​Хоёр үүринэр

Аалин даруу, номгон зантай, юрэдөөл, хэбтэhэн хони хүдэлгэхэгүй хүн гэжэ hанан гэhээш, хэлэ амандаа ада шүдхэр, юумэн бүхэниие ухамайшалан, орёолгон hагад хэлэдэг хүнүүдэй тоодо манай Бургалтайн Дожоодойн Дамба-Дугар оролсохол ёhоороо оролсохо болоно. Тэрэниие hайн мэдэхэ хүнүүд хэлэ аманhаань зүрхэ алдажа тэрьелдэг, харин мэдэхэгүй хүнүүд тэрэниие түрүүшээр эрьен тойрон шагнажа, хаража байтараа, «ямархан хүн бэ даа» гэhэн асуудал өөhэдтөө табяад, саашадаа hонирхоhон лэ зандаа ябадаг.
Тэрэ бүри хара багаhаа хойшо трактор, машина тойрон эрьелдэ эрьелдэhээр, hүүлэй гурбан жэлэй туршада колхозой урдаа хараха, уладаа няаха автомеханигаар хүдэлжэ байна. Дамба-Дугар бэеэр нарин үндэр, шанаалиг, ута гонзогор, хүри улаан нюуртай, «Һүүзэгэр тохорюун» гэжэ нэрэтэй,
доодо уралайнгаа хүнхэртэ хэдэн сагаан үhэтэй, ямар нэгэн япон императорые hануулдаг жэгтэй hонин түхэлтэй хүн. Дамба-Дугарай эгээл hониниинь юуб гэхэдэ, тэрэнэй гажа буруу нюурынь бэшэ, үлэмжэ ута гарнуудыншье бэшэл даа, ходо тоhотой ябадаг хубсаhанииньшье хүнүүдые hонирхуулдаггүй, харин жэгтэй hонёор, тон өөрынхеэрээ хэлэдэг, дуугардагынь юм. Наhаар дүүшье, ахашье хүнүүд Дожоодойн Дамба-Дугарые «ахатан» гэжэ нэрлэдэг. Энэ нэрэнь өөртэнь заримдаа таарадагшье, заримдаа шагнажа байхада, аягүйшье шэнгеэр үзэгдэдэг.
Нёдондо зун Долгоржаб эгэшындээ ябуудтаа ороод гараха зуураа тэрээнээ гол таhа гомдохоожорхёо. Эгэшэнь урда үдэрынь аршаанhаа бусажа ерэhэн байгаа.
- Зай, эгэшэтэн, сайн. Юундэ харагдахаяа болишонхойбта? Али би таанарые харадаггүй хүн гүб, али таанар намайе харадаггүй зон гүт?
- Зайл даа, шүүдэнгии урьягшабши. Ивалгын Янгаажанай аршаанда долоон хоногоор ошохом гэжэ шамда хэлээ бэлэйб, хэзээ заяандаал мартаhан байгаабши.
- Энэтнай hайтай юумэн бэшэ даа, hүүлэй hүүлдэ…
- Амараад, аршаанда ороод ерэхэдэ, юундэ муу байха юм. Яагаа hонин хүмши?
- Мүнөө жэлдэ Янгаажан, хойто жэлдэ Диваажан ошохо харгы түхеэржэ байна гээшэт, сэхынь хэлэхэдэ.
Эгэшэнь түрүүшээр ойлгоогүй байhан аад, hүүлдэ ойлгон гэхэдээ, аргагүй гомдоhон гээ.
- Ахатан, эгэшэтэндээ юун гээбта? - гэжэ hүүлдэ хүнүүдэй hурахада, Дожоодойн Дамба-Дугар нимгэн уралтай амаараа нэгэ ехээр энеэгээд, иишэ тиишээ хултагашажа хараhанай hүүлдэ иигэжэ хэлээ:
- Юун тиимэ юумэн байха hэм даа, нэгэ үндэhэтэй hалаа модод аад, бэе бэеэ гомодхоожо байха гэжэ … Ажалай халуун үедэ Янгаажан ошоошонь юун бэ? Зүб гү? Хаанаhаа зүб байхаб. Хуу буруу… ажалаа хүндэ найдаад…
Иимэрхүү юумэн Дожоодойн Дамба-Дугарай ябаhан лэ газарта ушаржал, боложол байдаг гээшэ – hонирхохошье юумэн эндэ ехэ үгы гэмээр. Теэд лэ нэгэ жэгтэйл даа, жэгтэй.
Нэгэ иимэ ушар hаяшаг болобо. Колхозой түрүүлэгшэ Лыгден Дугарович Дамба-Дугар ахатантай сасуутан, 53 наhатайшье hаа, Дамба-Дугар ахатан гэжэл байдаг. Тээмэндэ «Волго» машинань эмдэрээд, үүридээ өөрөө ошожо, машина тухайгаа хөөрэлдэхыень МТМ-гээрхин шагнажа байгаа ха. Тэдэ хоёрой хөөрэлдэхые шагнаад, энеэхэньшье түбэгтэй, энеэгээшьегүй байхын аргагүй ушарай тохёолдоходо, хүнүүд амандаа уhа балгаад, гуя гуяа
шэмхэлсэжэ, мүр мүрөө нэшэлсэжэ байгаа hэн.
