​Монголой нюуса тобшо тухай

(Үргэлжэлэл. Эхиниинь урдахи дугаарта)
Урид хэлэгдэхэ үгэ

Бидэ «Нюуса тобшын» хитад үзэгhөө дам латин ба ород үзэгөөр буулгаhан бэшэгүүдые баримталжа оршуулхадаа, баhа Лувсанданзанай «Алтан тобшо», Рашид Эд-динэй зохёоhон «Монголой түүхэ» зэргэhээ энэ эхэ зохёолдо үгышье һаа, баймаар зүйлнүүдые нэмэжэ оруулhан ушар бии. Жэшээ болгон, «Нюуса тобшын» 86-дахи зүйлые «Алтан тобшотой» зэргэсүүлэн үзэжэ бэшэhэнээ харуулая: «Гурбадахи үдэртөө (дүнгэтэй хүн хаана холодохо hэм? А. то.) Тэрэниие манайхин нюугаа бэзэ. Өөhэдөө ябажа нэгжэе» гэжэ айл бүриие нэгжэhээр, Сорхон-шарында ерэбэ. Гэр тэргэдэнь орожо, оро, дэрэ доогуурнь хараад, хойнонь байhан нооhотой бүтүү тэргэдэнь ошожо, амhарайнь нооһые татасагаажа, Тэмүүжинэй хүлдэ хүрэхэдэнь, Сорхон-шар хэлэбэ:
«Иимэ халуун сагта нооһон соо амиды хүн яажа тэсэхэ юм? (Сэдьхэлээ ханатар бэдэрэгты.» А. то.) Тиихэдэнь нэгжэhэн хүнүүд саашаа ябаба.
Энэ зүйл соо «дүнгэтэй хүн хаана холодохо hэм? Сэдьхэлээ ханатар бэдэрэгты» гэдэг хоёр мэдүүлэл үнэхөөр байбал, зохимоор туладань Лувсанданзанай «Алтан тобшоhоо» абажа, «Нюуса тобшын» эхэдэ нэмэжэ оруулаа бэлэйбди. Бодоходо, хитад үзэгөөр монгол хэлэн дээрэ бэшэгдэhэн «Нюуса тобшын» эхэнь «Нюуса тобшын» анхан зохёогдоhон эхэ бэшэ, харин дам уламжалан буулгаһан эхэ мүн бэзэ. Лувсанданзанай «Алтан тобшодо» баhа «Нюуса тобшоhоо» буулгажа абаhан олон зүйлнүүд бии гэжэ дээрэ дурдаа бэлэйбди.
Рашид Эд-диндэ баhа «Нюуса тобшын» нэгэ эхэ зохёол байhан бололтой. «Нюуса тобшын» хитад үзэгөөр бэшэгдэhэн эхые эдэ түүхэ бэшэгүүдтэй ниилүүлэн үзэжэ, сохом баймаар зүйлнүүдыень нэмэжэ оруулхань зүйтэй гэжэ бодонобди. Тиимэhээ нилээд үгэ, үгүүлбэриие абаhан байнабди. Иихэдээ нэмэhэн үгэ, үгүүлбэри бүхэниие дүрбэлжэн хаалтада хэжэ, ямар номһоо абтаhыень тэмдэглэбэбди. Тэмдэглэхэдээ, номой нэрые хуряангы болгожо, Лувсанданзанай «Алтан тобшые» - «А. то» гэжэ бэшэжэ, “Чингисэй Цэдигые» - «Чи. цэ» гэжэ тэмдэглэбэбди. Рашид Эд-диниие тэрэ хэбээрнь бэшэбэбди. Түгэсхэлдэнь «Нюуса тобшын» зохёогдохо үедэ Монголой ниислэл байhан Хүдөө арал, Долоон болдог, Ауруг гэдэг гурбан газар тухай үсөөн үгөөр тайлбарилан хэлэхые хүсэнэб.
