​"Монголой нюуса тобшо" тухай

Октябриин 31-дэ, үбэлэй эхин һарын шэнын 1-нэй үдэр, Ехэ Эзэн Чингис хаанай мүндэлһэн үдэр тохёожо байна.

Эзэн Богдо Чингис хаан бол монгол литын гурбадугаар рабжуунай уһан морин жэлдэ гэхэ гү, али 1162 оной үбэлэй эхин һарын шэнын 1-нэй үдэр мүндэлһэн гэжэ ёһолһоной удаа 2012 онһоо хойшо энэ һайндэр тэмдэглэдэг болоһон.

Ехэ Эзэн Чингис хаанай үдэртэй дашарамдуулан, “Монголой нюуса тобшые” “Буряад үнэн” сониндоо гаргажа эхилхэмнай. “Монголой нюуса тобшые” монгол хэлэн дээрэ оршуулжа, ном болгожо хэблэһэн дэлхэйдэ мэдээжэ эрдэмтэн, академик Цэндийн Дамдинсүрэнэй урид хэлэгдэхэ үгэ сониной 20-дохи хуудаһанда үгтэбэ.

Описание: Агууехэ Чингис хаан

МОНГОЛОЙ НЮУСА ТОБШО ТУХАЙ

Урид хэлэгдэхэ үгэ

Хүн түрэлтэнэй соёл хадаа бэшэг, зохёолтой гүн ехэ холбоотой. Алишье яһатанай ажахы, соёлойнь хүгжэлтэ ургамал мэтээр үдэжэ ерэхэдээ, эшэдэнь хумиһан тобшо бии боложо, тэндэһээнь уран зохёолой сэсэг мүндэлэн дэлбэрдэг. Үндэһэтэн бүридэ иимэ уран зохёолой анханай сэсэг, дурасхаалта бэшэг байдаг.

Ород орондо X зуун жэлэй үедэ зохёогдоһон «Игориин хорооной үгэ» гэдэг уран һайхан зохёол бии. Грузида XII зуунай үеэр Шота Руставелиин зохёоһон «Барасай арһа нэмэрһэн баатар» гэдэг шүлэглэмэл зохёол бии. Францида «Роландын дуулал» гэдэг агууехэ Карл хаанай байлдаанай түүхые абажа бэшэһэн зохёол бии. Грецидэ Илиада, Одиссея гэдэг хэдэн мянган жэлэй урда зохёогдоһон гоё һайхан үльгэр бии.

Тэрэшэлэн манай монгол үндэһэтэнэй анханай түүхэтэ дурасхаалай зохёол гэхэдэ, «Монголой нюуса тобшо» гэдэг зохёол мүн. «Нюуса тобшые» олон үндэһэтэнэй эртэнэй уран зохёолой нэрэтэ дурасхаалай бэшэгүүдтэй зэргэсүүлэн табижа, жэшээлэн хэлсэжэ болохоор байна. Тэрэ эртэ холын сагта Монголой арад түмэнэй дотор уран үгые холбожо, түүхэтэ ехэ ябадалые найруулан бэшэхэ сэсэн бэлигтэй, гэгээн болбосоролтой хүнүүд байһан байгаа. «Нюуса тобшые» зохёоһон хүнэй нэрэ мэдэгдэдэггүй. Энэ зохёолой дэбтэрэй тоо хубааринь тодорхой бэшэ. 15 гү, али 12 дэбтэр байһан янзатай. 1908 ондо Хитадай нэгэ эрдэмтэн Ей Дэ-хуй гэгшын орошол бэшэжэ гаргаһан Юань уласай үеын дарамал «Нюуса тобшын» эхэ бэшэгтэ 12 дэбтэр байгаа. Энэнь сохом үнэн хубааринь мүн хэбэртэй. Түрүүшынь арбан дэбтэр урид зохёогдоһон ба һүүлдэнь нэмэһэн хоёр дэбтэр болоно. Энэ нэмэлтэ хоёр дэбтэртэ Үгэдэй хаанай үеын ябадал бэшэгдэнэ. Нүгөө эхинэйнь арбан дэбтэртэ Монголой анханай уг гарбалһаа абаад, Чингис хаанай эсэс хүрэтэр болоһон үйлэ хэрэгүүд харуулагдана. Бүлэгүүдынь иимэ:

1. Тэмүүжинэй уг гарбал, бага наһанайнь үе.

