​Алтан жасынгаа абдарые уудалһаар

"Мүнөөдэрэй шухала асуудал” гэһэн ниитэ гаршаг сэтгүүлэй түрүүшын хуудаһануудые нээнэ. ВURУAD FM радиогой захирал Жанна Дымчиковатай “Буряад аялга бүмбэрсэгые бүһэлмөөр...” гэһэн хөөрэлдөөн энэ ниитэ гаршаг доро үгтэбэ. Оролто үгэ соо иигэжэ бэшэгдэнхэй: “Арад зоной байгаа сагта али бүхы тээһээ ажамидаралыень тулгалжа, хүшэлэн дүнгэжэ ябаха хүбүүд, басагад түрэжэл, мүндэлжэл байдаг шуу. Мүнөө үедэ улад зоноо оюун сэдьхэлэй талаар дэмжэжэ байһан эгээл иимэ хүнүүдэй тоодо ВURУAD FM радиогой захиралаар томилогдоһон Ж.Ч.Дымчиковае нэрлэмээр юм...”

Описание: Жанна Дымчикова уран зохёолшо Александр Лыгденовтэй

“Иимэ радио тухай олон жэлдэ бодожо, бүтээжэ ядажа ябаабди. Оронойнгоо ниислэл хото хэдэ дахин ошожо, зүбшөөрэл абалгын конкурсдо шүүжэ шадаагүй һэмди. Хэдышье үндэһэтэй документ бэлдээд ошоо һаамнай, бүтэхэл юумэгүй. Харин мүнөө ХХIV Хамба-лама Дамба Аюшеевэй һайгаар буряадууд иимэ радиотой болошоод байхадаа, одоол одото хүсэлнай бэелбэ бшуу. FM радиогой хүдэлмэридэ диалектнүүдэй хэлые үргэнөөр хэрэглэхэ гэһэн гол бодол сахигдана гээшэ”, - гээд, Жанна Дымчикова шэнэ үзэгдэлэй шэнжые тайлбарилна.

“Буряад үнэн” сониной 95 жэлэй ойдо” гэһэн ниитэ гаршаг доро Бэшүүрэй аймагай Шэбэртэ нютагһаа гарбалтай, “Буряад үнэн” сониндо ажаллаһан бэлигтэй сэтгүүлшэн, уран зохёолшо Бальжинима Намдыковай “Мангарай алдуу” гэһэн зүжэг анха түрүүшынхиеэ үгтэбэ.

“Буряадай уран зохёолшодой бүтээлнүүд” гэһэн ниитэ гаршаг доро Надежда Гармаевагай “Хангай тайгаяа түүрээн магтагша” гэһэн зураглал Буряадай мэдээжэ уран зохёолшо Даша-Дэмбэрэл Дугаровай 80 наһанай ойдо зорюулагдаа.

Уран зохёолшын нарай нялха байхада, нютаг ороноо суурхуулха хүн болохыень Дармаа хамба гэгээн харасаараа мэдэжэ байһан, түрэлхидтэнь хэлэһэн юм ха. Үнэхөөрөөшье, Даша-Дэмбэрэл Дармабазарович буряад элитэ прозаигуудай нэгэн болоо, “Юртэмсэ хангайн орон” гэһэн гурбан ботиһоо бүридэһэн роман үргэн ниитэ уншагшадтаа бэлэглээ. Зохёохы абьяасай оршон соо үндэр наһаяа угтан ябаһан ахатанаа үнэн зүрхэнһөө амаршалаад, гурбалжан романай гурбадахи номыень сэтгүүлдээ толилжо захалбабди.

Описание: Даша-Дэмбэрэл Дугаров Лариса Намсараевна нүхэртэеэ

Дээрэ дурсагдаһан ниитэ гаршаг доро Матвей Чойбоновой “Минии Буряад”, Дулгар Доржиевагай “Эхэ хэлэндээ хандалга” гэһэн баглаа шүлэгүүд толилогдоо.

Матвей Чойбоновой нэгэ иимэ уянгата шүлэг дурадхая.

ТҮРҮҮШЫН ДУРАН

Намар байгаа,

Набшаһад шарлажа эхилэнхэй.

Аянай шубууд

Аласайнгаа орондо забданхай.