Монголой нютаг ой, тала, гоби гэhэн гурбан бүhэ боложо хубаагдадаг. Мал ажахы эрхилхэдэ, тала хээрынь бүhэ үлэмжэ таарамжатай юм. Ой модоор бүрхөөгдэhэн үндэр хадалиг бүhэhөө тала хээрын нютаг руу шургажа ороһон ууланууд оршон тойроной набтар газарһаа үлүү ехэ шииг нойтоной ушарhаа үбhэ ногоо, бэлшээри һайтай байдаг. Иимэ хээрэ газарай ууланууд мал бэлшээхэдэ, аргагүй шухала нөөсэ болодог юм. Хэрлэнэй Баян Улаан уула эгээл тиимэ газарай нэгэниинь гээшэ. Энэ уула дэлхэйн 109-дэхи уртрагта (долготада) ба 47,5 үргэрэгтэ (широтада) оршоно. Эндэ үбhэ yhaap ехэ элбэг, малай бэлшээридэ тааруу зохид ушарhаа ойро тойронхи малшадай үбэлжөө газар болодог. Илангаяа бэрхэшээлтэй хэсүү зуд болоходо, энэ уула айл, малаар дүүрэдэг. 1945 оной ехэ зудай үедэ ойро дүтын арбаад сомоной малшадай энэ уулада ерэжэ үбэлжэхыень бидэ өөhэдөө нюдөөрөө хараһан байнабди. Эндэ ерэhэн айлнуудай мал ехээр үхөөгүй, гарза хохидолдо ороогүй шахуу үнгэрөө hэн. Харин сaha шуурганда hаатажа, энэ уулада ерэжэ шадаагүй хүн зонойнь мал адууha ехээр туража үхөө бэлэй.
Хэрлэн голой Хэнтэйhээ гаража, баруун урагшаа урдаад, зүүн тээшээ эрьехэдэнь, тэрээн доторхи нэгэ ехэ тохойдонь энэ уула оршодог. Тэрэнэй зүүн hyгaap Цэнхэрэй гол (урдын Сэнхүр горхон) урдажа, урагшаа ябаhаар, Хэрлэндэ шудхаран ородог хадань энэ уулые нэгэ ехэ аралай хэлбэритэй болгодог. Иимэ ушарhаа «Нюуса тобшын” анхан
зохёон бэшэгдэhэн «Хүдөө арал» гэдэг газарынь Баян Улаан уула мүн бололтой юм.
«Нюуса тобшын» эсэсэй 282-дохи зүйлдэ энэ зохёолые хэдыдэ, хаана бэшэһэн тухай тодорхой мэдээ байдаг. Эндэ тэрэниие дурдая: «Ехэ хуралдаан боложо, хулгана жэлэй хуран hарада Хэрлэнэй Хүдөө аралай Долоон болдог Шилгэнцэг хоёрой забhарта хаанай ордоной буужа байхада, бэшэжэ түгэсхэбэ». Эндэ дурдагдаhан хулгана жэл 1240 он мүн гэжэ эрдэмтэд, мэргэжэлтэд тодорхойлон оложо тогтооһон юм. Харин Хэрлэнэй Хүдөө арал хаана байгаа юм гэжэ эрдэмтэд лаб һайса оложо шадаагүй бэлэй. Хэрлэнэй Хүдөө арал гээшэнь мүнөөнэй Баян Улаан уула мүн аа гү гэһэн минии hаналые түүхэшэ эрдэмтэн Х. Пэрлээ дэмжэжэ бэшэhэн байна. (Монголой Шэнжэлхэ Ухаанай Академиин мэдээ, № 3, 1962 он, 78-82-дохи нюурнуудта).
1951 ондо би өөрөө Хэрлэнэй Баян Улаан уулада ошожо, хүндэлэн утаашань ябажа, газар нютагайнь байдалтай танилсаа бэлэйб. Баян Улаан гээшэ хайша хайшаа 70-80 тухай километр зайтай ой модотой үндэр һайхан уула юм. Баян Улаанай үбэртэ хайша хайшаа 70-80 тухай километр үргэн тала бии. Тэрэниие Хара тала гэжэ нэрлэдэг. Хэрлэн мүрэнэй зүүн hалаа Хара ус (Үргэн ус) гэдэг гол Долоодой үбэрөөр зүүн урагшаа урдажа, гушаад километр ябаад, Хэрлэндэ ниилэдэг. Энэ хоёр голой хоорондо үргэн арал байна. Баян Улаанай Хара талада Тосон, Замагта нуур, Хүдөө нуур зэргын хэдэн нуур уһан бии. Баян Улаанай баруун урда үзүүртэ Хэрлэн руу шургажа ороһон долоон жэжэшэг
толгой байна. Эдэ долоон толгойе энэ нютагай хүн зон Долоод гэжэ нэрлэдэг. Долоод гээшыень «Нюуса тобшодо» бэшэгдэhэн Хэрлэнэй Хүдөө аралай Долоон болдог мүн гэжэ бодонобди. Эдэ долоон толгойнь иимэ нэрэтэй:
1. Дүрбэлжэн.
2. Һүүл.
3. Ехэ Улаанай толгой.