2. Чингисэй эдир наһан.

3. Мэргидые һүнөөһэниинь, Тэмүүжиндэ Чингис хаан соло олгогдоһониинь.

4. Жамууха ба тайчуудтай тэмсэһэниинь.

5. Татарые һүнөөһэн ба Ван хаантай эбээ таһарһаниинь.

6. Хэрэйд уласай мүхэһэниинь.

7. Ван хаанай һүнөөгдэһэниинь.

8. Хүчүлүүгэй зугадаһан ба Жамуухын дарагдаһаниинь.

9. Шадар хишигтэн сэрэгые байгуулһаниинь.

10. Уйгур ба ойн эрхэтэниие эзэлһэниинь.

11. Хитад, Тангад, Турк, Багдад ба Оросые эзэлһэниинь.

12. Чингисэй наһа бараһан ба Үгэдэйн хаан болоһониинь.

Эдэ тоологдоһон бүлэгүүдһээ харахада, Чингисэй үеын тодорхой түүхэ мэтэ болобошье, үнэндөө тиимэ бэшэ. Арадай аман үльгэр дээрэ үндэһэлһэн аад, тэрэ сагай арадай дуун, сэсэн үгэ, шүлэглэлые үргэнөөр орууланхай. Бүлэг бүридэнь хори-гушан шүлэг байна. Хүнэй яряа, хэлэһэн үгэ бүхэниинь шахуу шүлэгөөр хэлээтэй. Энэ зохёолдо эртэнэй монгол хэлэнэй аялга нугалбариие хэрэглэжэ шүлэглэһэн ба үргэлжэлһэншье зохёолой жэшээнүүд элбэг олон.

«Нюуса тобшо» XIII зуунай үедэ Монголой ехэ уласай мандаха сагта орон дотор болоһон үйлэ хэрэгүүдые үнэн зүбөөр гаргажа бэшэһэн ушарһаа түүхын ёһото баримта бэшэг болонхой. Энэ зохёолдо Монголой доторой үйлэ ябадалые гол түлэб харуулһан байна. Харин монгол сэрэгэй газаа тээшэнь добтолжо байлдаһан тухай тиимэ дэлгэрэнгыгээр бэшэгдэнэгүй. Тиихэ зуура Монголой сэрэгэй баруун зүг руу добтолжо байлдаһан ябадалые тэрэ үеын Иран уласай ехэ сайд эрдэмтэн Рашид Эд-динэй зохёоһон «Монголой түүхэ» хүсэлдүүлжэ үгэнэ. Рашид Эд-дин энэ түүхые XIV зуунай үедэ монгол сайд Болод чансан ба бусад хэдэн монгол хүнүүдтэй хамтаржа, Иранай монгол хаанай номой санда байһан олон монгол номуудые хэрэглэжэ зохёоһон байна. Мүн Монгол-Хитадтай холбоотой түүхэтэ ябадалнууд «Нюуса тобшо соо» хуряангыгаар гараһаншье һаа, энээн тухай Хитадай түүхэшэ эрдэмтэдэй дэлгэрэнгыгээр бэшэһэн хада хүсэлдүүлэгдэхэ байна. Юань уласай мүхэһэнэй һүүлээр Хитадай Мин уласай үедэ Монголой түүхын талаар Юан ши гэдэг ехэ судар бэшэгдэһэн ба ондоошье олон зүйлэй Монголой түүхын бэшэгүүд хитад хэлэн дээрэ бии.

«Нюуса тобшые» монгол хүнэй Монгол нютагта байгаад зохёоһон хадань гадаадын түүхэшэ эрдэмтэдэй зохёолнуудһаа онсо илгаатайшье, шухала холбоотойшье болоно. Ородой эрдэмтэн Владимирцов «Монголой ниитын байгуулалта» гэжэ номойнгоо 6-дахи нюурта иигэжэ бэшэһэн юм: «Дундада зуунай үедэ нэгэшье үндэһэ яһатан Монголтой адляар түүхэшэдэй анхаралые татаагүй гэжэ хэлэжэ болохо юм. Баһа «Нюуса тобшотой» адляар бодото амидаралые тодорхойгоор дүрсэлэн харуулһан дурасхаалта бэшэгые нэгэшье нүүдэлшэ үндэһэ яһатан үлдээгээгүй гэжэ тэмдэглэжэ болоно».

