​Тоонто нютагаа магтан дуулая Ая гангаар анхилһан ирагуу мүрнүүдээр

(Үргэлжэлэл. Эхиниинь октябриин 26-най дугаарта).

Элитэ ирагуу найруулагшын олохон бүтээлнүүд амидыдань нара харангүй үлэшэһэн гээшэ. Нара хараһаншье зохёолнуудынь мүнөө сагта олдохонь шухаг болошонхой. Теэдшье Дондок Улзытуевай уран шүлэгүүдые хэдышье дахин дабтан дабтан уншажа хужарлахаар...

Захаамин, дуулгата Захаамин

Бүмбэрсэг дэлхэйн алишье үнсэгтэ ябахадаа, Буряад оронойнгоо ямаршье буланда байхадаа, эдэ уянгата мүрнүүдээр Эхэ Буряадаа магтан байял:

Дуулаа һэн гүт,

Эхэ Буряад тухай

        үльгэр туужа?

Дуулгата Мүнхэ Һарьдаг,

Дуулим ехэ Хамар Дабаан тухай?

Үглөөнэй улаан нара

           үгын дээжээр угтажа,

Үндэр тэнгэритэ орон нютагаа

                      магтан түүрээел,

Ухай!

Саашань уужам халюун Буряадаа хада уулын орон гэжэ магтана:

Халюун талата Буряадаа

Харан харан байхадам,

Хангай тайга нэмэритэй

Хадынш орон хэбэртэй.

Уудам талата Буряадаа

Удаан удаан харахадам,

Уняар манан дэнзэтэй

Уулынш орон янзатай.

Тиигээд лэ, сууда гараһан ая гангын амгалан сагай сүлдэ орон гэжэ бахархан дуулана:

Маахам – маахам,

          ая гангын орон лэ,

Манхан уула, тайга,

        талын орон лэ.

Аглаг агаар

арюун хангал тунаан

Амгалан сагай

сүлдэ болоһон

                    орон лэ!

Эхэ эсэгынгээ нангин тоонто, номин тооно, алтан зууха үгын һайгаар дурдахадаа, домог түүхэтэ эшэгы сагаан Буряадаа эмээл хотогор нюргатай – баян дайда замбиин хүйһэндэ жаргаа гэжэ омогорхоно.

Энэ замбиин хүйһэндэ

Эрхээ олон жаргаһан,

Эмээл хотогор нюргатай

Эшэгы сагаан Буряадни!

Эсэгым түрэһэн

             нангин тоонто,

Эшэгы гэрэйм номин тооно,

Эжым түлиһэн алтан зууха,

Эртын сагай домог түүхэ!

Хадамуудайнгаа тоонто нютаг бараалхажа ерэхэдээ, Уран Дүшын хормойһоо эхи татан, эршэтэ Зэдын харьялһан дайдые амаршалан мэндэшэлнэ:

Эдир наһанай дуун мэтэ

Эршэтэ огсом сэлгеэ Зэдэ,

Энхэ дэлгэр Эхэ дайдыш

Эрьежэ ерээб, амар мэндэ!

Захаамин дайдын үльгэр түүхэлэн, “Захын аман” гэжэ уряа урданайнь нэрэһээ эхилнэ:

Буурал хангай Захаамин,

       булгата Уран-Дүшэ,

Буумал шулуун байсанууд

        харьяа түргэн Зэдэ.

Заяан холын аялга –

Захын аман Захаамин.

Эхин дуун

1

Һахал сагаан Һарьдаг Үндэр эсэгэһээ,

Һалхин эхэ һаруул номин нэмниһээ,

Уян сагаан Уран Дүшэ уулаһаа,

Мэлмэлзэгшэ Мэлын Сагаан нуурһаа

Захяатайхан, заабаритайхан шааяһан,

Хамаатайхан, хараатайхан хааяһан,

Дагуунинхан дагууни лэ, дагуунин,

Дэгүүнинхэн, дэгүүни лэ, дэгүүнин,

Сагаан-Морин, Сагаан-Морин мэлмэрнэ,

Сарюун долгёор түнхеэд хүльбэрнэ.

2

Элин элин эрье дээрэнь буунал хаб.

Эрьен тойрон элдин талаяа харанал хаб.