4. Бага Улаанай толгой.
5. Олон обоо.
6. Тахилгата.
7. Гацаа.
Мүнөө иигээд Аврага Тосон гэhэн нэрэ тухай тогтоё. Тосон гэдэг жэжэ нуур эртэ урданhаа мүнөө хүрэтэр арад олоной аршаан болгон хэрэглэhээр ерэhэн минеральна дабhалиг нуур юм. Жэл бүри август һарын үеэр Тосон нуурай эрьеэр олон гэр майхан барижа, хүн зон энэ нуурта орожо, бэеэ аргалдаг. Тосон нуурһаа зүүн урагшаа 5 километрын газарта Аврагын гол гэдэг булаг баруун урагшаа шэглэн, Тооно уулын араар урдана. Аврагын голой эрье хүбөө дээрэ Хэнтэйн аймагай Дэлгэрхаан Сомоной түб hуурин оршодог. Дэлгэрхаан сомоной түбһөө баруун урагшаа Аврагын аршаан гэдэг гашуубтар уhатай булаг бии. Энэ аршаан булагай арын тэбсэг дээрэ эртэ урданай хотын hуури бии. Эдэ бүгэдые би 1951 ондо ябажа үзөөд, мүнөөнэй Аврага гэдэг нэрэ ХIII зуунай үедэ байhан Монголой ордон Аураг мүн байгаа бэшэ гү гэhэн һанал дурадхаа бэлэйб. Ауруг гэhэн үгын хуушарhан ушарhаа Монголой яряанай хэлэндэ хубилгагдан, агуу ехэ гэдэг удхатайгаар «абарга» болоhон байна. Абаргын аршаан булагай хойто тэбсэг дээрэхи бутархай hандархайе 1969 ондо археолог Х.Пэрлээ малтажа үзөөд, ХIII зуунай үеын хотын үлэгдэл гэжэ тогтоогоод, Чингисэй Ауруг ордоной hуури мүн гэжэ бэшэhэн байгаа. (МНР-эй Шэнжэлхэ Ухаанай Академиин мэдээ, №1, Улаан-Баатар, 1970 он).
Энэ хотодо уран дархашуул һуудаг hэн, томо ордон, hүмэ зэргын барилганууд байгаа. Тэдэ уран дархашуулай гудамжаhаа шэрэм хайлуулдаг байгаа гэhэн баримта мэдээ олдоо юм. Мүн тэндэhээ 10,4 см үргэн нүхэтэй тэргын голой түмэр бүхэлэлтэ, залгалаатай шулуун бахана зэргын зүйлые түүхэшэд Д. Майдар, Т.Майдар оложо, тэдээн тухайгаа «Монголой эртэнэй түүхэ, соёлой зарим асуудал» гэhэн ном соогоо бэшэhэн юм, Улаан-Баатар, 1972 он, 151-156 нюурнуудта. Тэдэнэр залгалаатай шулуун бахана хэхэ арга техникээр ехэтэ hонирхожо, тэрэ холын сагта барилгын шадабариин үндэр дээдэ шатада гараһыень тэмдэглэhэн юм.
Монголой Ауруг гэдэг ордон анхандаа нүүдэлээр ябадаг байһан аад, hүүлдэ hуурижаhан бололтой. «Нюуса тобшын» 136-дахи зүйлдэ бэшэгдэнэ: «Чингис хаанай ара гэр Ауруг
Харилт нуурта байhан юм. Жүрхинэйхид Чингисэй ара гэртэ үлдэhэн хүнүүдтэ добтолжо, табин хүнэй хубсаhыень тоноод, арбан хүниие алаба. Жүрхинэйхид иигэжэ hүйдхэбэ гэжэ ара гэртэ үлөөшэд Чингис хаанда дуулгаба... Чингис хаан жүрхиндэ морилбо. Жүрхинэйхидэй Хэрлэнэй Хүдөө аралай Долоон болдогто байхада добтолбо» гэжэ хэлэгдэнэ. Энээнhээ харахада, тэрэ үедэ жүрхинэйхид Хэрлэнэй Хүдөө аралай Долоон болдогто нютаглажа байhан болоно. Чингисэй Ауруг ордон Харилт нуур гэдэг газарта байгаа. Энэ Харилт нуурынь Рашид Эд-динэй мэдээсэhэнэй ёһоор, Халил нуур мүн бололтой, энэнь Цэнхэрэй голой эхин багта байгаа. Тиихэдээ Чингисэй Ауруг ордониинь Хэрлэнэй Хүдөө аралда hуурижаhан бололтой.
