​Эхэ хэлээр ээлжээтэ урилдаан

2016 оной октябриин 28-да Бандида хамба лама Дамба Даржаа Заяевай нэрэмжэтэ Буддын шажанай ехэ һургуулида Буддын шажанай заншалта Сангхын үүсхэлээр «Эхэ хэлэн – манай баялиг» гэһэн уряа доро түрэлхи хэлээр ээлжээтэ мүрысөөн боложо үнгэрбэ.

2013 ондо болоһон «Буряад хэлэнэй ерээдүй сагай урасхал хайшаа бэ?» гэһэн уласхоорондын бага хурал дээрэ буряад хэлээр мэдэсын талаар мүрысөөнүүдые эмхидхэхэ гэһэн шиидхэбэри абтаһан байна. Тэрэ гэһээр иимэ мүрысөөнүүд арбан гурбадахияа болобо гээшэ. Удаадахи наадан ноябриин 26-да болохо гэжэ мэдээсэгдэбэ. Буддын шажанай заншалта Сангхын, буряад арадай тэргүүн ударидагша, хамба лама Дамба Аюшеевэй харгалзалга доро буряад хэлэеэ һэргээн хүгжөөхэ хэрэг булаг шэнги бурьялжа байна гээшэ. Энэ ехэ танхим соо 500 гаран үхибүүдэй 59 һургуулинуудые түлөөлжэ ерээд, мүрысөөндэ бэлдэжэ байхыень харахада, нюдэндэ урин байгаа. Багшанар, үхибүүдэй олонхинь танил болоһон, хэниинь хаанахиб, хэдыдэхиеэ ерэжэ байнаб гэжэ бултыень тухайлхаар. Юун һайшаалтайб гэхэдэ, Байгал далайн баруун тээһээ Алайрай аймагай Нэгдын, Оһын аймагай Үбэсын дунда һургуулинуудай команданууд түгэс бэлэдхэлтэй ерээд, ана-мана оролсожо мүрысөө. «Уран уншалга» номинацида Оhын аймагай Үбэсын дунда hургуулиин hурагша Алина Халматова түрүүшын һуури эзэлээ. Энэ мүрысөөн нилээд орёо даабаринуудтай байгаа. Ородһоо буряадта оршуулжа уран гоёор хөөрэхэ, зохёолой удхыень уянгалан хөөрэхэ ёһотой байгаа. Үбэр Байгалай хизаарай Хёлгын аймагай Зугмаари, Тэрэбхээн нютагуудһаа, Красночикойн аймагай Шаргалжанһаа энэ мүрысөөндэ хабаадахаяа үхибүүд ерэһэн байна.

Хамба лама түрүүтэй Буддын шажанай заншалта Сангха, нютаг нютагта байһан дасанай шэрээтэнэр эхэ хэлэеэ хамгаалха, түрэл хэлэеэ һэргээхэ, багашуулдаа заажа дамжуулха гэһэн үйлэ хэрэгтэ хамсыгаа шуужа оролсоод, тон ехэ ажал ябуулжа байна. 2014-2016 онуудай хугасаа соо бүхы мүрысөөн-наадануудта хабаадаһан үхибүүн бүхэн, хажуудань һанаа үнөөн боложо, мүрысэхэдэнь хамһалсажа, туһалалсажа байһан аба эжынь, түрэл гаралынь өөһэдтөө ямар ехэ һургаал заабари, сэгнэшэгүй жэшээ, дүй дүршэл абана гээшэб. Буянаа бэдэржэ олодог юм, арбан сагаан буян үйлэдэжэ ябагты гэжэ хэлэһэн хамба ламымнай гашай үгэ, захяа заабари юунһээшье ехэ сэнтэй бшуу. Тиимэһээ эдэ мүрысөөнүүд холын хараатай гээшэ, хэдэн жэл болоод, энэ тариһан үрэнүүд үндэһэлжэ, сэсэглэн бадаржа, буряад хэлэнэй хүгжэлтэдэ шэнэ амисхаал оруулагдаха, шэнэ урасхал бурьялан урдаха ха юм. Үхибүүд булта буряад хубсаһаяа үмдэнхэй, малгайгаа гоёор шэмэглэнхэй, басагад үһэеэ олон гүрэлөөгөөр гүрэнхэй байхадань, ямар хөөрхэнөөр, ямар һайханаар харагдана гээшэб!

Автор: Сэнгэ Ринчинов
Описание: Үхибүүдэй булта буряад хубсаһаяа үмдэнхэй байхыень харахада, ямар гоёб даа!

