​Эрьенсэг энэ дэлхэйгээ эмээл дээрэһээ түүрээгээ

Гушан гурбан гулбай Ярууна аймагай хилэдэ хүрэжэ ерэхэдэ, гоё һайхан «Уянгын сэсэрлиг» угтан абажа байдаг. Яруунын арад зон сагаан шулуун хүшөөнүүд дээрэ нютагайнгаа бэлигтэй ирагуу найруулагшадай нэрэнүүдыень мүнхэлжэ, тус сэсэрлиг нээһэн юм. Тэдэнэй дунда Шэрэнги нютаг тоонтотой Цыренжап Цырендулмаевич Бадмаевай нэрэ өөрын онсо һуури эзэлэнхэй.

Цыренжап Бадмаевай түрүүшынь шүлэг 1978 ондо аймагай «Улаан-Туяа» сониндо хэблэгдэн гараад, саашань «Буряад үнэн» сониной хуудаһануудта, «Байгал», «Хараасгай», Хальмаг ороной «Баяр», Монголой «Унаган» сэтгүүлнүүдтэ толилогдоһон байна. Тэрэнэй олон шүлэгүүдынь хүүгэдтэ зорюулагдаһан байдаг. Багашуулай һонирхомоор«Түрүүшын бухал» ба «Нангин нютаг Тулдуумни» гэһэн хоёр согсолбори ирагуу найруулагша хэблэһэн юм.

Һаяхан би Цыренжап Цырендулмаевичай 50 наһанайнгаа ойн баярта бэлдэһэн һүүлшынь «Эмээл дээрэ түрэһэн мүрнүүд» гэжэ номтойнь танилсабаб. «Сахюурнууд», «Жаргалайм хэрэм бүхэ», «Юртэмсын шэрүүн шарайда», «Дүрбэн нарһад», «Сагай гоёолто», «Дуран, нүхэд, юун гээшэб», «Яруунымнай эрье дээрэ» гэһэн бүлэгүүд соонь түрэһэн нютагайнь дайда, оршон тойронхи байгаалиин үзэгдэлнүүд, юрын малша ажалша зоной ажабайдал, нүхэсэл, инаг дуран – булта бии.

Цыренжап Бадмаев энэ номоо «Эмээл дээрэ түрэһэн мүрнүүд» гэжэ дэмы нэрлээгүй. Юуб гэхэдэ, «морин унаагаар хабатай ябахаш яаралгүй, элдэб бодолоор хубсалаад, шүлэг шэбшэхэш, садахагүйш» гэжэ Тулдуунай совхоздо олон жэлдэ мал ажалда ябаһан саг тухайгаа шүлэглэнэ. Тиимэһээ жэл бүри үхэр малайнгаа тэжээл бэлдэжэ, үбһэ хуряалганай хаһа тухай поэт ехэ тааруугаар, үгэнүүдээ һубарюулан, тобшохоноор бэшэһэнииь ехэ һонирхолтой:

Шүүдэртэй, һүүдэртэй,

Бүхэтэртэй, «үхэдэлтэй»,

Бороотой, гороотой,

Мангартай, мангиртай,

Һалхитай, сабхитай,

Хюруутай, нюруутай,

Хүлһэтэй, һүлһэтэй,

Үбһэнэй үдэрнүүд.

Хэрэлдээн, шэрэлдээн,

Энгэрээ сэлилдээн,

Шиигтэһэн унтари,

Эсэбэри, тэсэбэри,

Һамгадаа һаналга,

Һахалаа табилга –

Үбһэнэй үдэрнүүд.

Үнгэтэ энэ юртэмсэдэ хүнэй дуран зула шэнгеэр бадаран, харгы замыемнай толотуулжа ябадаг мэдэрэл гээшэ. Тэрэнээ саг соонь ойлгожо, сэгнэжэ ябаха шухала гэжэ удаадахи шүлэгтөө бэшэнэ:

Хүн бүхэнэй наһанай

                     хэмжүүр элдэбтэй:

Харгы замдань бэрхэшээлнүүд

                                      угзарха.

