​Монголой нюуса тобшо

(Зураг дээрэ: Юһэн хүлтэ сагаан туг. Чингис хаан Ехэ Монгол тулгар түрэ байгуулжа, юһэн хүлтэ ехэ сагаан һүлдэ бодхожо тахижа эхилһэн бэлэй)

I. Тэмүүжинэй уг гарбал, бага наһанайнь үе

1. Чингис хаанай уг изагуур гэхэдэ, дээдэ тэнгэриhээ заяатай түрэhэн Бүртэ-чино өөрынгөө һамган Гуа-Маралтай хамта Улаан далайе гаталжа ерээд, Онон мүрэнэй эхиндэ Бурхан халдуун уулада нютаглажа, Батцагаан гэдэг нэгэ хүбүүтэй болоhон юм.

2. Батцагаанай хүбүүн Тамача, Тамачын хүбүүн Хоричар мэргэн, Хоричар мэргэнэй хүбүүн Уужам буурал, Уужам бууралай хүбүүн Сальхачау. Сальхачаугай хүбүүн Ехэ нюдэн, Ехэ нюдэнэй хүбүүн Шинсочи, Шинсочиин хүбүүн Харчу.

3. Харчугай хүбүүн Боржигидай мэргэн байhан юм. Боржигидай мэргэнэй һамган Монголжин гуа, тэрээнhээ түрэhэн хүбүүн Торголжин баян. Торголжин баян Борогчин гуа hамгатаяа Боролдайсуялби гэдэг залуу зарсатай, дааритай боро xoёp хүлэг моритой hэн. Торголжин баянай хүбүүн Дува сохор, тэрэнэй дүү Добу мэргэн байhан юм.

4. Дува сохор магнай дээрээ ганса нюдэтэй аад, гурбан нүүдэлэй газар харадаг байгаа.

5. Нэгэ үдэр Дува сохор Добу мэргэн дүүтэеэ Бурхан халдуун уула дээрэ гараба. Дува сохорой Бурхан халдуун дээрэhээ харахадань, Түнхэлэг горхо руу нэгэ бүлэг хүнүүд сүлөө забгүй нүүжэ ябаа hэн.

6. Дува сохор хэлэбэ: «Эдэ нүүдэлшэдэй дунда тэргэ дээрэхи бүхөөгэй урда тээ нэгэ сэбэрхэн басаган hуужа ябана. Хүнэй һамган болоогүй байгаа һаань, Добу мэргэн дүүмни, шамдаа нүхэр болгохомни»,- гээд, тэрэниие харахыень Добу мэргэн дүүгээ тэрээ руу эльгээбэ.

7. Добу мэргэн тэрэ нүүдэлшэдтэ хүрэжэ, үхиниие хараба. Үнэхөөр алдар нэрэ ехэтэй hайхан басаган, үшөө хүнэй һамган болоогүй. Нэрэнь Алун-гуа гэнэ.

8. Энэ үхин хори түмэдэй ноён Хорилардай мэргэнэй hамган Баргужин гyahaa хори түмэдэй (хори буряадай) нютаг - Ариг ус гэдэг газарта түрөө. Тэрэнэй эхэ Баргужин гуа холо газарай Баргужин түхүмэй эзэн Баргудай мэргэнэй үхин. Тэдэ бүлэг хүнүүд Хорилардай мэргэнэйхид байба.

9. Хорилардай мэргэн хори түмэдэй газарта булга, хэрмэ зэргын ан гүрөөhэ агнахые хориходонь буруушаан муудалсажа, тэндэhээ hалажа, хорилар обогтой болоод, Бурхан халдуун уулада ан гүрөөл элбэг гэжэ дуулахадаа, тэндэхи эзэн бурхан бодхоhон Шинч баян уряанхайтай уулзахаяа нүүжэ ерэhэн юм. Энэ хори түмэдэй ноён Хорилардай мэргэнэй үхин, Ариг усанда түрэhэн Алун-гуае гуйжа, Добу мэргэнэй һамган болгоhон ушарынь тиимэ юм.