Хэдэн тээшээ хубааржа, мүрысөөнүүд эхилшэбэ даа! Аяар Ахын Өөрлигэй, Сорогой һургуулинуудһаа үхибүүд зорижо ерээ. Сарюна Сыренова (Өөрлиг), Надя Шагдурова (Сорог) басагад буряад шэгэбшэтэй малгай оёхоёо арһаяа баряад, хүбэрдихэ гэжэ туршана. Арюна Будаева (Улаан-Үдын 54-дэхи һургуули), Елизавета Абашеева (Захаамин) хониной арһа нягтаханаар дэлгээд, малгайн хэб табинхай эсхэхэ гэжэ һуунад. Хэжэ байһан ажалтнай таанадта һайшаагдана гү, дуратайгаар һурана гүт гэжэ асуубаб. Басагад энеэлдээд, “хожомоо ажабайдалдамнай хэрэгтэй болохо” гээд харюусаба. Хамбын магтаал дуулаха, урданай хамбанарай намтар һайн мэдэхэ гэхэ мэтэ даабаринууд нилээд орёо. Байд гээд лэ, ханада мүрысөөнэй сэгнэлтэнүүд табигдана. Тэндэ үхибүүд, багшанар үймэлдэн, хэн урдалнаб, хэн гартанаб гэжэ һонирхон харана. Серафима Николаевна Балданова (Үбэсэ), Арюна Халзанова (Жаргаланта), Баирма Шираповна Ширапова (Аалан), Наталия Цыремпиловна (Гаарга), Ольга Владимировна Цыретарова (Сэлэндүүмэ), Мунко Нанзатович Бальжинимаев (Улаан-Үдэ), Бэлигто Дамбиевич Жигжитов (Харлан) болон бусад багшанар һурагшадайнгаа хубсаһа хунарыень заһана, ямар бэ даа заабари хэлэхэ гэжэ оролдоно. Шабинарынь багшаяа тойрожо агсашанхай, ямар бэ даа асуудалда харюу хүлеэнэ. Хүүгэд багшанарайнгаа нюурнайдал дүүрэн нюдөөр шэртэнэ. Буряад хэлэ үзэлгэдэ багшаһаа тон ехэ юумэн дулдыдана ха юм. Өөрынгөө шэлэһэн мэргэжэлдэ дуратай, үхибүүдтээ хөөрэхэ, хэлэхэ толгойдоо бодолтой, урма зоригтой багшын шабинар илалта туйлажа шададаг! Һүүлэй һүүлдэ бүхы мүрысөөнүүдэй дүн согсологдожо, илагшадай нэрэнүүд элирбэ. Түрүүшын һуурида Хори аймагай Ааланай дунда һургуулиин команда гараба. Хоёрдохидо Харланай һургуули, Жаргалантын һургуули гурбадахи һуурида гараба.

Автор: Намжилма Бальжинимаева
Описание: Хори аймагай Ааланай һургуулиин команда

ЗАХААМИНАЙ ХҮҮГЭД ШАЛГАРАА

“Хэнэй хэлэн баян бэ?” гэһэн урилдаанда эгээл баян хэлэтэй гэхэ гү, али хамагһаа олон үгэ мэдэхэ һурагша элирүүлэгдэдэг юм.

Энэ удаа 59 хүүгэд хоорондоо тэмсэбэ. Иимэ олон хүүгэд сооһоо эгээл баян хэлэтэйень шэлэхэ гээшэ бэлэншье хэрэг бэшэ ха. Юундэб гэхэдэ, хүүгэд булта бэлэдхэл һайтай ерэнэ ха юм. “Амитад”, “Ургамал”, “Хорхой шумуул”, “Загаһан” гэһэн сэдэбүүдээр хүүгэд гэртээ бэлдэһэн байжа, даабариин үгтэхэдэнь, хүүгэд сээжэлдэһэн үгэнүүдээ тордиһогүй хэлэнэд һэн. Энэ урилдаан үгэ андалдаха маягаар эмхидхэгдэдэг. Олон лэ үгэ хэлэжэ шадаһан хүүгэд булиһанда тоологдожо, түгэсхэлэй шатын тэмсээндэ хабаадаха эрхэдэ хүртэнэ.

Тиигэжэ, урилдаанай дүнгүүдээр, Хурамхаан аймагай Гааргын һургуулиин 11-дэхи ангиин һурагша Эржена Хунхенова, Зэдэ аймагай Дэрэстын һургуулиин 11-дэхи ангиин һурагша Дулма Бадмаева, Захаамин аймагай Михайловкын һургуулиин 9-дэхи ангиин һурагша Сарюуна Тарбаева гэгшэд түрүүшүүлэй тоодо тодороо. Харин эдэ гурбан басагадай дундаһаа Сарюуна Тарбаева онсо шалгаржа, түрүү һуури эзэлбэ. Тиигэжэ, Захааминай хүбүүд, басагад эгээл баян хэлэтэй байһанаа гэршэлбэ бшуу. Юуб гэхэдэ, иимэ конкурснуудта захааминай хүүгэд гурбадахияа илажа гараһан байна. Захаамин нютагнай хэлэ ама һайтай, зугааша зон лэ байнал даа.

