1528
Манай элдин тоонто буурал Буряад дайдаар хабарай сагта ягааран, хүхэрэн байдаг ганга гэжэ ургамалые обёорходоо, мүнөөнэй зарим хүнүүд нэрыень ойлгодогшьегүй байжа болохо. Зүгөөр буряад зомнай зуһаланһаа үбэлжөөндөө гү, али үбэлжөөнһөө зуһаландаа буухадаа, орохо гэрээ гангаар арюудхадаг. Хангалтама һайхан үнэртэй ганга Буряад дайдын шэнжэ түхэлые гэршэлһэн, муу муухайһаа, бузар буртагһаа, бог шоройһоо арюудхадаг нангин сэсэг болоно.
Уран гарай угалза
сэнхир алшуур соо
Урайн заншал –
ая ганга һахюуһан...
Нэн түрүүн лэ энэ гангые аятай ниилүүлжэ, манай Буряад дайдын һүлдэ тэмдэг болгон, дэлхэйдэ суурхуулһан Дондок Аюшеевич Улзытуев болоно.
Анха урдынгаа нангин
ёһо дэбжүүлэе,
Адха адхаар ая гангаяа суглуулая.
Айл айлаар арюун хангалынь
тунаг лэ,
Ажабайдалай һүлдэ түхөөн
шатаг лэ!
Дондок Улзытуевай бүхы зохёолнууд соо Эхэ нютаг, түрэл Буряад орон, эдир бага наһан, арад зон, тэрэнэй үнгэрһэн үе, мүнөө саг, ерээдүй, тиихэдэ талын хүнэй сэдьхэл, баяр гуниг, инаг дуран уянгалан түүрээгдэһэн байдаг. Нэгэ жэшээ абаад харая. Өөрынгөө түрэл тоонтые ямар үгэнүүдээр магтан, гуниглан, уянгалан түүрээнэб:
Арын оройһоо харахада,
альган дээрэ мэтэ
Аржын толорон угтаа
аглаг минии Шэбэртэ!..
Гүндэн ехэ ороноймни
гүн холын хизаарнуудтай
Гүлмэр наһанайм үлгые
гүрэлдүүлэн холбогшо
Аранга үндэр сэргэтэй
агуу оньһон телеграф
Аласай дабаан дээгүүр
алхан алхан ошоно.
Ямар үгэнүүдые хэрэглэнэб: миин толороо бэшэ, аржын толороо; миил минии Шэбэртэ бэшэ, аглаг минии Шэбэртэ; үхибүүн наһанай бэшэ, гүлмэр наһанай үлгы; түмэр багананууд ямар гоёор хэлэгдэнэб: аранга үндэр сэргэ! Тиигээд лэ телеграф яагаад маанадые дэлхэйтэй холбоноб гэхэдээ, миин лэ телеграф гэнгүй, агуу оньһон телеграф, миин холбонгүй, гүрэлдүүлэн холбогшо, миин жэрылдээд байна гэнэгүй, харин:
Аласай дабаан дээгүүр
алхан алхан ошоно, гэнэ ха юм даа.
Мүнөө сагта автомобиль түргэн машинаар хаанашье хүрэхэдэ, хэнтэйшье нүхэр болоходо, аятай болонхой:
Авто дардам харгынууд
Алиш зүг руу зурына –
Аяар холын нютагууд
Анда хүршэ болонхой.
Тиигээд Маани-Хаан уулаяа:
Тэбэнэ үндэр Маани-Хаан
манаяа татан хурылна –
Телецентрэй багана
Тэрээн дээрэ голлонхой.
Тэбэнэ үндэр гэжэ шобхыень тэмдэглээд, манаяа татан хурылна гэжэ уран гоёор зураглана. Телецентрэй багана дээрэнь тодхоотой бэшэ, харин голлонхой, тиигэжэ уулын оройн гол дээрэнь тодхоогдоһон байгаа гэжэ онсолно.
Гэр гэрээр ябахада –
һаруул гээшэнь сомор.
Гэрэл, диван, сервант,
гардеробууд аржына.
Гэнтэ наярһан телефон
Комод дээрэ һонор,
Гэлигэр гоё номой таг,
сонхонуудтань – гардина.