1189 оной үедэ Чингис хаан Жамуухаhаа hалаад, Сэнхүр горхоной (Цэнхэрэй голой) Хар зүрхэнэй Хүх нуурта нүүжэ ерэhэн тухай «Нюуса тобшын» 122-дохи зүйлдэ бэшэгдэhэн юм, мүн энэ зохёолой 123-дахи зүйлдэ Чингисые хаан болгон үргэмжэлбэ гэжэ хэлэгдэнэ. Цэнхэрэй голой эхиндэ Хүх нуур ба Хар зүрх гэдэг уула мүнөөшье тэрэ нэрэтэеэ зандаа байгаа юм. Эндэ бэшэhэнhээнь харахада, Чингисые Цэнхэрэй голой Хар зүрх гэдэг уула шадар хаан болгон үргэмжэлhэн шэнги боложо байна. Гэбэшье «Нюуса тобшоhоо» бусад түүхэнүүдтэ Чингисые Хар зүрхэндэ бэшэ, тэрэнэй урда залгалаа болохо Хэрлэнэй Хүдөө аралда хаан болгон үргэмжэлhэн юм гэжэ байдаг. Жэшээнь, Сагаан
сэсэнэй «Эрдэниин тобшодо» иигэжэ хэлэгдэнэ: «Тэмүүжин хаан хүбүүн хорин найман наһандаа шарагшан тахяа жэл (1189) Хэрлэн мүрэнэй Хүдөө аралда хаан шэрээдэ һууһан» гэнэ. Галдан туслагчийн «Эрдэниин эрхи» гэдэг түүхэдэ Чингис хааниие Хэрлэн мүрэнэй Хүдөө аралда хаан һууһан юм гэжэ бэшэhэн байна. XIII зуунай үедэ Хархорумһаа гадна, Чингис хаанай гурбан ордон байhан юм, тэдээниие тусхай ноёд харгалзан захиржа байһан байна. Японой түүхэшэ Янай Ватариин тухайламжын ёһоор, эдээнэй нэгэ ордониинь Хэрлэн мүрэндэ шудхадаг Цэнхэрэй голой ойро Долоон болдог Шилгинцэг хоёрой хоорондо байгаа. Энэ ордониие «Богдо баатарай бэеэрээ хэhэн тэмдэглэл» гэдэг зохёолдо «Чингис хаанай ехэ ордон” гэжэ нэрлэhэн байна. Эдэ дүрбэн ордониие Хубилай хаанай хүбүүн Номгон зэргын ехэ ноёдой захиржа байhанhаа харахада, нүүдэлээр ябадаг хэдэн гэр байгаагүй, нилээд түбхинэhэн байра hууритай томо хото байhан юм гэжэ хэлэжэ болоно. Чингис хаанай Ауруг ордониинь Хэрлэн голой шадар анхандаа нүүжэ ябаhан аад, hүүлдэ Хэрлэнэй Хүдөө аралда hуурижаhан бололтой. Тэрэ Ауруг ордоной үлэгдэл мүнөөнэй Баян Улаанай Хара талада Абарга Тосонһоо
урагшаа 10 километрын зайда байгаа хотын һандарһан hуури мүн гэжэ бодонобди.
Урдын Ауруг гэдэг үгэ хубилгагдаад, мүнөө Абарга болоо гэжэ баhа таамаглахаар байна. Ауруг гэжэ нэрэ уг гарбалаараа абарга ехэ, агуу ехэ гэhэн үгэ бэшэ юм. Ауруг гэдэг
үгын үндэhэнь мүнөөнэй монгол хэлэндэ байгаа агуурс, уурхай (агуурхай), агуулах, амбаар, склад гэhэн удхатай үгэ бололтой, XIII зуунай үедэ хаанай ордоной дэргэдэ ямаршье һаа хүнэhэ тэжээл, эд бараа хадагалха амбаар байшан байдаг ушарhаа хаанай ордон, түб газараа Ауруг гэжэ нэрлэhэн бололтой. Баруун Монголдо «уурх» гэжэ элдэб юумэ хадагалдаг нүхэ гү, али hабые нэрлэнэ.
Хэрлэнэй Хүдөө арал гэдэгнай иигэхэлээрээ Баян Улаан уула мүн, Хүдөө аралай Долоон болдог гээшэнь Долоод болоно. Хэрлэнэй Ауруг гээшэмнай мүнөөнэй Аврага
мүн гэhэн гурбан һаналые дурадхажа байнабди.

Ч.-Р. НАМЖИЛОВАЙ оршуулга.