1294
(Үргэлжэлэл. Эхиниинь ноябриин 16-най дугаарта).
I. Тэмүүжинэй уг гарбал, бага наһанайнь үе
50. Бартан баатарай хүбүүд Мэнгиту хиан, Нэгүүн тайжа, Есүхэй баатар, Даридай отчигин эдэ дүрбэн. Хутугту Монхорой хүбүүн Бүри бүхэ. Онон мүрэнэй шугыда хуримаа хэжэ байхадань (Чингисэй дүү), Бэлгүтэйн мүрые тэрэ таһа сабшаhан юм.
51. Хутула хаанай хүбүүд Зочи, Хирмау, Алтан гурбан. Хулан баатарай хүбүүн Ехэ Чэрэн, (Ехэ Чэрэнэй богоол) Бадай Хишлиг хоёр (Чингисэй үедэ) Дархадай ноёд болобо. Хадаан Тодойн хоёр үри хүүгэдгүй байгаа.
52. Хамаг Монголые Хабул хаан захиржа байба. Хабул хаан долоон хүбүүдэйнгээ байhаар байтар, Сэнгүн билгээгэй хүбүүн Амбагайе хамаг Монголой хаан болгохоор хэлэhэн байгаа.
53. Буйр Хүлэн хоёр нуурые холбожо урдаһан Оршуун мүрэндэ айргууд, буйргууд обогой татаар аймаг нютаглана. Тэдэндэ Амбагай хаан үхинөө үгэжэ, өөрөө басага хүргэжэ ошоод, татаарта баригдаба. Татаарнууд Амбагай хааниие барижа, Хитадай Алтан хаанда хүргэбэ. Бэсүд обогой Балхачи гэдэг хүниие элшэ болгожо, Амбагай хаанай хэлэhэниинь: «Хабул хаанай долоон хүбүүдэй дундахи Хутулада, минии арбан хүбүүдэй дундахи Хадаан тайжада ошожо хэлэ. Хамагай хаан, уласай эзэн болоод байхадаа, нам шэнги басагаяа өөрөө үдэшэжэ хүргэхэеэ сээрлэгты! Би татаар аймагта баригдабаб. Табан хурганайнгаа хюмhанай хэмхэртэр, арбан хурганайнгаа барагдатар минии түлөө үһөөгөө абахые оролдогты» гэжэ эльгээбэ.
54. Тэрэ үедэ Есүхэй баатар шубуу агнажа ябаха зуураа Олхоноуд аймагhаа һамга абаад, бусажа ябаhан мэргидэй ехэ Чилэду гэдэг хүнтэй уулзажа, тэрэнэй эхэнэрые тонгойжо харахадань, үзэсхэлэнтэ hайхан хатан байба. Есүхэй баатар гэртээ дабхижа ерээд, аха Нэгүүн тайжа, дүү Даридай отчигин хоёроо дахуулан мордожо, ехэ Чилэдүүе хүсэжэ ошобо.
55. Тэрэнь айжа, хурдан ухаа моринойнгоо гуяые ташуурдажа, уулын үбэрөөр зугадаба. Тэрэниие гурбуулаа субалдаhаар намнахадань, саашаа тэрьедэhээр нэгэ хушуу тойроод, эрьежэ тэргэдээ хүрэжэ ерэхэдэнь, Оэлүн үжин (фүжин гэжэ хитадаар хатаниие хэлэнэ) иигэжэ хэлэбэ: «Тэрэ гурбан
хүнэй бодолые ши мэдэбэ гүш? Тэдэнэй шарай hэжэглэмээр байна. Шинии аминда хоро хүргэжэ болохо. Амиды мэндэ үлдөө һаа, эхэнэрые олоходо бэрхэтэй бэшэ. Мухалай бүхэндэ үхид бии. Тэргэ бүхэндэ хатад бии. (Нам шэнги сэбэр эхэнэр олдохо. «Алтан тобшоhоо»). Хэрбээ намайе һанаа haa,
дахин абаhан hамгаяа минии нэрээр нэрлээрэй. Одоо амияа аршала. Минии үнэрые үнэрдэжэ ябаарай» гээд үмдэжэ ябаhан самсаа тайлажа үгэбэ. Ехэ Чилэдү тэрэ самсыень морин дээрэhээ тонгойжо абахатайнь адли, нүгөө гурбан тэрэ хушууе тойрон дүтэлжэ ябаба. Чилэдү хурдан ухаа моринойнгоо гуяые ташуурдажа яаран, Онон мүрэн өөдэ зугадаба.