- Ши, юрэдөө, үүримни, энэ ехэ ажалые хүтэлжэ, ударидажа ябанаш даа, яhалашье урагшатай хүдэлжэ ябана гээшэ аабзаш. Иигэжэ ябахыш хараад,
энээхэн домбо соогоо нилээхэн уhа бусалгажа, баясажа ябагшаб. Теэд техникэдэ гэхэдэ, “уhа хараагүй нугаhан, уула хараагүй үхэршэн” гээшэш даа, теэд иимэ үүритэй байхадаа яахабши. Хүбүүд, дуулагтылши, түрүүлэгшэ бидэ хоёрой түрэhэн жэлдэ ехэ ган гасууртай, юумэн бүхэн хаташаhан юм гэжэ эжымни хэлэhэн үгэнүүд ехэл удхатай байhан байгаа гэжэ үүриеэ хараад, мүнөөл ойлгожо байнаб. Тэрэл ган гасууртай жэлдэ үүриимни уураг тархиин техникын hудаhан гандашаhан байгаалтай?
- Зайл даа, иигээд лэ юумэ орёолгожо, ухашалжа эхилхэ. Энэ машиные үглөө үглөөгүүр бэлэн болгоод байгыш даа, Дамба-Дугар ахатан, үүри гэжэ шамаяа гуйналби.
- Техникэ гэхэдэ, үhэншни үрзыжэ, бодожо байна гү? Яагаашье hайн юм гээшэб, яба тиигэ! “Муугаа дурдуулха, маажуулха болоходоо, мухар үнеэншье мүргэдэг юм” гэлсэдэг. Нёдондонойхидоо адляар хурьгаа эхэhээнь саг соонь илгажа шадангүй, баhал халуун зун болгожорхихошни гээшэ ааб даа. Энээнээл мүнөө эртэ дээрэнь ойлго, үүри, техникэ түмэр түдэгэ хадаа заhагдана бэзэ.
Түрүүлэгшын сухалынь хүрэшэбэ ёhотой – машинаа тойроод, түргэ түргэн алхалжа мэдэбэ.
- Хүлнүүдээ гамна, гамна, хожом хонишон болоходош хэрэгтэй болохо. Малшан хүн маяа хүлгүй hаа, бирадаггүй юм.
- Зайл даа, тиигээд хэдэн үдэр заhажа байнаб гээд хүниие бариха аабзаш. Υглөө үглөөгүүр гоородлохом, суглаанда.
- Хүнэй хэлэжэл байхада, мүнөөхиеэл дабтаад hалахагүй. Техникэ гээшэш hаднаг hургааг хоёрhоо бүридэhэн хашаа хорёо бэшэ! Юуниинь хаанаа эбдэрээб, тэрээнииень hэлгэхэ гү, али байра дээрэнь заhаха гү? Ши, юрэдөө, үүри, замбуулинай онгосо двигательтэй, кабинатай, кузобтай юм гэжэ
тухайлдаг гүш, али үгы гү? Υгыл ёhотойш даа, hанахада, һэ - гансал үглөө үглөөгүүр бэлэн болоод байха ёhотой! Энэ машинынгаа мотоорые кабина соогоо хээд, хойто hүүлэйнгээ багажнигые двигателиингээ орондо табяад гоородлыш. Шамтай шашалда шашалдаhаар, сухални хүрэшэбэ. “Түрөөгүй
тоншуулда үмхи модо заажа үгэ” гээшэ шамhаал удхатай байгаа ёhотой.
- Юун гэhэн хэлэ аманда хэдэргэ иимэ хүн алтан дэлхэйдэ түрэдэг юм гээшэб, орой хороо бусалхаар! - гэжэ хэлээд, газарта хуурайгаар нёлбоод, түрүүлэгшэ гаража ябашаба. Υүдэ алхахынь урда тээ:
- Υүри, - гэжэ түрүүлэгшые байлгаад, - үглөө үглөөгүүр бэлэн болоод байха, тугаар ерэхэ абяагааршни тухайлхадам, хойто мостын хахад голой нэгэ подшипник холтиидоhон янзатай байна hэн, - гэхэдэнь, нүгөөдэнь зүбшөөжэ, сэрэгшын ёhоор баруун гараа доёгод гүүлээд, гаража ябашаба. Хоёр
үүринэр сугтаа алба хэhэн, сэрэгэй ахалагша сержантнууд байhан юм.
- Юумэн гээшэ иимэл байха ёhотой юм гүб даа, нүхаад, - гээд, Дамба-Дугар ахатан түбхин даруугаар ажалаа хэжэ эхилбэ. Хүнүүд автомеханигтай уулзахаяа заримдаа түбэгшөөдэг, зүрхэ алдадаг, харин заримдаа тэрээнhээ hонин юумэ дуулаха гэжэ хажуудань эрьелдээд, hалажа hандажа үгэхэгүй.
Υглөөнэй долоо гушанда тэрэл зүүн гудамжаар уруудажа, Дамба-Дугар ахатан ажалдаа ошожо ябана. Υсэгэлдэр үүриингээ машина бүтэн болгоhондоо, досоонь баяртайшаг ха гэжэ тухайлмаар.