Энэ зохёол Монголой түүхын ёһото баримта болохоһоо гадна, монгол арадай оюун бэлигые гэршэлһэн гайхамшаг уран зохёол мүн. «Нюуса тобшые» XIII зуунай үедэ найруулагдаһан ганса уран зохёол гэжэ үзэжэ болохогүй. Жэшээлэн хэлэхэдэ, халсагай хуудам газарта ганса үндэр нарһан ургадаггүй, үндэр нарһан ехэ ойн дунда, үндэршье, набтаршье олон нарһадтай зэргэлээд ургадаг бэшэ гү. Тэрээндэл адляар үндэр һайхан нарһан мэтэ Һүндэрлэһэн «Нюуса тобшо» гэдэг зохёол тэрэ урда сагта байһан ирагуу һайхан олон зохёолой нэгэнь мүн гэжэ бодожо болоно. Теэд бэшэ олон зохёолынь яаһан бэ гэжэ асуубал, гээгдэжэ, сагай урасхалда хиидэжэ ошоо гэжэ харюусахада буруу бэшэ. Манай нүүдэлшэн монголшуудта юумэеэ хадагалха таарамжатай байшан, һаба байгаагүй. Олон удаа дайн байлдаанай хүлдэ орожо байһан ушарһаа ном бэшэгээ бэлээр үригдүүлдэг байһан юм. Монголой арад түмэнэй түүхэтэ үни удаан хугасаа соогоо бии болгоһон уран бүтээлэйнь үнэтэ зүйлнүүдэй зарим нэгэнэйнь харамсалтайгаар гээгдээ үригдөөшье һаа, хуушан үеһөө «Нюуса тобшо», «Гэсэр», «Жангар» гэдэг гурбан һайхан зохёол соёлоймнай угай баялиг боложо үлэһэн байгаа.

«Нюуса тобшо», «Жангар», «Гэсэр» гурбые Монголой хуушан зохёолой гурбан үндэр орьёл гэбэл зохино. Эдээн соо монголшуудай ажа амидарал, сэдьхэл, хүсэл бүрин элирэн гарана бшуу. Баруун Монголдо бии болоҺон Жангарай туужа гэдэг арбан бүлэгтэй үльгэр соо арад зоной жаргаланта байдал ерүүлхые хүсэһэн һанал бодол тодорхойгоор гараһан юм. Гэсэрэй туужада дарлагша анги, ноёд, ламанарые эсэргүүсэһэн арад олоной һанал эли тодоор үзэгдэбэ. Монголой «Нюуса тобшодо» хоорондоо саг үргэлжэ тэмсэлдэжэ байһан түрэл гаралай холбоотой феодалай бутархай жэжэ аймагуудые эсэргүүсэжэ нэгэдэһэн улас байгуулха гэһэн хүсэл тодоор харагдана. Түрэл обогой байгуулалтаһаа феодалай ниигэмдэ шэлжэхэ ба жэжэ бутархай феодалай ёһонһоо нэгэдэһэн улас болохо ябадалынь түүхын шатын талаар нэгэ алхам урагшаа дэбжэһэн хэрэг ха юм.

«Нюуса тобшодо» Чингисэй нэгэдэһэн уласые байгуулжа, монгол үндэһэтэниие хамтаруулан захирһан ябадалые һайшаан магтахаһаа гадна, Чингисэй дошхон хэрзэгы талые нюугаагүй. Сохом тэрэ сагайнгаа олоной байдалые нюдэнэйнгөө үмэнэ элеэр хараһан мэтэ тодорхойгоор бэшэһэн байна. Тэрэ сагай Монгол орондо нэгэдэһэн улас байгаагүй, олон жэжэ изагууртан хэһэг аймаг, отогые зонхилоод, хоорондоо саг үргэлжэ хёморолдон тэмсэжэ байгаа. Бэе бэеэ алалсаха, дээрмэдэлсэхэ ябадал юрын тогтоһон заншал болоһон байгаа бшуу.