56. Тэрэниие гурбуулаа хойноhоонь намнажа, долоон дабаа дабатараа үлдөөд, Оэлүн үжиниие абажа, Есүхэй баатар жолоодон хүтэлжэ, аха Нэгүүн
тайжа түрүүлжэ, дүү Даридай отчигин хажуудань дахажа (тэмээень туужа. “Алтан тобшоhоо») ябаба. Энэ үедэ Оэлүн үжин хэлэбэ:
«Минии эрэ Чилэду,
Һэрюун hалхинда
Һэбхэгэр үhэеэ хиидхэжэ,
Хээр хүдөөдэ
Хэрхэн үлэдэжэ яажа зобохобши?
Одоо би хоёр hэбэрхэй үhэеэ хойшо урагшань унжуулжа яажа ошохобиб?» гээд Онон мүрэнэй долгилтор, ой шугын ганхатар ехэ шангаар уйлахадань,
Даридай отчигин хажууhаань иигэжэ хэлэбэ:
«Тэбэрихэ хайрата эрэшни
Тэрэ саадахи дабаа дабаба.
Уйдажа һанаха эрэшни
Уһан голые гаталба.
Хайлажа уйлабашье,
Хаража шамайе шадахагүй.
Хайшаашье бэдэрээ һаа,
Хаалга замынь олдохогүй.
(Гурбан гол гаталба.
Гурбан гурба дабуулба.
Хайбал мүргүй,
Харабал бараагүй,
Хайлабал шэмээгүй. Чи. Цэ).
Дуугай боло» гэжэ ойлгуулба Оэлүн үжиниие Есүхэй баатар тиигэжэ гэртээ абаашажа, һамган болгоhон ушарынь иимэ байгаа.
57. Амбагай хаан баригдаад, Хадаан Хутула хоёрой нэрые зааһан хадань хамаг монгол, тайчууднар Онон мүрэнэй Хорхонагай хүнды гэдэг газар
сугларжа хэлсээд, Хутулые хаан болгобо. Монголой жаргалан хатар зугаа, хурим наада хэбэ. Хутулые хаан болгон үргэмжэлөөд, Хорхонагай hаглагар модод доро хабирга газарай халсартар, үбдэг газарай үлтиртэр хатар наада хэжэ зугаалбад.
58. Хутула хаан болоод, Хадаан тайжатай Хоюулаа татаар уладhаа үhөөгөө абахаар мордобод. Татаарай хотон бараг Жали буха хоёртой арбан гурба удаа байлдабашье, Амбагай хаанай үһөөе hайса абажа шадабагүй.
59. Тэрэ үедэ Есүхэй баатар татаарай Тэмүүжин үгээ, Хори-буха зэргын татаар уладые барижа ерэхэдэнь, жэрмэhэн байhан Оэлүн үжин Ононой Дэлюун болдог гэдэг газарта Чингис хааниие түрэбэ. Чингис түрэхэдөө, баруун гартаа шагайн шэнээн нүжэ адхаад гараһан юм. Татаарай Тэмүүжинүгээе барижа ерэхэ сагта тохёолдожо түрэhэн хадань Тэмүүжин нэрэ үгэбэ.
60. Есүхэй баатарай Оэлүн үжинhөө Тэмүүжин, Хасар, Хачиун, Тэмүгэ дүрбэн хүбүүд түрэбэ. Баhа Тэмүлүн нэрэтэй нэгэ үхин гараба. (Есүхэй баатарай нүгөө һамган Сочигэл эхэhээ Бэгтэр Бэлгүтэй хоёр хүбүүд түрэhэн юм. «Алтан тобшоhоо»). Тэмүүжинэй юhэн наhатай байхада, Зочи-Хасар
долоон наhатай, Хачиун алчи табан наhатай, Тэмүгэ отчигин (одхониинь галай хаан, гуламтын эзэн гэhэн үгэ болоно) гурбан наhатай, Тэмүлүн үлгытэй байhан юм.