Ямар уран шүлэгтэ диван, сервант, гардероб, торхо, һуулгануудые уншаһанаа һананат? Үгы бэд даа. Имагтал манай Дондок Улзытуев иимэ гоёор, иимэ уянгатайгаар, иимэ шадабари бэлигтэйгээр маанадай үдэр бүри харажал, үзэжэл байһан, һонёо буурашаһан гэртэхи хэрэгсэлнүүдые уран гоё шүлэг соогоо оруулаад, уншахадашье, хэлэхэдэшье, шагнахадашье хабатай гоё, уянгатай дуутай, сэдьхэлэй шэмэг болгон маанадта барина ха юм.
Шэнэһэн нарһан гэрнүүды
айл бүхэн бодхонхой.
Шэдитэ сагай шэнжэ гү,
шэлдэг агтын орондо
Шэнэ маркын мотоцикл
хотон бүридэ тонтонхой.
Юрын хүн хэлээ һаа, мориной орондо мотоцикл унадаг болоһон саг ха юм даа гэхэл даа. Харин поэт шэлдэг агтын орондо гэжэ уянгална.
Халуун уһаар дулаасадаг
хабтагай шулуун ордон –
Хамаг олоноо багтааха
уран Соёлой байшан.
Эгээ боро юрьеэнээр “халуун уһаар дулаасадаг” гэхэдэншье, энэ уран гоё шүлэг соо иимэхэншье мүр уран гоёор дуулдана.
Үеын нүхэдэй дундахана
үри хүбүүдээ суглуулаад,
Үндэр наһата үбгэдэй
үреэл шагнан һуухада,
Намарай элдин сагта
наһанай дабаа дабуулаад,
Наранай хөөрэн мандатар
найрлан хүхин һуухада,
Налгай хоёр амарагай
нангин хундагаа үргэхэдэ,
Нармай һайхан дуугаараа
нарьян байнал Шэбэртэ!
Иимэ ирагуу гоё шүлэгөөр түрэһэн тоонтоёо Дондок Улзытуев магтан дуулажа, бүхы Буряадаар суурхуулһан байнал.
Тиигээшье һаа, бил мэдэнэб, шаданаб гээд, үбсүүгээ шаагаад ябадаггүй, харин арад зонһоо, үетэн нүхэдһөө һургаал заабари һуража, зүбшэжэ ябадаг байһан.
Эмээлтэ мориёо эрдэнимни
гэжэ магтаһан,
Элһэтэ дайдаяа тоонтомни
гэжэ дурдаһан,
Адууша малша арад зонойнгоо
сэдьхэлые
Асуужа хэнһээ аялан дуулаха
бэлэйбиб?
– гэжэ хүгшэн эжыдээ хандахадань, хүгшэн эжынь хуурай зубхяа аршаад, хүндөөр шэртэн нюдөөрөө нюдыень тудажа:
Юумэн бүгэдэ мүнхэ бэшэ юм,
хүбүүн,
Юһэн эрдэниин үнэн гээшые
шудала...
- гэжэ харюусана. Юуншье байг, юумэн бүгэдэ, амитайшье, амигүйшье болог, мүнхэ бэшэ: хада хабсагайшье хахаран бутардаг, уһа мүрэншье шэргэн хатадаг, теэд лэ буряадуудай мэдэсээр юһэн эрдэнеэр лэ бүтээгдэһэн юумэн мүнхэрхэ жэшээтэй.
Тиимэл дээрэһээ буряадууд эгээл үнэтэй, эгээл дээрэ һанаха, арад зоной ухаан бодол, оюун бэлиг, сэсэ мэргэн бодолнуудые мүнхэлхэ гэжэ номуудые бэшэхэдээ, алта, мүнгэ, булад, зэд, шүрэ, субад, оюун, номин, эржэн тана юһэн эрдэнинүүдые хэрэглэдэг байгаа.
Дондок Улзытуев олон тоото шүлэгүүдээ эжыдээ зорюулһан:
Мэнэ һаял, хониной арһан
һэхүүргэ соо
Мэлмэн нюдэтэй хоёр үендөө
хэбтэхэдээ,
Эгээл эхин, эгээл һайхан дуугаа би
“Эжы-ы!” – гэжэ һүхирөө бэлэйб,
эжы!