«Нюуса тобшо» дотор тэрэ сагай Монголой байдал тухай иигэжэ бэшэгдэнэ:

«Одотой тэнгэри эрьежэ,

Олон улад байлдажа,

Орондоо унтаха забгүй

Олзолон буляалдажа байба.

Хүрьһэтэ дэлхэй хүрбэжэ,

Хүбшын улад хёморолдожо,

Хүнжэлдөө унтаха забгүй

Хүжэдөө тэмсэжэ байба.

(«Нюуса тобшын» 254-дэхи зүйл.)

Иимэ эб найргүй, шуудайда хэһэн олон эбэр мэтэ ёдойлдон зүг шэгээ алдажа, хуби хубияа хаража тэмсэһэн Монголой олон обогой аймагые нэгэ улас гэр болгожо ниилүүлһэн бодомжотой ябадалые «Нюуса тобшо» соо магтажа бэшэнэ. Һүүлээрнь Чингис хаан түрүүтэй Монголой изагууртанай газаашаа үнгэлзэжэ, зэргэлээ һууһан тэрэ сагай соёлжоһон уласуудые һүйдхэһэн хэрзэгы ябадалыень харуулна.

Чингис хаан ба тэрэнэй үрлэгүүдэй дошхон түримхэй ябадалыень «Нюуса тобшодо» иигэжэ бэшэнэ:

«Шэрэм түмэр магнайтай,

Шэбээ хурса хэлэтэн,

Ган түмэр зурхэтэй,

Гадаһа һүүшэн хушуутай

Галзуу дүрбэн нохой

Түмэн амитаниие хюдахаар

Түмэр гэнжэһээ мултаржа,

Шууд барижа эдихээр

Шүлһөө һабируулан ерэбэ.

Шүүдэрээр унда хэжэ,

Шулһөөр хоол хэжэ,

Һалхяар унаа хэжэ,

Һаадагаар нүхэр хэжэ ябадаг.

Зэбэ, Хубилай түрүүтэй,

Зэлмэ, Сүбээдэй дахуултай

Тэмүүжин андын тэжээһэн

Тэрэ дүрбэн ноход

Тэмүүлэн хүрэжэ ерэбэ».

Энэ «Нюуса тобшо» гэдэг зохёол тэрэ сагай Монголой һайн муу хоёр талыень хэтэрхэй һайшаан магтангүй, хэтэрхэй далдалан нюунгүй — сохом үнэн руунь уран һайхан хэлээр бэшэһэн эрхим зэргын зохёол юм. Шэнэ Монголой хубисхалта соёлые байгуулхадаа, монгол арадай хэдэн зуун жэлдэ бии болгон абажа ябаһан уран һайханай баялигые хэрэглэнгүй байжа болохогүй. Энэ баялигай боломжотой һайн талыень ашаглан абажа хэрэглэхэ гээшэ мүнөө үеын бидэнэй шухала үүргын нэгэн юм. Одоо монгол арад олоной урдань бүтээһэн, байгуулһан габьяа зүдхэлые бүрин шэнжэлэн үзэжэ, монгол арадай уран зохёолые хүгжөөхын тула эрхим һайн зүйлнүүдыень ашаглан хэрэглэхэ зорилго табигдана. Ушар иимэһээ эгээн түрүүлэн монгол арадай түүхэ-зохёолой дурасхалта бэшэг «Нюуса тобшые» анхаралтайгаар үзэхэ зэргэтэйбди.