61. Есүхэй баатар Тэмүүжинэй юhэн наhатай байхада, Оэлүн эхынь түрхэм олхуноуд угай айлда хүбүүнэй нагасанарһаа үхин гуйя гэжэ Тэмүүжиниие абаад ошобо. Ябаха замдаа Цэгцэр Чихургу гэдэг газарай хоорондо Хонгирадай Дэй сэсэнтэй уулзаба.
62. Дэй сэсэн hураба: «Есүхэй худа, хаана хүрэхөөр зорижо ябанабта?» Есүхэй баатар хэлэбэ: «Минии хүбүүнэй нагаса олхуноуд иргэнhээ
гуйха гэжэ ябанабди». Дэй сэсэн хэлэбэ: «Энэ хүбүүншни нюдэндөө галтай, нюуртаа гэрэлтэй хүбүүн байна.
63. Есүхэй худа, би энэ hүни нэгэ зүүдэ харабаб. Сагаан шонхор шубуун нара һара хоёрые адхан ниидэжэ ерээд, минии гар дээрэ бууба» гэжэ зүүдэлээб. Нара, һарые бидэ нюдөөрөө харадаг гээшэлди. Гэбэшье нара, һарые шонхор шубуун адхажа, минии гар дээрэ буухань гайхалтай. Ямар
hайхан ушар тохёолдохо болобоб. Би бусадта дуулгааб. Есүхэй худа, хүбүүгээ дахуулжа ерэhэншни үнэхөөрөө минии зүүдэнэй тайлбари болобо. Танай хиад аймагай hүлдэ ерэжэ, зүүдээр дохёо үгэбэ гээшэ бэзэ.
64. Манай хонгирад хэдынһээ хойшо бусадай нютаг, хүниие буляан тэмсэлдэдэггүй.
Хариин уладые добтолонгүй,
Хасар hайхантай үхидөө
Хасаг тэргэдэ hуулгажа,
Хара буура хүллэжэ,
Хатаруулан абаашажа,
Хаан болоhон таанарай
Хатан hуурида дэбжүүлжэ,
Хамта hуулгадаг,
Өөрэ эрхэтэнтэй тэмсэнгүй,
Үнгэ hайхан үхидөө
Һандалитай тэргэдэ hуулгажа,
Һаарал буура хүллэжэ,
Үүсхэн абаашаад,
Үндэр hуури эзэлэгшэдэй
Үрөөлэ хани болгодог.
Манай хонгирад хэзээнhээ хойшо хасар һайхан хатадтай, үнгэ hайхан үхидтэй тула зээгэй зүhөөр, үхидэй үнгөөр ябадаг.
65. «Нугын хүүгэд нютагаа эзэмшэхэ. Үхин хүүгэд үнгэ шэлэгдэхэ. Есүхэй худа, минии гэртэ ошо. Намда бишыхан үхин бии. Та ошожо харагты» гэжэ
Дэй сэсэн хэлээд, Есүхэйе гэртээ дахуулан абаашаба.
66. Есүхэй худа үхинииень хаража, нюуртаа гэрэлтэй, нюдэндөө галтай үхин байхадань, hанаандань таараба. Тэрэнэй нэрэ Бүртэ гэнэ. Тэмүүжинһээ
нэгэ наһа аха, арбатай байба. Дэй сэсэнэй гэртэ хоноод, үглөөндэнь үхинииень гуйхадань, Дэй сэсэн иигэжэ хэлэбэ: «Олон удаа гуйлгажа үгэбэл, эрхимдэ сэгнэгдэхэ, үсөөн удаа гуйлгажа үгэбэл, доромжологдохо гэдэгшье һаань, үхин хүнэй заяа түрэhэн үүдэндээ үтэлхэгүй тула үхинөө үгэе.
Ши хүбүүгээ хүрьгэн болгожо, манай гэртэ үлөө» гэбэ. Тиихэдэнь Есүхэй баатар иимэ харюу үгэбэ: «Би хүбүүгээ орхихоб. Минии хүбүүн нохойhоо сошомхой юм. Эрхим худа, ши минии хүбүүе нохойhоо бү сошоогоорой!» гээд хүтэлжэ ябаhан морёо бэлэг үгэжэ, Тэмүүжинээ орхёод, Есүхэй баатар бусаба.