Автор: Сэнгэ Ринчинов
Описание: Батуев Борис, Тарбаева Сарюуна

МҮРЫСӨӨНҮҮДЭЙ ИЛАГШАД

ХОЁР ХЭЛЭ ТЭГШЭ МЭДЭЕ! (уран уншалга): I ҺУУРИ – Алина Халматова, Эрхүү можын Оһын аймагай Үбэсын Хүүгэдэй уран бэлигэй байшан; II ҺУУРИ – Дари Буянтуева, Хори аймагай Ааланай дунда һургуули; III ҺУУРИ – Номин Сандитова, Ярууна аймагай Эгэтын-Адагай дунда һургуули.

БЛИЦ-УРИЛДААН «БУДДЫН ШАЖАНАЙ НЭРЭ ТОМЬЁОНУУД. ЭТИГЭЛЭЙ ХАМБЫН СУРГААЛНУУД. БУРЯАД ОРОН»: I ҺУУРИ – Арсалан Халзанов, Сэлэнгэ аймагай Жаргалантын дунда һургуули; II ҺУУРИ – Алтана Раднаева, Хори аймагай Ааланай дунда һургуули; III ҺУУРИ – Эржена Самбялова, Аха аймагай Өөрлигэй дунда һургуули.

УРАН БЭЛИГТЭЙ, УЛЬГАМ ХЭЛЭТЭЙ: I ҺУУРИ – Алтана Доржиева, Буряад Уласай Үндэһэтэнэй 1-дэхи лицей-интернат; II ҺУУРИ – Намжилма Намсараева, Хори аймагай Ааланай дунда һургуули; III ҺУУРИ – Сарюна Цыренова, Ярууна аймагай бүлэг.

ХЭНЭЙ ХЭЛЭН БАЯН БЭ?: I ҺУУРИ – Сарюна Тарбаева, Захаамин аймагай Михайловкын дунда һургуули; II ҺУУРИ – Дулма Бадмаева, Зэдэ аймагай Дэрэстэйн дунда һургуули; III ҺУУРИ – Эржена Хунхенова, Хурамхаан аймагай Гааргын дунда һургуули.

ОНЬҺОН ҮГЭ ОНОСТОЙ, ОЛОНОЙ ҮГЭ ТУДАСТАЙ: I ҺУУРИ – Дарицу Бутитова, Буряад Уласай Үндэһэтэнэй 1-дэхи лицей-интернат; II ҺУУРИ – Дарья Дондукова, Сэлэнгэ аймагай Сэлэн-Дүүмын дундa hургуули; III ҺУУРИ – Алтана Бурунова, Бэшүүр аймагай Харланай үхибүүдэй бүлэг.

ЭТИГЭЛ ХАМБАДАА ЗАЛЬБАРАЛ, ДОНШУУР МААНИ, САГААН ДАРА ЭХЫН МАГТААЛ:

I ҺУУРИ - Буряад Уласай Үндэһэтэнэй 1-дэхи лицей-интернат; II ҺУУРИ - Түнхэн аймагай Тоорын дунда һургуули; III ҺУУРИ - Ивалга аймагай Ивалгын дунда һургуули.

УЯНГЫН ШҮРЭ ҮЛХЭЕ: I ҺУУРИ – Барас Дандаров, Бэшүүр аймагай Харланай үхибүүдэй бүлэг; II ҺУУРИ – Мэргэн Галсанов, Ивалга аймагай Доодо-Ивалгын дунда һургуули; III ҺУУРИ - Түнхэн аймагайТоорын дунда һургуули.

УРАН ГАРТАН: I ҺУУРИ – Дарима Сосорова, Зэдэ аймагай Гэгээтэйн дунда һургуули; II ҺУУРИ – Лена Дармаева, Бэшүүр аймагай Харланай үхибүүдэй бүлэг; III ҺУУРИ - Виктория Балданова, Сэлэнгэ аймагай Харганаагай дунда һургуули.

МОДОШО ДАРХАН: I ҺУУРИ – Эрдэни Будаев, Захаамин аймагай нэмэлтэ һуралсалай түб; II ҺУУРИ - Борис Батуев, Захаамин аймагай Михайловкын дунда һургуули; III ҺУУРИ – Аюша Шарушкин, Баргажан аймагай Уланай дунда һургуули.

ХАМБА ЛАМЫН ШАН АБАЛГЫН ТЭМСЭЭН: I ҺУУРИ – Аяна Буянтуева, Хори аймагай Ааланай дунда һургуули; II ҺУУРИ – Александра Дабаин, Ивалга аймагай Гильбэрын дунда һургуули; III ҺУУРИ – Амгалана Гармаева, Аха аймагай Өөрлигэй дунда һургуули.

Автор: Сэнгэ Ринчинов
Описание: Захаамин аймагай Михайловкын дунда һургуулиин команда

Автор: Сэнгэ Ринчинов
Описание: Илагшадта бэлэгүүд барюулагдаа