Галин гулин ганганаһаар тамарнаб,

Газар дээгүүр гараа һунган һэхэрнэб...

...Энхэргэнээр эрхэлүүлэн эмнижэ,

Инаг дурым, эршэ бэлигым хэмнэжэ,

Табан зүйлэй тахил хадаг хэдэрһэн,

Ташаан бэеэ таамаг һүлдөөр нэмэриһэн

Табан хүүхэд талмай дээрэнь хатарна,

Танижархинаб... тангил шарай тодорно...

3

Хүхэ нуур хүүхэдые үлгыдэнэ,

Хүтэрэлдэһэн дүхэригыень һайшаана.

Нюрган дээрээ нюуса зугаа дэлгээнэ,

Нютаг хээрын эльбэ хэлээр тамшаана.

Гүн тайгын гүнзэгы уруу гүрбэлзэн,

Эмгэн нуурай эрье тээшэ эрмэлзэн,

Уянгата урин хүхын донгодоон

Уужам нуга, уула дээгүүр хонходоод,

Угалзата уян хүгжэм шэбэнэнэ,

Ухаан зүрхым угаан, зайлан һэргээнэ.

4

Хүтэрэлдэһэн хүхюу илдам хүүхэдүүд,

Хүнэй шарай, хүнэй бэе бэелhэн,

Хүнгэн далита хүжэ мүнгэн шубууд гү?

Хүхэ нуурай хүлгэн байгша долгид гү?

Хүл нюсэгэн... Хужар сагаан хүлнүүдынь,

Хүгжэм мэтээр хүсэл дайраад сэрбэнэл,

Зүлгэ ногоо, зүhэн бүриин сэсэгүүдэй

Толгой эльбээд, тойрон саашаа жэрбэнэл...

Ээрэмшээнэд, энеэлдэнэд, дүүлинэд,

Элэг наада эмхидхэжэ дууланад.

5

Хабсагай мүргэн, габшагай түргэн долгилһон,

Хатуу шулуу хамха сохин хобхолһон,

Сагаан-Морин, Сагаан-Морин мэлмэрнэ,

Хүхэ нуурай хүхэн дээрэ дэлбэрнэ.

Табан зүйлэй тахил хадаг хэдэрһэн,

Ташаан бэеэ таамаг һүлдөөр нэмэриһэн

Урин басагад уужа, ундаа харюулнад,

Урилдажа, уян хурдаа харуулнад.

Гэнэн үеын гэрэл толи дурасхал:

Гэмшэл, жаргал, гэнтын гуниг, баясхал.

6

Шэлэн дээрээ шэдэжэрхиһэн гүрэлөөдынь,

Шэхэ мүрынь шэмэн гүйһэн гэзэгэдынь

Шэдитэ дуунай аялгатай сасуу бшуу,

Сэдьхэл зүрхэ шэрбээд абадаг минаашуу.

Нахилзаһан нарин хотогор бэлхүүһэнь

Намар эртын хюруу мэтэ нимгэхэн.

Һагшуур торгон һаруул нэмэри орёогоод,

Һарын толо дахан дахан дохёогоо...

Үдэшэ наран, үдэр һара гараһаншуу,

Үлгэн замбиин энеэбхилжэ байһаншуу...

7

Мүрэн дээрэhээнь аалин аалин эльбэжэ,

Мүнгэн сээжэтэ хун шубууды сэнгүүлһэн

Гүн тайгын гүнгинөөе шагнаархан,

Гүлзөөргэнөөр дүүхэнэры шэдэлнэб.

Үхэр нюдэн, үлир, мойhо, нэрhэнүүд -

Үзэсхэлэн дүхэригые шэртэжэ,

Атаарханад - ямар hайхан нюдэд бэ!

Аалиханаар мойhон тэндэ шэбэнэнэ.

Ай даа, амтатайхан уралнууд,

Алирhаншье амяа даран гүбэрнэ...

8

Эдир наһан! Эртын дуранай зүүдэн соо

Эды болотор эзэлэгдэшоод ябаhанаа

Энэл hэрибэб. Харьяа долгин миралзаад,

Харанхы hүниин хабшал соогуур ялалзаад,

Хальман шулуу хабсагайhаа хэмхэлнэ,

Халима дураар хасарым эльбэн үгэлнэ:

«Харьяа, харьяа, харьялхыем дуулалза,

Хабшал сооһоо хахинахыем шагналза,

Сагаан-Мориной сабшалхые харалши,

Сайхан шүлэгэй урасхалhаа гаралши!»