10. Алун-гуа Добу мэргэндэ ерээд, Бүгүнүтэй Бэлгүнүтэй гэжэ нэрэтэй хоёр хүбүүдые түрэбэ.

11. Дува сохор ахань дүрбэн хүбүүдтэй байгаа. Дува сохорой үхэhэн хойно тэрэнэй дүрбэн хүбүүд Добу мэргэниие абга гэжэ тоохоёо болин доромжолжо, hалажа нүүхэдээ, дүрбэд обогтон болобо.

12. Тэрэнэй hүүлээр нэгэ үдэр Добу мэргэн Тогоцог үндэр дээрэ агнажа ябатараа, ой соо нэгэ уряанхай хүнэй гунжан буга алаад, хабhа, соройень шаража байхадань уулзаба.

13. «Шараhан мяханhаа намда үгыш»,- гэжэ Добу мэргэнэй хэлэхэдэ, тэрэ хүн уушха зүрхыень, арһыень өөрөө абаад, бэшэ үлүүшынь Добу мэргэндэ үгэбэ.

14. Добу мэргэнэй тэрэ бугынгаа мяха абаашажа ябатар, харгыдань хүбүү хүтэлhэн нэгэ ядуу хүн ушарба.

15. «Ши юун хүмши?» - гэжэ Добу мэргэнэй асуухада, тэрэ хүн хэлэбэ: «Би Малиг баяуд обогой хүмби. Мүнөө ехээр ядаржа ябанаб. Энэ гүрөөhэнэйнгөө мяханhаа намда үгыш. Би энэ хүбүүгээ шамда үгэhүү».

16. Добу мэргэн зүбшөөжэ, бугын үрөөhэн гуяые тэрэ хүндэ үгөөд, хүбүүень гэртээ абаашажа зарса болгобо.

17. Тиигэжэ байтар Добу мэргэн үгы болобо. Добу мэргэнэй үхэhэнэй hүүлээр тэрэнэй бэлбэhэн һамган Алун-гуа Буха хатаги, Бухату салжи, Бодончар мунхаг гэдэг нэрэтэй гурбан хүбүүдые түрэбэ.

18. Урдань Добу мэргэнэй амиды мэндэ байха сагта түрэhэн Бэлгүнүтэй Бүгүнүтэй гэдэг хоёр хүбүүдынь Алун-гуаhаа нюусаар иигэжэ хөөрэлдэбэ: «Манай эхэ ойро түрэлэйшье хүнгүй, эрэшьегүй haa, эдэ гурбан хүбүүдые түрөө. Гэртэмнай гансал Малиг баяуд обогой зарса хүн байна. Эдэ гурбан хүбүүд тэрэнэй гээшэ бэзэ». Иигэжэ нюусаар хэлсээшэнь Алун-гуада дуулдаба.

19. Хабарай нэгэ үдэр хониной хаталан мяха шанажа, Бэлгүнүтэй, Бүгүнүтэй, Буха хатаги, Бухату салжи, Бодончар мунхаг табан хүбүүдтээ эдюулээд, тэдээнээ зэргэлүүлжэ hуулгамсаараа, нэгэ нэгэ нариихан мүшэр хухалагты гэжэ үгэбэ. Тэдэнь бэлээр хухалжархиба. Удаань баhал тиимэ табан мүшэрые ниилүүлжэ баглаа болгоод, хухалагты гэжэ үгэхэдэнь, табуулаа удаа дараалан туршабашье, хухалжа шадабагүй.

20. Тиихэдэнь Алун-гуа эхэнь хэлэбэ: «Бэлгүнүтэй, Бүгүнүтэй, та хоёр намайе энэ гурбан хүбүүдые яажа түрэбэб, хэнэй хүбүүд бэ гэжэ hэжэглэн хөөрэлдэнэт. Һэжэглэхэтнайш зүб.

