1300
Урид хэлэгдэхэ үгэ
(Үргэлжэлэл. Эхиниинь урдахи дугаарта)
«Нюуса тобшын» хитад үзэгөөр бэшэгдэһэн эхэ зохёолойнь Европодо мэдээжэ болоһоор нэгэ зуун шахуу жэл үнгэрбэ. Ородой эрдэмтэн Кафаров Бээжиндэ ажаһууха сагтаа хитад хэлэ бэшэгтэ һайтар һуралсажа, хитад олон судар номһоо шухала зүйлнүүдые һонирхон үзэһэн юм. «Монголой нюуса түүхэ» гэдэгые Манжын Богдо хаанай номой санһаа нэгэ танил эрдэмтэнээр һэмээхэн абхуулһан байгаа. Тиигээд тэрэниие хитад оршуулгаһаань ород хэлэн дээрэ дам оршуулаад, 1866 ондо хэблэн гаргажа, олон газарай эрдэмтэдэй үзэхэ шудалха замые нээһэн юм. Һүүлээрнь монгол үгыень ород үзэгөөр буулган бэшэжэ, тус бүриинь доро ород оршуулгые хитадһаа абажа хадаад, шэнжэлжэ үзөөд хэблэхээр забдан байтараа, далайн аянда ябаад, наһа бараа бэлэй. Тэрэнэй гаргахаяа һанаһан дэбтэр Зүблэлтэ Уласай Шэнжэлхэ Ухаанай Академиин харьяата Дорно зүгые шэнжэлхэ газарта бэшэмэл зүйлнүүдэй санда хадагалагдажа байдаг. Тэрээнһээ фото-буулгабари хүүлэжэ, манай Шэнжэлхэ Ухаанай Хүреэлэндэ асаруулһаниинь энэ манай оршуулха ажалда тулгуур боложо, ехэ туһа хүргэбэ.
Энэ Кафаров эрдэмтэ хитадша байһан аад, монголшо бэшэ һэн тула үүдхэн хэжэ байһан оршуулгые, хитад эхынь бодотые өөрынгөө танил залуу монголшо Позднеевтэ үгэһэн байгаа. Тэрэнь 1883 ондо удхыень тобшолһон бишыхан дэбтэр болгоод гаргаа бэлэй. Һүүлээрнь 1897 он багта «Монголой уран зохёолой түүхэ» гэжэ нэрлэһэн дэбтэр хэблэхэдээ хабсаралта болгожо, «Нюуса тобшын» эхинэй 96 зүйлые шулуун бараар ород, монгол үзэгөөр бэшэжэ гаргаһан байна.
Баһа энэ зохёолые шудалха ябадалда нэгэ онсо амжалта гэхэдэ, Зүблэлтэ уласай эрдэмтэн Козин тус зохёолые арбан табан жэл шэнжэлэн шудалаа юм. Тиигээд 1941 ондо «Нюуса тобшын» эхэ зохёолые ба ород хэлэн дээрэ болгоһон оршуулгые шэнжэлэлгэтэйнь нэгэ дэбтэр болгожо хэблээ бэлэй.
«Нюуса тобшын» эхинэй гурбан бүлэгые оршуулһан хойноо бидэ Козиной хэблүүлһэн «Нюуса тобшын» эхэ ба оршуулгын нэгэ дэбтэрые оложо абзац, саашанхи ажалдаа эшэ баримта болгожо хэрэглэбэбди. Франци уласай мэдээжэ хитадша эрдэмтэ Пелльо 1913 онһоо эхилэн, энэ түүхые шэнжэлэн, һонирхолтой ажаглалта, мэдээнүүдые хэһэг хэһэгээрнь хэблэнхэй. Һүүлэй үедэ тэрээнтэй холбоотой бэшэгүүдтэй сасуулан үзэжэ, шэнжэлгэ хээд, зургаан бүлэгэйнь оршуулгые эхэ зохёолтойнь хамта хэблэжэ гаргаһан байна.