Зандиин Заадайн

Зэрлиг зантай дангина

Зүрхэн соомни

Зула шэнгеэр толоронхой.

Һайхан дангинын шарайнь гэжэ

Һара нарандал һаргама гоё,

Һорьмоһодынь гэжэ

Һогоонойхидол һүрмэгэр ута.

Нюдэдынь гэжэ

Байгалдал гүнзэгы, тунгалаг.

Тунаһан манандал дэгдэһэн

Түрүүшымни дуран

Зүүдэн шэнгеэр үзэгдэн,

Зүрхыемни жэгнэдэг.

“Буряад уран зохёолой алтан жасаһаа” гэһэн ниитэ гаршаг доро Агын талын Шандали һууринда 1881 ондо түрэһэн олониитын ажал ябуулагша, буряад уран зохёолой үндэһэ һуури табилсагшадай нэгэн Жигжитжаб Батоцыреновэй «Саһан шуурган” гэһэн туужа сэтгүүл соо анха түрүүшынхеэ толилогдобо. Хардалга гүрдэлгэнэй хойшолонгоор 1937 ондо Ж.Батоцыренов баряанда абтажа, буудуулһан юм. Нэрэнь, хэһэн ажалынь удаан саг соо мартагдаад, дарагдаад байгаа. Зохёолой һайн талань гэхэдэ, угсаатанайнгаа байдалые ангиин харааһаа бэшэ, харин байһан соонь, һүзэг шүтэлыень доромжолонгүй харуулһан байна. ХХ зуун жэлэй түрүүшын хахадай энэ зохёолые хэлэ бэшэгэй талаар шэнжэлэгшэд, хэлэ бэшэгэй эрдэмэй докторнууд Л.Д.Шагдаров Л.Б.Бадмаева хоёр хэблэлдэ бэлдэжэ, уншагшадта бусааба бшуу. Тиихэдээ Ж.Батоцыреновэй ниитын, уран зохёолой ажал ябуулга болон туужа тухайнь оролто үгэ, энэ туужын хэлэнэй өөрсэ зүйлнүүд тухай шэнжэлгэ, хуушан монгол бэшэгэй текст ном соонь үгтөө юм. Л.Б.Бадмаева энэ туужын транслитераци хээ. Хуушан монголһоо мүнөөнэй буряад хэлэндэ Л.Д.Шагдаров оруулаа. Тобшолбол, алтан жасынгаа абдарые уудалһамнай, аша үрэтэй байбал даа.

“Монголой уран зохёолшодой бүтээлнүүд” гэһэн ниитэ гаршаг доро Сэнгын Эрдэнын “Хойто наһандаа уулзахабди” гэһэн романай түгэсхэл үгтэбэ.

“Оршуулганууд” гэһэн хэһэгтэ Валентин Распутинай “Түймэр” гэһэн туужын үргэлжэлэл (оршуулагшань Татьяна Тагарова), эмшэ лама, бисалгал даяанай, урлал зурагай эзэн Ким Сон Жунай “Сэдьхэл һанаа амар түбшэн болгохо үгэ” бисалгалын хуряангы (оршуулагшань Галина Базаржапова-Дашеева) толилогдоо. “Би урда түрэлдөө монгол уг удамай хүн байһанби. Өөрөө изагуураа, үндэһэеэ шэдиин аргаар харадаг тула иигэжэ элирүүлһэн хүм. Урда түрэлэй үйлын үри намайе Монгол, Буряад орон руу дахуулаад асараа”, – гэжэ Ким Сон Жун сэдьхэлэйнгээ үгэ элирхэйлнэ. Энэ сэтгүүлэймнай гадарнуудые Ким Сон Жунай бисалгалай зурагууд аргагүй һайханаар шэмэглээ гээд онсолон тэмдэглэе.

Описание: Ким СОН ЖУНАЙ үнгэтэ зураг

“Шажан мүргэл” гэһэн ниитэ гаршагые Юлия Дампиловагай “Субад эрдэниин номнолынь” гэһэн шүлэгүүд, Любовь Намжилоной “Алтан эрхи” толиин үргэлжэлэл шэмэглэбэ.

“Ябаган зугаа” гэһэн ниитэ гаршаг доро Батомунко Зыдрабынай богонихон шог хөөрөөнүүд үгтөө.