21. Теэд таанар ушарыень мэдэхэгүй байнат. Һүни бүри сагаан шара хүн гэрэймнай үрхэ, тотогоор гэрэл туяа сасаруулhаар нэбтэрэн орожо, минии хэбэлые эльбэхэдэнь, элшэнь орожо шэнгэдэг hэн. Тэрэ хүн һара наранай туяарха үеэр шара нохой мэтэ шарбалзаhаар гаража ошодог бэлэй. Дэмы яахадаа таанар хэлсэнэбта. Тэрээнhээ бодобол, тэнгэриин хүбүүд болоно бэзэ. Хара толгойтой хүнтэй адлидхажа яажа болохоб. Хамагай хаашуул болохо сагта жиирэй хүн hаял ушарые мэдэдэг»,- гэбэ.

22. Баhа Алун-гуа табан хүбүүдээ һурган, иигэжэ хэлэбэ:

«Таанар, табан хүбүүдни, минии нэгэл хэбэлhээ түрэhэн бэшэ гүт. Таанар ганса гансаараа hалаа һаа, нэгэ нэгэ мүшэр шэнгеэр хүндэ бэлэхэнээр диилдэхэт. Таанар эбтэй эетэйгээр нэгэдэбэл, тэрэ баглаа болоhон табан мүшэр мэтээр бүхэжэжэ, хэндэшье бэлээр диилдэхэгүй болонот»,- гэбэ. Тиигэжэ байтараа, Алун-гуа эхэнь үгы болобо.

23. Эхэ Алун-гуагай үхэhэнэй hүүлээр аха дүүнэр табуулаа адуу малаа хубааха боложо, Бэлгүнүтэй, Бүгүнүтэй, Буха хатаги, Бухату салжи дүрбүүлээ зөөриеэ хубаажа абаад, дүү Бодончар мунхагаа ураг түрэл гэжэ тоолонгүйгөөр, адуу малhаа хуби хүртээбэгүй.

24. Бодончар ураг түрэл гэжэ тоологдохогүйдөө, «эндэ юу хэжэ hуухабиб» гээд, голдоо дааритай, годли hүүлтэй орогшонхор морёо унажа, «үхөө һаа - үхүүжэб, амидараа һаа - амидаруужаб» гээд, Онон мүрэн руу зорижо ошобо. Тэндэ Балжиин арал гэдэг газар хүрэжэ, үбhэн шохогор гэр барижа hууба.

25. Тиигэжэ байтараа, хара хура шубууе боро харсагын барижа эдихые үзэжэ, голдоо дааритай, годли hүүлтэй hаарал моринойнгоо хилгааhаар урьха хэжэ, тэрэ боро харсагые барижа асарба.

26. Бодончар эдихэ юумэгүй тула шонын жалгада туужа оруулһан гүрөөhэ маряажа харбан алажа эдидэг гү, али шонын эдиhэн hэеые оложо гэдэhээ дүүргэhээр, харсагаа тэжээhээр он жэл гаргаба.

27. Хабар боложо, нугаhанай ерэхэ сагта харсагаа hойжо табяад, галуу, нугаһа олоор алажа эдижэ, үл залгадаг болобо.

Мүшэр бүриhөө

Мүсэ гуя үлгэжэ,

Хуурай гозуулиhаа

Хоёр гурбан шубуу үлгэhэниинь илзарха болобо.

28. Бүтүү модотой уулын саанаһаа нэгэ бүлэг хүнүүд Түнхэлэг горхо руу нүүжэ ерэбэ. Бодончар харсагаа табин үдэр бүри тэдэ хүнүүдтэ ошожо, сэгээ гуйжа уугаад, hүни үбhэн шохогор гэртээ ерэжэ хонодог байба.

29. Тэдэ хүнүүдэй Бодончарай харсагые эрихэдэнь үгэбэгүй. Ерэhэн улад Бодончарые хэн юун хүн бэ гэжэ асуунагүй, Бодончар баhа тэдэ уладые юун зомта гэжэ hурадаггүй байба.

30. Гэхэ зуура Буха хадаги ахань Бодончар мунхаг дүүгээ энэ Онон мүрэн руу ошоо гэжэ бэдэрhээр, Түнхэлэг горхондо нютаглаhан тэдэ уладта хүрөөд, тиимэ моритой, тиимэ хүн үзэгдөөгүй гү гэжэ hурагшалба.

