халаан, залуу зон,

Оршон байг лэ амгалан байдал гэртэнь, үринэртэнь

Одбоевичойнгоо дурасхаал эсэлтэгүй сахиһаар зандаат.

Амаралтагүй сэрэгшэниие Тамнай иигэжэ hануулнат.

Алтан хуягаа тайлаха эрхэгүй дабшанат,

Амарагай захяа нангинаар саашань бэелүүлнэт,

Ашата байдалые арадтаа, хүүгэдтээ хурылнат.