Бүхы хүн түрэлтэн хэзээдэшье, хаанашье юундэ, юу хэхэеэ, юу бүтээхэеэ, ямар жаргал эдлэхэеэ энэ дэлхэйдэ түрөөбибди гэһэн асуудалда харюусаха гэжэ оролдодог. Дондок Улзытуев энээниие юун гэжэ ойлгооб, энэ дэлхэйдэ түрэһэнэйнгөө уялга юугээр, яажа дүүргэхэб гэжэ уншая:
Хүрьһэтэ алтан дэлхэй дээр
Хүн боложо түрэһэн хүн
Гараһан нэгэ наһандаа
Гансашье һаань модо тариха:
Гал гуламтаяа дэгжээжэ,
Урсашье һаань гэр бариха;
Хуушан сагай ёһоор
Хүнэй дайдада түрэбэл,
Худаг малтажа уһа гаргаха;
Уг гарбалаа мүнхэлжэ,
Ухаатай сэсэншье бэшэ байг,
Уран мэргэншье бэшэ байг,
Уймаршье һаань - хүбүү түрэхэ –
Дүрбэн иимэ захяае дүүргэхэ.
Иимэ дүрбэн захяа дүүргэбэл даа.
Иигээд лэ Дондок Улзытуевай уран нарин зохёолнуудые шэнжэлэн үзэхэ болоо һаа, айхабтар ехэ юм ааб даа. Поэт энээхэн богони наһан соогоо шүлэг, поэмэнүүдэй арбан нэгэн ном түрэл буряад хэлээрээ гаргуулжа үрдиһэн байна. Хара буумаар богони наһатай байшоол даа, манай поэт... Оройдоол гушан зургаа хүрөөд лэ, маанадаар хахасаа:
Өөрымни гал
Өөдэтэй удаан носоогүй...
-гэбэшье, Буряад дайдада Дондок Улзытуевые, тэрэнэй шүлэг дуунуудые мэдэхэгүй хүн гэжэ байхагүй. Хүн бүхэнэй зүрхэн соо, сэдьхэл соо бата бүхөөр оронхой.
Захаамин, дуулгата Захаамин
Дондок Улзытуев хадата Захааминай дангиные һунгажа, гэр бүлэ болоһон. Хотын сэсэрлиг соо Валияа хараһаар дурлаһан гэлсэдэг. Тэрэ дуранһаань мүндэлһэн “Гүнсэмаа” арадай дуун боложо, олоной дунда мэдээжэ.
Валентина Хангай ехэ Захааминай Сагаан-Морин нютагта Лубсан Жамсуевич, Бадма Жамбаловна Чимитовтэн багшанарай үнэр баян бүлэдэ түрэһэн. Зинаида дүүнь баһал Буряадай арадай поэт Георгий Дашабыловай наһанайнь хани нүхэр юм.
Лубсан Жамсуевичай уг удам болохо Боһог Бошогто хаанай буһалгаанаар, Сайн хаанай һамаргаанаар Уран Дүшэ уулын баруун хойгуур Зуун Мориндо тулаһан Нүхэн Шэбээтээр Түнхэндэ орожо ерэһэн. Сагаан Хушуун нютагта түбхинэжэ, Боһог дүрбэн хүбүүдтэй болоо. Һаарал хүбүүниинь хоёр һамга абаһан. Хоёрдохи һамганһаа гараһан Бадантай табан хүбүүдтэй болоо. Онгорёон, Абхай хүбүүдынь Санагада нүүжэ ерээ. Онгорёон долоон хүбүүдтэй болоо. Гурбадахи хүбүүн Хаһагтай гурбан хүбүүдтэй. Хоёрдохи Дэлгэр Шаглаан хүбүүтэй. Шаглаанай найман хүбүүдэй одхон Яндайн Чимэд гурбан хүбүүдтэй. Чимэдэй Жамсын Лубсан Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнһаа бусаад, Сагаан-Мориндо (Зуун-Морин, Зүүн-Адаг) багшаар эльгээгдэжэ нютагжаа, долоон хүүгэдээ хүлыень дүрөөдэ, гарыень ганзагада хүргөө.