9

...Үдэр hүниин үнгэрhые мэдэнгүй,

Үе сагай үер соогуур урдажа,

Холын холо хотон айлай гудамжаар

Хори наһам хотиролдоhоор үнгэрлэй.

Галуун болоод, газар дээгүүр дэбеэб,

Эмниг болоод, элдин талаар дэлеэб.

Үгын hайхаар үндэр дураяа дуулааб,

Үргэн нютагаа үлгы болгон дуурааб.

Мүрэн болоод, мүнгэн долгёор дэлеэб,

Эрэ түрөөд, энэ мүнөө ерээб!

Харгыда

1

... Хобхо харгын хобол баряад,

Ходоро хиидээ автобус.

Хажуудахимни угаарташоо,

Хайран басаган - һoгтoo хаш.

Хоёр нэгэн үгэ хэлсээб -

Хоорондомнай хэрэм.

Ухаан соогоо юушьеб шэбшээд,

Уринаар шэртээ тэрэм.

Хэниишьеб даа hанаал ёhотой,

Хэнтэглэнэб һанаандаа.

Харахан нюдэниинь эрбэгэрхэн,

Хайшааш хөөрхэн басагам даа!

Шэнэ жэлээр хэниие золгоод,

Шэбэнэн байжа зугаалха ааб?

Шэмэг арюун энэ наhаяа

Шэнэлэн хэнтэй хубааха ааб?

Элдэб бодол дотороо бодон,

Илдам басага hэмээхэн,

Хажуу тээhээнь хараадш абанаб,

Хасарынь... энэ ягаахан...

Бэеэ баряад, нэрэеэ һанаад,

Бэшэ олон хэрэгүүдээ

Бодоодш үзэнэм. Ямар hоним.

Баhал зосоом хүлгөөтэй,

- Танил болоё - гараа үгэнэб.

Тэрэм сухалаа хүрэнги.

...Байн байhаар дадабаш хабди,

Басаганай сухал таранги.

Омог дорюун дүүхэй байшоо,

Ойлгoогүйлби тиигэжэ,

Орон нютаг, обог нэрэеэ

Нэрлэлсээлди иигэжэ...

Сэнтэhэн сонхын сэнхир мүльhэн

Амисхаалда хайлаад,

Сэгээн манан үүлэн мэтээр

Сээжээ сэлин һайлаа...

Улаан-Үдын түмэн галнууд

Урдынхиhаа гайхамаар!

Угалзатан, толо татан,

Угтабал даа, айлшанаа...

Шэнэ жэлээр нүхэдөө золгоод,

Шэбэртэеэ бусахаяа,

Шэнэ һонин, шэнэ шүлэгөө

Шэбшэн хамта хэлсэхэеэ,

Түрэл хото Улаан-Үдэеэ

Түлэг яаран ерээб,

Амар мэндэ, амар мэндэ,

Аха дүүнэр, привет!

Хобхо үйлсын хобол баряад,

Ходоро хиидээ автобус.

Харин өөрым сэдьхэл нэнгээ -

Хахасалганшье дүтэлөө хаш...

2

... Энхэ баян энэ дайдын

Элдин хонгор харгыгаар

Эмниг бором хазаар дараад,

Эршээ мэдэн зурыгаа...

Сээжэн сооһоом халин гараһан

Сэлеэн буряад аялга

Сэлгеэ голой нюрган дээгүүр

Шэмээтэһээр ошобо лэ.

Һайхан даа, hайхан,

Һанаан сэдьхэл сүлөө.

Һаруул нютаг Юрөө сомон

Һаял нютаг хойном үлөө.

Харгы hураад саашалхаяа

Хажуу тээшээ годироод,

Малшан айлай эшэгы гэртэ

Мэндээ дуулган орооб.

- Хаанаас явна, залуу хүү? - гээд,

Һамаран халуун сайгаа

Наяа шахаhан халха хүгшэн

Haмhaa түргэн асуугаа.

Халуун сай... Шара тоһон...

