​Буряадай киногой шэнэ алхам

2016 он Ородой Холбооной Уласай Киногой жэл гэжэ соносхогдоһон юм. Мүнөө үедэ гүрэнэймнай олон кинокомпанинууд элдэб жанрай фильмнүүдые гаргана. Һүүлэй үедэ Буряад орондо фильмнүүд баһа буулгагдадаг болонхой.

Эгээл түрүүн поэт Есугей Сындуев “Ургы” гэһэн киностуди байгуулаад, “Хара моритон” гэһэн кино 2000-аад онуудай эхиндэ табиха талаар ябуулга хэжэ байһан аад, тэрэнь бүтөөгүй. 2005 ондо тэрэ Алексей Гатаповай «Чингисхаанай дүтын нүхэр» гэһэн туужын удхаар адли нэрэтэй фильм буулгажа, олоной һонорто дурадхаа һэн. Тэмүүжэнэй Бүртэ нүхэртэеэ харилсаан, сугтаа агнуурида гаралга, моридоо хулуулгаад, тэдэнээ хулгайшадһаа һөөргэнь бусаажа абалга гэхэ мэтэ олон эпизодууд һубарилдан үнгэрнэ. Түүхэдэ ороһон эзэн хаанай залуу наһанай ябадал, тэрэнэй эрэлхэг абари зангай бүрилдэлгые харуулха оролдолго гаргагдаһан байна. Энэ кино тухай ехээр тунхаглагдадаг. Хуули ёһоной асуудалаар арсалдаан гаража, үргэн олон зондо тараагдаагүй һэн. Буряад драмын театрта тэрэ үедэ һая хүдэлхэеэ ерэһэн залуу артистнууд энэ кино буулгалгада эдэбхитэйгээр хабаадаа. Мүнөө болотор тэдэ ондоо кинонуудта хабаадажа, улам саашаа ургажа, бэлиг талаангаа мүлижэ байна.

Совет үедэ ажаһууһан кинорежиссёрнууд Арья Дашиев, Барас Халзанов гэгшэд олон тоото гүнзэгы удхатай кинофильмнүүдые буулгажа, алдар суутай болоһон байна. Мүнөө сагта тэдэнэй хэрэг үргэлжэлүүлһэн, буряад кино дээшэнь үргэлсэһэн хүнүүдэй дунда Ородой Холбооной, хари гүрэнэй кино шүүмжэлэгшэдэй үндэр сэгнэлтэдэ хүртэһэн, харагшадта мэдээжэ болоһон Баир Дышенов, Солбон Лыгденов гэгшэдые тэмдэглэе.

Описание: Баир Дышенов

Баир Дышенов эгээ түрүүн «Гэсэр» гэһэн киностуди байгуулһан аад, һүүлдэнь яһала хүл дээрээ гаража, богонихон метражтай кинонуудаараа уласхоорондын хэмжээнэй кинофестивальнуудта хабаадажа, үндэр шагналнуудта хүртэһэн юм. Шэнэ үеын түхэлэй техникэтэй боложо, студиеэ «Буряадкино» гэжэ нэрэтэй болгоһон юм. Баир Дышенов «Буддын миһэрэл» гэжэ багахан фильм буулгажа, Берлинэй фестивалиин «Болор баабгай» гэһэн шанда хүртөө. “Эхын захяа” гэһэн фильм хүн түрэлтэнэй эхэ тухайгаа бодолгодо абтаха, захяаень саг соогоо дүүргэхэ, түрэһэн эхэеэ гомодхоохогүй гэһэн һургаал зааһан удхатай. Буряад драмын театрай мэдээжэ артист Баста Цыденовнаһатай эжын хүбүүнэй дүрэ наадана.

«Одхон үри» гэжэ кино соо залуушуулай инаг дуранай хани харилсаанда, хадаг табилга гэһэн буряад түрын урда тээхи ёһо гуримда гол анхарал хандуулагдана. Инаг дуранай халуун абьяаста абтаһан оюутад - ород хүбүүн ба буряад басаган хоёрой саашанхи хуби заяан тухай найруулагша удаа дараалан тобойсо харуулна.

Мүнөөнэй үе сагай хүнүүдэй хатуу шэрүүн абари зан зураглаһан «Талын наадан» гэжэ кинонь арсалдаата асуудалнуудые түрүүлнэ. Буряад эрэ хүн эмээлтэ хазаартые багтааха ёһотой аад, хүнэй нэгэ бага эндүүрхэдэ, үзэмжэгүй муухай зан абари гаргахань буруу. Хорото уур сухал, үһөөтэ һанаа бодол хүнэй сэдьхэл тамалха ёһогүй гэһэн бодол фильм дотор харуулагдана.

Бага наһанһаа уранаар зураха дуратай, һургуули дүүргэһэнэй һүүлдэ уран һайханай-графикын таһагта һуража гараһан Солбон Лыгденов Санкт-Петербург хото хүдэлхэеэ ошоһон юм. Россиин кино-түсэлнүүдһээ эхилэн, саашадаа хари гүрэнэй фильмнүүдтэ раскадровщигоор хүдэлһэн. Кино буулгалгын дүршэлтэй болоһон Солбон Лыгденов нютагаа бусажа, өөрын «Монулафилмз» киностуди байгуулжа, 2013 ондо «Булаг» гэһэн фильм дээрэ хүдэлжэ эхилээ. Энэ фильм соо архида шуналтай, багшаар хүдэлхэеэ болиһон, һамганһаа һаланхай, баһал иимэ архиин туулмаг болошоһон хүнүүдтэй үдэр сагаа үнгэргэһэн, гудамжын ута үргэниие хэмжэдэг Витиин ажабайдал зураглагдана. Архи намнаһаар, наймааша хүнэй хорхойень хүдэлгэхэдэнь, хүнгэн бэшэ даабари дүүргэжэ, гэмтэ ябадал үйлэдэжэ, сагдаанарта баригдан алдана. Нютагайнгаа наһатай төөбиин сэнтэй заабаряар нэгэ бага солоохой орожо, орон нютагайнгаа булаг бог шоройһоонь арилгажа, сэржэм үргэнэ. Хүгшэн таабайнь зүүдэндэнь ерэжэ, хатуу шангаар ашаяа зандаржа, зүб мүр руу шэглүүлнэ. Саашадаа ажабайдалынь заһаржа эхилнэ. Энэ фильм тэрэл жэлдээ Якутск хотодо уласхоорондын хэмжээнэй кинофестивальда хабаадажа, Ехэ шанда хүртэһэн алдартай.