Тиихэдээ Валентина Зинаида хоёр элинсэг Боһогтойн 12-дохи үе болоно. 13-дахи үе болохо Амарсана Улзытуев мүнөө манай ороной шэлдэг уран зохёолшодой түрүү болонхой. Ирагуу найруулагша, оршуулагша Ж.Нэргүй “Амарсанаагай шүлэглэлнүүдэй бүридэл, гүнзэгы удха, шэнэ анафорна мүрнүүд, яажа шүлэглэмэл мүрнүүдэй толгойнууд холбогдодог бэ гэжэ шэнжэлээд, Амарсана Улзытуевые ород хэлэн дээрэ сүлөөтэ шүлэг зохёодог мүнөө үеын поэзиин ёһотой «одон» гэжэ омогорхоно.
Үндэр тэнгэритэ орон нютаг
Байгалай үмэнэһөө,
Саяанай хормойһоо
Амархан мэндэеэ асарлайбди!
-гэжэ ямаршье орон нютаг хүрэхэдөө мэндэшэлжэ ябаял. Харин тоонто нютагтаа хүрэжэ ерэхэдээ, иигэжэ мэндэеэ мэдүүлэел:
Ая гангын хангалаар
анхилаадхёо гэнтэ -
Аршаанта сэлгеэ нютагни,
амар мэндэ!
Бүмбэрсэг дэлхэйн алишье үнсэгтэ ябахадаа, Буряад оронойнгоо ямаршье буланда байхадаа, эдэ уянгата мүрнүүдээр Эхэ Буряадаа магтан байял:
Дуулаа һэн гүт,
Эхэ Буряад тухай
үльгэр туужа?
Дуулгата Мүнхэ Һарьдаг,
Дуулим ехэ Хамар Дабаан тухай?
Үглөөнэй улаан нара
үгын дээжээр угтажа,
Үндэр тэнгэритэ орон нютагаа
магтан түүрээел,
Ухай!
Саашань уужам халюун Буряадаа хада уулын орон гэжэ магтана:
Халюун талата Буряадаа
Харан харан байхадам,
Хангай тайга нэмэритэй
Хадынш орон хэбэртэй.
Уудам талата Буряадаа
Удаан удаан харахадам,
Уняар манан дэнзэтэй
Уулынш орон янзатай.
Тиигээд лэ, сууда гараһан ая гангын амгалан сагай сүлдэ орон гэжэ бахархан дуулана:
Маахам – маахам,
ая гангын орон лэ,
Манхан уула, тайга,
талын орон лэ.
Аглаг агаар
арюун хангал тунаан
Амгалан сагай
сүлдэ болоһон
орон лэ!
Эхэ эсэгынгээ нангин тоонто, номин тооно, алтан зууха үгын һайгаар дурдахадаа, домог түүхэтэ эшэгы сагаан Буряадаа эмээл хотогор нюргатай – баян дайда замбиин хүйһэндэ жаргаа гэжэ омогорхоно.
Энэ замбиин хүйһэндэ
Эрхээ олон жаргаһан,
Эмээл хотогор нюргатай
Эшэгы сагаан Буряадни!
Эсэгым түрэһэн
нангин тоонто,
Эшэгы гэрэйм номин тооно,
Эжым түлиһэн алтан зууха,
Эртын сагай домог түүхэ!
Хадамуудайнгаа тоонто нютаг бараалхажа ерэхэдээ, Уран Дүшын хормойһоо эхи татан, эршэтэ Зэдын харьялһан дайдые амаршалан мэндэшэлнэ:
Эдир наһанай дуун мэтэ
Эршэтэ огсом сэлгеэ Зэдэ,
Энхэ дэлгэр Эхэ дайдыш
Эрьежэ ерээб, амар мэндэ!
Захаамин дайдын үльгэр түүхэлэн, “Захын аман” гэжэ уряа урданайнь нэрэһээ эхилнэ:
Буурал хангай Захаамин,
булгата Уран-Дүшэ,
Буумал шулуун байсанууд
харьяа түргэн Зэдэ.
Заяан холын аялга –
Захын аман Захаамин.
(Үргэлжэлэлынь хожом гараха).
Автор: Сэнгэ РИНЧИНОВ