Германиин Хениш гэдэг хитадша мэргэжэлтэн энэ түүхые шэнжэлжэ, хэдэн зүйлые 1931 ондо гаргаад, Хитадай эрдэмтэн Ей Дэ-хуйн 1908 ондо хэблүүлһэн гансахан эхэ зохёолые баримталжа латин үзэгөөр буулгажа бэшээд, энэ түүхэдэ ороһон үгэнүүдэй толитой хамта хэблүүлээ. Дундада уласта (Хитадта) манай энэ һонирхоһон бүхы түүхые ехэ эртэ, Юань уласай мүхэһэнэй һүүлээр, Мин уласай Хун у хаанай үедэ оложо, 1382 ондо хитад хэлэн дээрэ Жан Юан-зи Маш-их хоёр оршуулһан юм гэжэ Кафаров хитад түүхэһээ эшэ татажа мэдээсэнэ. Энэ «Нюуса тобшые» дэлхэйн олон ороной эрдэмтэд, илангаяа Зүблэлтэ уласайхид ехэ хүсэ гаргажа шудалан шэнжэлжэ, оршуулан хэблүүлжэ байдаг. Харин манай Монголдо олоной уншахаар зорюулжа хэблэһэн ном мүнөө хүрэтэр үгы. Тэрээнһээ байтагай монгол үзэгөөр буулгажа бэшэһэн олигтой эхэ зохёолыншье байхагүй. Гансахан байһаниинь Цэнд гүнэй оршуулһан эхэ Шэнжэлхэ Ухаанай Хүреэлэндэ хадагалагдажа байдаг. Автономито уласай үедэ гүн Цэнд Хитадай эрдэмтэн Ей Дэ-хуйн хэблүүлһэн эхэ зохёолые баримталжа, монгол үзэгөөр буулгажа бэшэһэн ба монгол хэлэн дээрэ оршуулһан юм. Цэнд гүн гээшын буулгажа бэшэлгэ оршуулга хоёр алинииншье һаа юрэ һонирхон үзэгшэдэй хэһэн ажал гээшэ ааб даа. Тиигэбэшье мүнөө үедэ ондоо монгол үзэгөөр бэшэһэн эхэ зохёолой байхагүй хада тэрэниие хинажа үзөөд
хэблэхэ гэһэн шиидхэбэри абтаһан юм. Гэхэтэй хамта энэ буулгабаринь Зүблэлтэ Уласай Академидэ бии. Нүгөө оршуулгань бидэнэй гарта байбашье, нягта бэшээр хэгдэнхэй, ехээр хуряангы болгогдоһон байна. «Нюуса тобшодо» хэдэн зуун шүлэг байха аад, энэ оршуулгада нэгэшье шүлэг байхагүй, тэдэнэй заримыень үргэлжэлһэн зохёол (прозо) болгонхой, ехэнхииень юрэ орхижорхиһон байна. Мүнөө үедэ эрдэмтэд Кафаров, Хениш, Козиной шэнжэлгэ, буулгабариие бидэ гартаа барижа байгаад, Цэнд гүнэй дутуу, нягта бэшэ оршуулгые хэблэхэдэ, сэдьхэлдэ тэгшэ бэшэ байха тула бидэ монгол үзэгөөр буулгажа, оршуулга хэхэ гэжэ шиидээ бэлэйбди.
«Нюуса тобшые» хуушан монгол хэлэнһээ мүнөөнэй монгол хэлээр оршуулан бэшэхэдээ хэрэглэһэн бэшэг номуудые тоолое.
1. Козиной хэблүүлһэн «Нюуса тобшын» эхэ ба ород хэлэндэ оршуулһан дэбтэр: С. А. Козин. Сокровенное сказание, том 1, 1941.
2. Лувсанданзанай зохёоһон бэшэмэл «Алтан тобшо».
3. Кафаровай хэһэн «Нюуса тобшын» буулгабари ба хадамал оршуулга (гэрэл зураг).
4. Баһа Кафаровай хитад хэлэнһээ ород хэлэндэ оршуулһан бэшэг. Архимандрит Палладий (Кафаров). «Старинное монгольское сказание о Чингис-хане».
5. Хенишэй 1935-1939 онуудта хэблүүлһэн «Нюуса тобшын» буулгабари ба толи.
6. Рашид Эд-динэй зохёоһон Монголой түүхэ: Березинэй ород хэлэн дээрэ оршуулһан дэбтэр.
7. Хитад хэлэнһээ монгол хэлэн дээрэ Баргын Цэнд гүнэй оршуулһан «Нюуса тобшын» эхэ бэшэмэл хоёр дэбтэр.