Суута КВН наадаараа арад зоноо баярлуулдаг залуу хүбүүд 2010 ондо «Чайник» гэжэ уран һайханай фильм кинотеатрнуудта харуулжа, залаар дүүрэн харагшадые суглуулаа. Энэ ехэ амжалтынгаа һүүлээр КВН-эйхид удаадахи жэлдэнь «Улаан-үдынхид» гэжэ баһа шог зугаатай кино зондо дурадхаа.

Залуу, урагшаа һанаатай хүбүүд кино буулгаха эрмэлзэлтэй. Тэдэнэй нэгэниинь «Хүгжэлтэ» гэһэн киностудиин продюсер, кино найруулагша Баир Уладаев болоно. Ажабайдалай зүрилдөөтэ асуудалнуудта анхарал хандуулһан кинонуудайнь нэгэн «Амидарал» гэжэ кино болоно. Фильмын гол герой, Ородой гүрэнэй сэрэгэй алба гараад ерэһэн хүбүүн ажабайдалай гашуун амта үзэжэ эхилнэ. Хүдөө нютагһаа зөөжэ ерээд, хуули бусаар газар эзэлжэ, гэр табиһан шалтагаанаар аза талааниинь мухардажа эхилнэ. Гансаараа үлэһэн хүбүүнэй дуратай басагантаяа хүшэршье һаань байдалда зол жаргалаа эдлэжэ байтарнь,  нэгэ үдэрэй үйлэ хэрэг гансата бүхы юумыень урагшагүйдүүлнэ. Кино найруулагша мүнөө үе сагта гэргүйшүүлэй, өөрынгөө дураар газар эзэлээд, гэр табигшадай орёохон асуудал табина. Нютагайнь хүнэй оролдолго гаргажа, зүб мүртэнь оруулһан тухайнь дүүрэһэн, гүнзэгы удхатай фильм болоо.

2015 ондо «Сэржэм» гэжэ фильм буулгагдажа, 2016 оной январиин 20-до, Сагаан һарын урда тээ Улаан-Үдын кинотеатрнуудай экранда гараба. Эндэнь Сагаалганай түрүүшын үдэрэй залуу буряад бүлын ажабайдал зураглагдана. Гэрэй эзэнэй ой тайга руу буугаа абаад ошоһон, тэрэнэй ушаралта ябадал тухай хэлэгдэнэ. Залуу эхэнэр наһанайнгаа нүхэр тухай һанаа үнөөн боложо, бодолгодо абтана. “Дурланаб” гэһэн дуун эндэ нэмэри болоно. Буддын шажанай сэдэбээр слайднууд киногой эсэстэ дурадхагдана. Кино буулгагша бурханда һүзэгтэй, субаргануудта мүргэжэ ябаха хэрэгтэй гэжэ дахин-дахин һүзэгшэдтэ ойлгуулна, һануулна.

Һаяхан, декабриин 7-до, «Фейсбук» гэһэн сүлжээ холбооной хуудаһанда олоной анхаралда табигдаһан, арсалдаа, шууяа гаргаһан «Буряад соёл бүдоройтог лэ!» гэһэн шүүмжэлхы удхатай статья соогоо Алдар Гунтыпов мүнөө үеын урдаа хараха уран кинорежиссёрнуудай нэгэн Баир Дышеновые «Талын наадан» гэһэн фильм соо урагшагүй, уһа мүртэй буряад эрэшүүлые харуулна гэжэ бэшэбэ. Угсаата арадаймнай урдаа хараха бүһэтэйшүүлэй доошоо уналга, доройтолго дан хэтэрмэ ехээр харуулха буруушаг. Хүн хододоо муу ябахагүй, ябан ябан алдуугаа заһажа, зүб харгыда орохо, һэшхэл түрэхэ ёһотой. Буряад эрэ хүниие элдэб бэрхэшээлһээ айнгүй, урагшаа эрмэлзэхэ, ажабайдалаа заһаха гэжэ кино соо зураглагдаха ёһотой гэжэ Алдар Гунтыповай һанамжыень дэмжэнэб. Алдар мүнөө сагай буряад соёл болбосоролдо һанаагаа зобоһоноо сүлжээ холбоондо гаргажа, олон зоной һанамжа, хараа бодол мэдэхэ зорилготой хаш.

Декабриин 15-17-ной үдэрнүүдтэ Улаан-Үдэ хотодо үнгэрхэеэ байһан түрүүшын буряад кинофестиваль мүнөө үеын буряад киногой хүгжэлтэдэ нүлөө үзүүлхэнь дамжаггүй. Гурбан үдэрэй туршада элдэб талмайнуудта кинонууд харуулагдаха, уулзалганууд, суглаанууд үнгэргэгдэхэ. Эдэ бүгэдэкино буулгалгада залуушуулай һонирхол татаха гэжэ найданабди.