Хатуу арзынш балгалайб,

Хамаг hониноо хубаалдаhаар

Хахад үдэр болголойб.

Дуулдаа гэнтэ газаа тээhээ

Дуунай урин абяан.

Дуулим агаар хаха зүhөөл

Дуран зүрхым буляан.

Түрэл арадайм түрэл хүгжэм

Шэхэнэйм үзүүр шэрбээд,

Шэнгэн дуута булжамууртал

Шэмэг хонхоор жэргээ.

...Мориной турьяан. Тэрэнэй hүүлээр

Монгол эмээл хан гэбэ.

- Хүүхэн ерлээ, - баяртайгаар

Хүгшэн гараа зангаба.

Ороод ерээл залуу бүсгүй,

Омог хурса нюдэтэй.

Тольбо торгон дээл дээрэнь

Торгон гэзэгэ хэбтээ.

Ябаха сагшье хирэтээл хадаа,

Яаран газаа гараалби.

Эшэгы гэрhээ холодоошье haa,

Эрьен hөөpгөө хараалби.

Һайхан даа, һайхан...

Һанаан минии хүлгөө.

Һаруул шарай - түрэл дүүхэй

Һарабшалан үлөө..

***

Басагаяа тэбэреэд һууһан

Залуу эхын нюдэндэ

Ямар ехэ жаргал бэ!

Хүнгэрhэнhөө хойшо

Хүгшэм намаяа тэбэреэгүй.

...Эжыгээ абаhаань буляаhан

Ямар яндуул үхин бэ!

Төөдэй

«Замби түби

Захатайш һаа,

Замбуулин гээшэнь хизааргүй.

Залгалаа бүхэнэйнь

Зангилаае

Заажа тоолохо дугааргүй.

Загуурдиин табиhан

Зарлигые

Заяан гэжэ нэрлэһэн гү?

Заршам

Забhар хоёрыень

Задалан хаража шэнжэhэн гү?» -

Заншалаа алдаагүй төөдэймни

Заажа,

Занажал hуудаг hэн.

Задын унаһан газарта

Зальбаран ябахым

Захидаг hэн.

Заган дабаанай оройгоор

Залинта аадарай нэрьехэдэ,

Заарин ехэ тэнгэри

Зандаржа байна гэдэг hэн.

Замаг,

Залхи,

Залаа-Нуураар

Загаһашалхаа гарахадамни,

Залгаа табан сөөрэмдэнь

Зангаа табихаа ошоходомни,

Заахан бүхэтэр төөдэймни

Занан хараан гээгдэдэг һэн,

Залуухан аба эжы хоёртомни

Зарга барин гэмэрдэг hэн.

Залуу аба эжы

Залхууржа,

Зангаад өөдэ абахагүй.

Захирал гарган

Зандаржа,

Заабари болгон ганирхагүй.

Зали абахын забһарта,

Зангаар hайн hэн төөдэймни,

Зарим тэды зүб юумэ

Заадаг байгаа хөөрхэймни.

Забьяа соогоо эюулжэ,

Замбаа сайгаа hородог hэн.

Заан тухай онтохо

Заатагүй намдаа хөөрэдэг һэн.

Захяа үльгэр онтохониинь

Заhажа мүнөө абанхайб,

Замай, наһанай харгыда

Заршам hургаал болгонхойб.

Зүүдэн

Энэ hүни зүүдэндэмни

Шаргал ногоон

Шабганса ерээ.

Далагад гэхэдээ,

Далинь - хирээ.

Һарбагад гэхэдээ,

Һабарынь - hэрээ.

Урал хасарым

Уһан хүйтөөр

Эльбэн тэмтэрээ,

Жэгтэй муухай

Жэрхэмшэгээр

Намайе энхэрээ.

Шэрээ доогуур

Хэнтэйшьеб даа

Носолдоо, шэрээ.

Үрхэ соогуур

Үрхэ мэтээр

Шомшороо, эшхэрээ.

Гэрэйм хананууд

Гэнтэ хяаран,

Хабшал болошоод,

Арьял-тарьял

Яама дээрэ

Арай аһашоод,

Ёоложош яданаб,

Уйлажаш яданаб.

Харалган хара

Һалхин доро

Хормойм хиидэнэ,

Шадалаа баран,

Шабгансада

Илагдан ниидэнэб.