8. «Чингисэй цэдиг», «Алтан тобшо», Монголой олон зүйлэй түүхэ, толи бэшэг, Позднеевэй «Нюуса тобшын» хахад буулгабари, Алтан-Очирай «Нюуса тобшын» буулгабари, Хенишэй «Нюуса тобшын» хахад оршуулга, Владимирцовай зохёоһон «Монголой ниитын байгуулалта» зэргын олон номые зэргэлүүлэн хэрэглэбэб.
Описание: Чингисэй шулуун. Эрмитажай музейдэ хадагалаатай байдаг
Эдэ номуудые гол баримта болгожо, «Нюуса тобшын» бүдэхи ойлгогдохогүй үгэ бүхэндэ тайлбари зүүжэ, хуушан монгол хэлээрнь, хуушан монгол үзэгөөрнь буулгажа бэшэгдэбэ. Һүүлээрнь энэ буулгабарияа баримталжа, мүнөөнэй монгол хүндэ ойлгогдохогүй болоһон үгэ, үгүүлбэриие ойлгомжотой тодоор найруулан, энэ үеын хэлээр оршуулан бэшэбэбди. Долоон зуун жэлэй урдахи монгол хэлэн мүнөөнэй монгол хэлэнһээ нилээд ондоо тула хуушан хэлээр хэблээ һаа, үсөөн тэды сэхээтэн үзэхэһөө бэшэ, олон ниитэдэ ойлгогдохогүй болоно. Тиимэһээ «Нюуса тобшын» ёһотой эхые хэблэхын урда тээ Монголой олон һонирхон уншагшадта танилсуулха зорилготойгоор удхыень алдуулангүй, зохёолой хэлэ, найруулгын онсо шэнжые гээгдүүлхэгүйе гол болгожо бэшэһэн энэ оршуулгые мүнөө хэблэбэбди.
Долоон зуун жэлэй урда энэ зохёол анхан зохёогдохо үедөө уншагшадта али зэргэ уран hайхан, hонирхолтой байгаа һэм, мүн ондоо сагташье Монголой уншагшадта баhа тэрэ зэргэ уран һонирхолтой болгожо үзэхые шармайгаа бэлэйбди. Оршуулагша би өөрөө монгол арадай аман зохёолоор хүмүүжэжэ, аман зохёолые дууряан, шүлэг бэшэжэ оролдодог hэн туладаа «Нюуса тобшые» оршуулхадаа, илангаяа тэрэнэй шүлэгые оршуулхадаа, үнэн зүрхэнhөө сэдьхэлээ хүдэлгэжэ, сохом тааруу hайхан үүргэ гэжэ оролдон гүйсэдхэбэб.
Монгол хэлэнhээ монгол хэлэндэ оршуулха гэhэн үгэ баахан аягүйгөөр hанагдажа болохо байна. Тиигэбэшье бидэнэй бүтээhэн ажал сохом оршуулгын шанартай байгаа. Жэшээлхэдэ, энэ зохёолой 156-дахи зүйлдэ иигэжэ хэлэгдэнэ: «Мүнхү дайсу сэтхижу оорчаг болжун ябужу. Эдеэ яу хүрүрэ ирэюү. Инү мэтүси чиантур үлибэ. Яу саарамүй. Нидуну эчинэ хэдхүн гэв. Түдүйхү мохориулба». Энээниие оршуулхада, иимэ болоно: «Хорото сэдьхэл hанажа, гансаараа тэнэhээр, эндэ юундэ ерэбэш? Тэрэ мэтэ этэгээдые хэды үни тэнхлэгтэй сасуулжа хюдаа бэшэ гүбди. Юундэ бусахабибди. Нюдэнhөө далда болго гэхэдэнь, тэрэниие дары алаба».