31. Тэдэ хүнүүд хэлэбэ: «Үдэр бүри нэгэ хүн манда ерэжэ, сэгээ уугаад ошоно. Тэрэ хүн, унаһан моринииншье шинии һурадагтай адли байна. Тэрээндэ нэгэ харсага бии. Тэрэнэй hүниндөө хаана хонодогые мэдэнэгүйбди. Баруун-хойноhоо hалхинай үлеэбэл, тэрэнэй харсагаараа барюулhан нугаһа, галуунай үдэ һодонь саһан мэтээр бутаржа хиидэн ерэдэг. Тухайлхада, тэрэнэй гэр холо бэшэ бэзэ. Одоо тэрэнэй ерэдэг хаһа болоо. Ойр зуура тэсэжэ хүлеэ»,- гэбэ.

32. Удангүй Түнхэлэг горхо өөдэ нэгэ хүнэй яаран ябахань харагдаба. Хүрэжэ ерэхэдээ, Бодончар мүн байба. Буха хатаги ахань танижа абаад, Онон мүрэн өөдэ дахуулан дабхиба.

33. Бодончар Буха хатаги ахынгаа хойноhоо дахан хатаруулхадаа хэлэбэ: «Ахаа, аха, хүн ахатайдаа, дэгэл захатайдаа һайн». Ахань энэ үгыень хайхарбагүй.

34. Бодончар энэ үгэеэ хоёрдохи удаагаа дабтаба, ахань харюу үгэбэгүй. Үгэеэ гурбадахяа хэлэхэдэнь, ахань харюусаба: «Ши энэ үгэеэ юундэ дахин дахин дабтанабши?».

35. Бодончар урдаһаань хэлэбэ: «Һаяын тэрэ Түхэлэг горхоной хүн зон эзэнгүй, ехэ бага, hайн муу илгаагүй, толгой бүхэниинь нэгэн адли сасуутан байна. Иимэ хялбар хүнүүд хадань тэдэниие бидэ эзэлжэ абая».

36. Ахань хэлэбэ: «Заа, тиимэ һаань, гэртээ хүрэжэ, аха дүүнэртэйгээ зүблэжэ, тэдэ уладые эзэлэе», - гэбэ.

37. Гэртээ хүрөөд, аха дүүнэртэеэ хэлсэжэ мордобод. Түрүүлэн хинагшадые, мүн Бодончарые ябуулба.

38. Бодончар түрүүлэн ябажа, нэгэ жэрмэhэн эхэнэрые барижа: «Ши юун хүмши?» - гэжэ асуухадань, тэрэнь урдаһаань: «Би жарчиуд аданхан уряанхайн хүнби», - гэбэ.

39. Тэндэhээ аха дүүнэр табуулаа тэдэ уладта добтолжо, адуу малыень абаад, хүн зонииень зарсанар болгобо.

40. Тэрэ жэрмэһэн эхэнэр Бодончарта ерэжэ, хүбүү түрэбэ. Тэрэниие хари обогой хүбүүн гэжэ Жажардай гэжэ нэрлэбэ. Жадаранай үбгэн эсэгэнь тэрэ болобо. Тэрэ Жажардайн хүбүүн Тугудай нэрэтэй hэн. Тугудайн хүбүүн Бурьбулчиру. Бурьбулчиругай хүбүүн Хархадаан. Хархадаанай хүбүүн Жамyyxa. Жaдapaн обогтон тэдэ болобо. (Жада гэдэгынь хари бусад гэhэн үгэ болоно).

41. Тэрэ эхэнэр Бодончарһаа нэгэ хүбүү түрэбэ. Тэрэниие барижа абаhан эхэнэрэй хүбүүн гээшэ гэжэ Баарьдай гэжэ нэрлэбэ. Бааринай үбгэ эсэгэнь тэрэ болобо. Баарьдайн хүбүүн Зүтгэлбүхэ. Зүтгэлбүхын олон һамга абаhан тула манан мэтэ элбэг хүбүүд түрэбэ. Манан баарин обогтон тэдэ болобо.