Харин наһан нэгэл һайхан шэмэгтэй,

Халуун дуран хэндэмнайшье ушарха.

Олоһон дураяа альган дээрээ

                                        дүмүүхэн

Өөдэнь үргөөд, улам саашаа

                                           дабшаял.

Орёо сагай одо мүшэд бүрүүлхэн,

Оһол аюул хүргэнгүйгөөр гамнаял.

Поэт олон шүлэгүүд соогоо наһанай хэмжүүр, ажабайдалай бэрхэшээлнүүд, бусалтагүйгөөр үнгэрдэг сагай ябаса тухай бодолгото болоно. Эдэ шүлэгүүдынь хүн түрэлтэнтэй нягта холбоотой гүн ухаанай асуудалнуудые дайрана. Илангаяа энэ сэдэб «Алишер Навоигай аялгаар» гэжэ шүлэг соонь элеэр харагдана.

«Баян бардам ажаһууха гээшэ

          баһал өөрын түлбэритэй.

Аляаһа батаганаанууд болошохо

             алта мүнгэ, эд зөөриин түлөө

                      айжа, һүрдэжэ ябанхаар,

забарууха эдеэд, халааһатай дэгэл

хэдэрэнхэй һууһан дээрэ», - гэжэ хэлэнэ.

Тиихэ зуураа, шүлэгшэн өөрөө өөртөө элдэб асуудалнуудые табижа, эрьелтэгүйгөөр ошожо байһан саг, үнгэрһэн наһан тухайгаа бодомжолжо байхадаа, тойроод байһан үзэгдэлнүүдые хёрхоор адаглан, абяануудыень шагнаархан һууна.

Үдэрэй шууяан замханхай,

Һүниин шэхэн һонор.

Үргэһэмни таранхай,

Зүүдэн ехэл хомор.

Ёро хараһан үлэгшэн

Юугээш хараад бороо юм –

Энэ һүни Эрлиг хаан

Энээгүүрнай хоноо гү?

Һарын гэрэл үхэнхэй,

Хүйтэн – нюрга даалгана.

Үбшэн – сагаа мэдэнхэй

Һүниин дунда сагаална.

Муу юумэ зүгнэһэн елэн хара турлаагуудые хаража, «нүгэлнүүдни ерээ гү, агнан намайе олоод, энээгүүрни эрьеэ гү, буян нүгэл хоёройм тэнсүүринь яагаа юм?» гэжэ хэнһээшьеб асууна. Теэд харюудань өөрөөл харюусана:

Хорон гээшые мэдэхэгүй

Хонгор залуу ябагдаа.

Юртэмсын шэрүүн шарай

Юрэ зөөлөөр харагдаа.

Өөрын баяр шэрэнхэй

Өөдөө хараад ябаа хүм.

Хүнэй орёо наһанда

Алдуу эндүү болохол даа,

Арайл хожом һанагдаа.

Ай, Бурхан! Арьяа баала,

Ум маани бадмай хум…

Ямаршье хүшэр сагта «эрхеэ татан, угтан абадаг, ангахадань – ундыень харяадаг, эсэхэдэнь – эхын альгандал найдал түрүүлдэг, тооһото дэлхэйе шэмэглэдэг» тоонто нютаг Шэрэнгимни мүнхэ юм гэжэ шүлэгшэн дуулана.

Энэ номыень уншаад байхадаа, Цыренжап Бадмаев наһан соогоо элдэб бэрхэшээлнүүдые дабажа гараһан, үнгэрһэн сагаа, хэһэн үйлэ хэрэгүүдээ болбосоруулан, элдэб тобшололнуудые ухаан бодолдоо хэжэ ябадаг хүн байгаа гэжэ ойлгохоор.