67. Есүхэй баатар Цэгцэрэй шара талада ябажа байтараа, татаар уладай хурим хэжэ байхадань дайралдаад, амаа сангаад ябаhан тула тэндэ бууба. Татаарнууд Есүхэйе танижа, «Эрхим Есүхэй ерэбэ» гэлдэжэ хуримда hуулгаад, урдын дайлагдаһан үһөөгөө hанажа, нюусаар хэлсэн, хоол соонь хоро холижо үгэбэ. Есүхэй тэндэhээ мордожо ябаха замдаа бэень муудажа, гурбан хоног арай гэжэ ябаад, гэртээ хүрэбэ.
68. Есүхэй хэлэбэ: «Минии зосоо муу байна. Дэргэдэмни хэн байнаб?» гэжэ асуугаад, «хонхатанай Чирха
үбгэнэй хүбүүн Мэнлиг ойрошни байна» гэхэдэнь, тэрэниие дуудажа захиба: «Хүбүүмни, Мэнлиг, ши соносо. Минии хүбүүн балшар ябана. Тэмүүжин
хүбүүгээ урагтань орхёод ерэхэ замдаа татаарнуудта хорлогдобоб. Зосоомни муу байна. Үншэн үлдэhэн дүүнэрээ, ахынгаа бэлбэhэн һамгые харалсахаяа мэдээрэй. Тэмүүжин хүбүүе ошожо, түргөөр асара! Хайратай Мэнлигни!» гээд наһанһаа нүгшэбэ.
II. Чингисэй эдир наһан
69. Мэнлиг Есүхэй баатарай захиhан ёһоор Дэй сэсэндэ ошоод хэлэбэ: «Есүхэй аха Тэмүүжиниие ехээр hанажа, хараха хүсэлтэй байхадань, абаашахаяа ерэбэб» гэбэ. Дэй сэсэн иимэ харюу үгэбэ: «Худынгаа хүбүүн тухайгаа һанаата болоо хадань ябуулая. Харин удангүй гэдэргэнь ерүүлхэ
хэрэгтэй» гэбэ. Энэ үгыень дуулаад, Мэнлиг Тэмүүжиниие гэртэнь абажа ерэбэ. (Есүхэй баатарай тэнгэридэ ошоһондонь, Тэмүүжин газарта хэбтэжэ байгаад гасалхадань, хонхотанай Чирха тэрэниие hэргээхэ гэжэ идхан иигэжэ ойлгуулба:
«Тула загаhан мэтэ юундэ
Тулгардан гасална гээшэбши?
Торгон сэрэгээ бэхилэе гэжэ
Томоотой үгэеэ хэлсэhэмнай дээрэ гү?
Уhанай загаhан мэтэ юундэ
Уяран гасална гээшэбши?
Улас түрэеэ байгуулая гэжэ
Ушартай үгые хэлсэһэмнай дээрэ гү?» гэжэ хэлэхэдэнь, уйлахаяа болиhон гэдэг. «Алтан тобшоhоо»).
70. Тэрэ хабар Амбагай хаанай хатан Орбай Сохатай хоёр ехэшүүлэй газарта (үбгэдэй хүүрые хүдөө табидаг газар) тайлгын эдеэ үргэхэдэ, Оэлүн
үжинэй хожомдожо ошоhон тула тайлгын эдеэнэй хубаариhаа хүртээбэгүй. Орбай Сохатай хоёрто Оэлүн үжин хэлэбэ: «Есүхэй баатарые үхэбэ гэжэ,
хүбүүемни балшар гэжэ тайлгын хэшэгэй архи һархагһаа хүртээбэгүй гээшэ гүт? Нюдөөрөө уулзахадаа үгэхэгүй, нүүжэ ошоходоо хэлэхэгүй болобо хаяат таанар».
71. Тэрэ үгэдэнь Орбай Сохатай хоёр хатан иигэжэ харюу үгэбэ:
«Урижа шамда үгэхэ ёhогүйбди,
Ушарбал ши эдихэ ёһотойш!
Хүргэжэ шамда үгэхэ ёhогүйбди,
Хүртэбэлынь ши эдихэ ёhотойш!
Амбагай хаан үхөөд, Оэлүндэ иимээр хэлэгдэхэ болобобди.