Гадаадын эрдэмтэдэй ажаглалта, тайлбари оршуулгые гол болгоошье һаа, зарим зүйлые нягталан үзэжэ, нилээд олон үгэ, үгүүлбэриин удхые өөhэдынгөө үзэмжөөр бэшээ бэлэйбди. Жэшээлхэдэ, энэ эхэ зохёолой 70-дахи зүйлдэ иимэ үгэнүүд бии: «Тэдуй атала, тайчууд-ун Хирилтуг тургауд-иян удуритчу, «Хоругад гоожижуу, шилүгэд шибэрижүү!» хээн ирэжүү». Энээн сооһоо Хирилтугай хэлэhэн үгые эрдэмтэд элдэб янзаар тайлбарилан хэлэнэ. Лувсанданзанай «Алтан тобшо соо» энэ үгые «хулхад хучичи, шилүгэн шибэрчихү ирэжүхүй» гэжэ бэшэнхэй. Эдэ «хулхад хучичи, шилүгэн шибэрчихү» гэдэг үгэнүүдые Хирилтугтай хамта ерэhэн дүрбэн хүнэй нэрэ гү, али Хирилтугай ерэhэн газарай нэрэ мэтэ болгоhониинь үнэхөөр эндүүрһэн хэрэг болоно. Ёһотой удхань иимэ: Тайчууднар Тэмүүжин, Оэлүн эхые хаяжа нүүhэнhээнь хойшо хэдэн жэл үнгэрөө. Тэмүүжинэй талынхид нилээд тэнхэрhэн ушарhаань гэдэргээ добтолхоо ерэхэдээ хэлэhэн үгэнь ха юм. Иимэ хадаа «Тэмүүжинэйхид тэнхэрбэ» гэhэн удхатай үгэ байха зэргэтэй. Энээниие Цэнд гүн иигэжэ оршуулhан байна: «Түүнhээ тайчуудай Хирилтугайхид хэлсэбэд: тиихэдэ орхиhон Тэмүүжинэй эхэ, хүбүүд иигээд ниидэхэ шубуунай дэгдээхэй мэтэ жэгүүр үдэ ургаа. Гүрөөhэнэй зулзага мэтэ шүдэ, хюмhа ургаа гэжэ нүхэдөө абажа ерэбэ». Кафаровай оршуулhаниинь баhал иимэ хадань хитад оршуулгада лаб иимэ удхатай байhан болоно.
Бидэ дээрэхи оршуулгануудай аляанииньшье зүбшөөнгүй орхижо, өөhэдынгөө hаналаар иигэжэ оршуулбабди: «Тайчуудай Таргудай Хирилтуг шадар нүхэдөө дахуулжа: «хурьганай үhэн гуужаба. Түлгэнэй бэе түлжэбэ» гээд добтолхоор ерэбэ. «Үhэн», «бэе» гэдэг үгые нэмэлтэ тайлбари болгон оруулаабди. «Хуругад, шилүгэд» гэдэг үгые «хурьгад, түлгэд» гэhэн үгэ гэжэ һананабди. «Шилүгэ» гэжэ мүнөөнэй зарим нютагай яряанай хэлэндэ хоёр наһатай хониие хэлэдэг.
Баhа 105-дахи зүйл соо Тэмүүжинэй Жамуухада хэлүүлhэн үгын эхиие, мүн Цэнд гүнэй оршуулгые манай оршуулгатай хамтахаруулая:
Эхэ зохёолдонь иигэжэ байна:
«Гурбан мэргид-тэ ирэжү…
Үрэ-бан hүгтэрхүү
болгогдаа би.
Үнэр ниган тан бусуд-у
бида?
Үсүл-ион хэр үсэхүн?
Эбүр-иен һэндүлдээ би.
Һэлигэнү уруг бусуд-у
бида?
Һачи-иян хэр һачилахун
бида?»
Цэнд гүнэй оршуулһаниинь:
«Эм хүүхдээ Мэргидэд булаагдсан учрыг хэлж бид уулаас нэгэ угсааны хүн, энэ ээрэг үшөө хорыг яахин хариулах бэ?»
Бидэнэй оршуулhан иимэ:
«Үһөөтэй мэргид ерэжэ,
Үрыемни үбдэхөөбэ.
Үбэрыемни хооһолбо.
Үнэр түрэлэй таанарни
Үһөөем абажа үгэхэ гүт?
Эльгэ зүрхэмни
Үбдэжэ байна.
Эльгэн садан таанарни
Описание: Дээрэ үеын сэрэгшэдэй зураг
Ч.-Р. Намжиловай оршуулга
(Үргэлжэлэлынь удаадахи дугаарта)
Автор: Ч.-Р.НАМЖИЛОВАЙ оршуулга