Энэ зохёолой хуушан монгол үзэгөөр бэшэгдэһэн эхэнь мүнөө хүрэтэр олдоогүй. Гансахан хитад үзэгөөр монгол хэлэн дээрэ бэшэгдэһэн эхэнь (оригинал) Хитадай газарһаа олдонхой. Анхан хитад үзэгөөр бэшэгдэһэн юм гү, али уйгар-монгол үзэгөөр бэшэгдэһэн байгаа гү, мэдэгдэнэгүй. XIIIзуунай үедэ монголшууд хитад үзэгые хэрэглэжэ байһан юм гэһэн мэдээ бии тула энэ зохёолые шууд хитад үзэгөөр монгол хэлэн дээрэ зохёоһон байжа болохо юм. Үгы һаа, уйгар-монгол үзэгөөр бэшэгдээд, хожомынь хитад үзэгөөр буулгажа бэшэһэниинь олдоһон байжа магад. Тиихэдээ монгол үзэгөөр зохёогдоһон анханайнь эхэ төөригдэһэн байжашье болоо. Юуншье болоо һаа, эртынь монгол эхэ мүн гэжэ лаб баримталхаар бэшэг байхагүй тула хитад үзэгөөр бэшэгдэһэн эхыень гол болгобол зохино, «Нюуса тобшотой» нягта холбоотой хоёр ном монгол хэлэн дээрэ энээнһээ урда хэблэгдэһэн юм. Нэгэнь «Чингисэй цэдэг» гэдэг ном, нүгөөдэнь — «Алтан тобшо». «Чингисэй цэдэгые» манай уласай шэнжэлхэ ухаанай Хүреэлэнһээ түлбэрииень даажа, Бээжинэй монгол хэблэлээр 1925 ондо хэблүүлэгдээ юм. Нүгөө «Алтан тобшые» 1937 ондо Улаан-Баатар хотодо хоёр дэбтэр болгон хэблээ бэлэйбди. «Чингисэй цэдэгтэ» «Нюуса тобшоһоо» абаһан бага сага зүйлнүүд бии. Харин «Алтан тобшонь» гол түлэб «Нюуса тобшоһоо» буулгажа абтаһан байна. Дундахи ба Һүүлэйнь хубиһаа бага зэргэ хороонхой. Энэ «Алтан тобшые» урдань Судар бэшэгэй хүреэлэнгэй дарга байһан Жамьян гуай хуушанай Сан бэйсын хушуунай обогой нэгэ тайжаһаа оложо ерэһэн юм. «Нюуса тобшо» 282 зүйлһөө бүридэдэг, харин «Алтан тобшодо» тэрэнэйнь 233 зүйл оронхой. Тиихэ зуура энэ хэблэгдэһэн «Алтан тобшодо» зарим үгэ, зарим үзэгыень буруу ойлгожо хубилгаһан, буулгажа бэшэхэдээ, алдуу хэһэн зүйлнүүд бии. Баһа «Шара туужа», «Алтан тобшо», «Эрдэниин эрхи» зэргын нэрэтэй монгол түүхэнүүдтэ «Нюуса тобшоһоо» абаһан бололтой хэһэгүүд оронхой. Тэрэ бүрииень эндэ тоолоод яахаб. Тиихэтэй хамта эдээниие баримта болгон хинаа һаа, Монголой хуушанай түүхэшэд, зохёолшодой гарта «Нюуса тобшын» уйгар-монгол үзэгөөр бэшэһэн эхэнь байжа болоо гэжэ хэлэмээр.

«Ехэ Юань уласай Чингис тайзу хаанай улас аймагые абаһан сэрэгэй тобшооной он жэл, һара үдэрэй бүдүүн хуряангы тэмдэглэлэй дэбтэр» гэдэг нэрэтэй ном 1945 ондо Үбэр Монголһоо олдобо.

Тэрээн дотор Монголой түүхын арбан гурбан шэнэ бэшэгые тэмдэглэҺэн байна:

«1. Түбэдһөө оршуулжа абаһан Чадагчийн эрхитэ цадиг.

2. Чадагчийн цадиг.

3. Залуушуулай хурим.

4. Хүхэ судар.

5. Чингисэй шастир.

6. Юанай түб ехэ судар.

7. Изагуурай түүхэ.

8. Алтан үрэһэтэнэй тобшо.

9. Да Юанай Чин Си бэшэг.

10. Санан сэсэнэй сэдьхэлэй сэнгэл.

11. Алтан урагтанай дүтэ түүхэ.

12. Богдо Чингисэй һула туужа.

13. Ган му судар.

Энэ 13 болоно» гэбэ.

Энээн соо дурдагдаһан «Хүхэ судар», «Чингисэй шастир», «Изагуурай түүхэ», «Алтан үрэһэтэнэй тобшо», «Алтан урагтанай дүтэ түүхэ», «Богдо Чингисэй һула туужа» зэргын номууд «Нюуса тобшотой» холбоотой байжа магад.

Ч.-Р. Намжиловай оршуулга

(Үргэлжэлэлынь хожом гараха)