72. Мүрыень оложо, эдээнэй эхэ, хүбүүдыень нютагтань орхижо нүүе. Бү абажа ябая» гэбэ. Тэрэнэй үглөөдэр тайчуудай Таргудай-Хирилтуг, Тодойн-
Гиртэнэр Онон мүрэн руу зөөжэ гараба. Оэлүн үжин хүбүүдтэеэ хамта орхигдоходонь, хонхотанай Чирха үбгэн нүүжэ ябагшадта ошожо, бурууень ойлгуулхые оролдобо. Тиихэдэнь Тодойн Гиртэ:
“Сээлэй уһан шэргэбэ,
Сэгээн шулуун хахарба» гээд, Чирха үбгэнэй үгые хайхарангүй, саашаа нүүжэ, «Ши иигэжэ идхахабши!» гэжэ тэрэ үбгэнэй зоо нюрга руу жадаар хадхан намнаба.
73. Чирха үбгэн шархатай боложо гэртээ ерээд зобожо хэбтэхэдэнь, Тэмүүжин уулзахаяа ерэбэ. Хонхотанай Чирха үбгэн Тэмүүжиндэ хэлэбэ:
«Һайн эсэгыншни суглуулhан уладай таража нүүхэдэнь ойлгуулха гэжэ ябаhаар, иигэжэ жадаар хадхуулбаб» гэхэдэнь, Тэмүүжин уйлажа гараба.
Оэлүн үжин өөрөө туг барижа мордоод, орхижо нүүhэн хүнүүдэй заримыень бусаажа асарба. Гэбэшье бусажа ерэhэн уладууд баhа тогтоогүй, тайчуудай хойноhоо нүүбэ.
74. Иигэжэ тайчууд аха дүүнэр бэлбэhэн Оэлүн үжиниие бишыхан хүбүүдтэйнь хамта нютагтань орхижо нүүhэн юм.
Оюун ухаатай Оэлүн эхэ
Оёдолто дэгэлээ тааруулан үмдэжэ,
Охотор хормойгоо шуун бүhэлжэ,
Онон мүрэниие үгсэжэ уруудажа,
Үлир мойhо түүжэ ябажа,
Үрбэгэрхэн хүбүүдээ хайрлан тэжээжэ,
Үдэр hүниие аргаа олон үнгэрүүлбэ.
Шадалтай түрэhэн үжин эхэ
Шаантагтай гаһана барин ябажа,
Сабшахаар газарые үгсэжэ уруудажа,
Һүдэ гэшэгэнээнэй үндэhэ малтажа,
Һүни үдэрые хатуужан үнгэрүүлжэ,
Суута хүбүүдээ тэжээн үсхэбэ.
(Хатан түрэhэн үжин эхэ
Хайлааһан шоро барин ябажа,
Халдун уулые үгсэжэ уруудажа,
Хабиин мангирые малтан түүжэ,
Хаашуул хүбүүдээ хайрлан тэжээжэ,
Ханатар садатар эдюулжэ үсхэбэ.
«Алтан тобшоhоо»).
Зураг дээрэ: Хара һүлдэ. Хилгааһаар хэгдэһэн хараа ехэтэй хара туг. Сэрэгэй һүр һүлдые бадаруулжа, харша бүхэниие арилган дараха ушартай
(Үргэлжэлэлынь удаадахи дугаарта гараха).
ЧИНГИСХААНАЙ ҺУРГААЛ
«Хэрбээ таанад хододоо гоё хубсаһа үмдөөд, амтатай эдеэгээр хооллоод, һайн мори унаад, һайхан эхэнэрнүүдээр сэнгээд ябаа һаа, агууехэ монголшуудай гүрэниие тогтоохын түлөө зоболон үзэһэн, оролдолго гаргаһанииемнай түргэн мартахат», — гэжэ үхибүүдтээ хандажа хэлэһэн байдаг.
Ёһоороо мүнөө сагта хариин эдээр хубсалһан, хатуу архяар мэнэрһэн, хурдан машинаар гүйлгэлдэһэн, хурисалай газараар сэнгэһэн залуушуул элинсэг хулинсагайнгаа, эхэ эсэгынгээ энэ байдалай түлөө зоболон үзэһэн, оролдолго гаргаһаниие мартахань тэрэ бэзэ.