42. Бэлгүнүтэйhээ бэлгүнүд обогтон, Бүгүнүтэйhээ бүгүнүд обогтон болобо. Буха хатагиhаа хатагин обогтон, Бухату салжиhaa салжид обогтон болобо. Бодончарһаа боржигин обогтон болобо.

43. Бодончарай түрүүшын һамганһаа гараһан хүбүүн Барим ширату Хабич нэрэтэй hэн. Тэрэ Хабич баатарай эхын энжэдэ ерэhэн эхэнэрые Болончар хуулита бэшэ гэргэн болгожо, нэгэ хүбүү түрэхэдэнь, Жаурьдай нэрэ үгэбэ. Бодончар амиды байха сагтаа Жаурьдайе тайлга тахилгада орохо эрхэтэй болгобо.

44. Бодончарай үгы болоhон хойно тэрэ Жаурьдайе гэртэ гансал аданхан уряанхадай хүн байhан тула тэрэнэй хүбүүн гэжэ тайлгаhаа үлдэжэ гаргаба. Тэрэ Жэүрэдэй үбгэ эсэгэ болобо.

45. Хабич баатарай хүбүүн Мэнэн тудун. Мэнэн тудунай хүбүүд Хачи хүлүг, Хачин, Хачиу, Хачула, Хачиун, Харалдай, Начин баатар долоон байhан юм.

46. Хачи хүлүгэй хүбүүн Хайду, Намулун эхэhээ түрэhэн юм. Хачинай хүбүүн Ноёгидай. Ноён шэнги абари зантай тула ноёхон обогтон болобо. Хачаугай хүбүүн Баруладай нэрэтэй hэн. Томо бэетэй, эдеэ хоол барихадаа хомхой хобдог тула Барулас обогтон болобо. Хачулагай хүбүүн баhа эдеэ хоол барахадаа хобдог тула ехэ барула, бага барула гэдэг хошон нэрэтэй боложо, саашадаа эрдэмтэ барула, тодойн барула түрүүтэй барулас обогтон болобо. Харалдайн хүбүүд будаа мэтэ эхи захагүй худхалдадаг тула будаад обогтон болобо. Хачиунай хүбүүн Адар-хидай, Аха дүүнэрэй дунда адаряатай, хэрүүлтэй байдаг тула адархин обогтон болобо. Начин баатарай хүбүүд Уруудай Мангудай хоёр. Урууд, мангуд обогтон болобо. Начин баатарай түрүүшэ һамганһаа гараһан хүбүүд Шижуудай Доголдай хоёр hэн.

47. Хайдугай хүбүүд Байшинхор дошхон, Чирхай лянхуа, Чаужин үртэгэй гурбан. Байшинхор дошхоной хүбүүн Тумбинай сэсэн. Чирхай лянхуагай хүбүүн Сэнгүн билэг, амбагайтан тайчууд обогтон болобо. Чирхай лянхуа ахынгаа гэргэнээр һамга хэжэ, нэгэ хүбүү түрүүлбэ. Нэрэнь Бэсүдэй гэнэ. Бэсүд обогтон болобо. Чаужин үртэгэй зургаан хүбүүдтэй, нэрэнь: Оронар, Хонхотан, Арулад, Сонид, Хабтурхас, Хэнигис гэдэг тула иимэ обогтон болобо.

48. Тумбинай сэсэнэй хүбүүд Хабул хаан Сэмсэчүлэ хоёр. Сэмсэчүлын хүбүүн Бүлтэхү баатар. Хабул хаан долоон хүбүүдтэй. Тэдэнэй нэрэнь: Охинбархаг, бартан баатар, хутугту монхор, хутула хаан, хулан, хадаан, тодойн отчигин гэнэ.

49. Охинбархагай хүбүүн хутугту жүрхи. Хутугту жүрхиин хүбүүд сэчэбэхи тайчу хоёр. Тэдэ жүрхи обогтон болобо.