​Соёл урлагнай соёрхолтой гү?

Үнгэржэ байһан 2016 ондо Буряад Уласта соёл урлагай ажал эршэтэйгээр ябуулагдажа, һонин хэмжээ ябуулганууд үнгэрһэн байна.Энэ ушараар бидэ соёлой сайд Тимур Гомбожапович Цыбиковтэй уулзажа, хэдэн асуудал табибабди.

- Тимур Гомбожапович, үнгэрэгшэ жэлдэ болоһон ехэ ехэ хэмжээ ябуулганууд тухай хөөрэжэ үгыт. Үрэ дүнгүүд ямар гээшэб?

- Бултанай мэдэһээр, энэ жэлэй гол шухала үйлэ гэхэдэ, Улаан-Үдэ хотын 350 жэлэй ойн баяр болоно. Энэ туг доро улас доторнай хэдэн олон хэмжээ ябуулганууд, мүрысөөнүүд үнгэргэгдөө. Олон айлшадшье ерэжэ, харагшадые баярлуулаа. Жэшээлхэдэ, Хитад гүрэнэй Үбэр Монголой ехэ хоор тоглолто хээ. Эдэ үдэрнүүдтэ үнгэрһэн Буряадай киногой фестиваль мүн лэ энэ һайндэртэ зорюулагдаһан байна.

Июлиин 1-3-най үдэрнүүдтэ хотодомнай буряад угсаатанай ехэ «Алтаргана-2016» гэһэн арбан хоёрдохи наадан үргэн дэлисэтэйгээр үнгэрөө бэлэй. Эндэ Хитадай, Монголой, Эрхүү можын, Үбэр Байгалай хизаарай, тиихэдэ Буряад Уласай 22 аймагуудай түлөөлэгшэд хабаадаа.Тус нааданай үдэрнүүдтэ 5 гаран мянган зон ород-монголой хилээр наашаа орожо ерэһэн байна гээд мэдээсэе. Дүн хамта 15 урилдаан тэмсээндэ хоёр мянган зон хабаадажа, Хитадай Үбэр Монголойхин долоон шанда, Монгол орон – 16, Эрхүү можо – 10, Үбэр Байгалай хизаар – 29 хүртөө. Буряад ороной нютагай засагай эмхи зургаанууд 39 шангай һууринуудые эзэлһэн байна. Улаан-Үдын музей болон соёлой байшануудта олон тоото үзэсхэлэн дэлгээгдээ.

Ноябриин 1-һээ 15 болотор Москва, Санкт-Петербург хотонуудта Улаан-Үдэ хотын соёлой үдэрнүүд гэжэ ехэ удха шанартай үйлэ хэрэг болоо. Уран һайханай олон бүлгэмүүд, театрнууд, дуушад, уран бүтээлшэд болон соёлой ажалтан хабаадажа, Буряад Уласайнгаа соёл урлагтай, амжалтануудтай, уран бэлигтэнтэй Ород ехэ гүрэнэй ниислэл хотын ажаһуугшадые танилсуулаа гээшэ. Ниислэл хото ехэ дулаанаар угтажа абаһан байна.

Энэ жэлдэ Буряадай элитэ уран зохёолшодой, ирагуу найрагшадай болон хүгжэм зохёогшодой (Д. Батожабай, Д. Улзытуев, А. Ангархаев, Б. Ямпилов) ойн баярнууд баһал үргэнөөр тэмдэглэгдээ.

- Хүдөө һууринуудай соёлой ажабайдал ямар байнаб? Гүрэнэй, уласай засагай газарнууд хэр зэргэ дэмжэлгэ үзүүлнэб?

- Энэ талааршье баһал ажал ябуулагдажа байдаг. Мүнөө үедэ Буряад Уласта нютагай засагай 120 соёлой эмхи зургаан ба соёл-мэдээсэлэй түб, 374 номой сан, 52 хүүгэдэй урлагай һургуули болон 12 орон нютагай музей ажаллана. 2010-2016 онуудта 236 соёлой байшан, 21 хүүгэдэй урлагай һургуули, 27 номой сан заһабарилагдаһан байна. Хүдөө нютагуудта соёлой хүгжэлтэдэ ТОС-ууд ехэ хубитаяа оруулдаг болоо. Жэшээлхэдэ, тэдэнэй туһаар Баргажан аймагай Лугшахаанай, Хяагтын Хоолойн клубууд заһагдаа. Ганса Ярууна аймагта аяар зургаан соёлой байшан һэльбэн шэнэлэгдээ, баригдаа. Энэ жэлдэ Хяагта, Ярууна, Хойто-Байгал, Мухар-Шэбэр, Бэшүүр, Баргажан аймагуудаар дүшөөд гаран театр, концерт наадануудай харалга болоһон байна. 2016 ондо Ородой Холбооной Улас дотор соносхогдоһон Киногой жэлтэй дашарамдуулан, Байгал шадарай, Сэлэнгэ, Захаамин, Зэдэ, Хори, Хэжэнгэ, Ярууна аймагуудаар киномарафон эмхидхэгдэжэ, «Аноним-03», «Байкальские каникулы», «Горький можжевельник», «Пропажа свидетеля», «Три солнца» гэһэн кинофильмүүд харуулагдаһан, Ородой Холбооной Уласай арадай зүжэгшэд Михаил Елбонов, Марта Зориктуева болон Ородой Холбооной Уласай габьяата зүжэгшэн Должин Тангатова гэгшэдтэй зохёохы уулзалганууд үнгэрһэн байна.

- Соёл урлагай талаар ажал ябуулдаг эмхи зургаануудта, соёлой таһагуудта дэмжэлтэ болгожо, элдэб грантнууд соносхогдоно. Энээн тухай тобшо хөөрэжэ үгыт.

- Ноябриин 25-да Буряад Уласай Засагай газар грантнуудай мүрысөөнэй дүнгүүд согсологдоо. Тиин Д-Р. Батажабайн нэрэмжэтэ эдиршүүлэй номой сангай урлал хүгжөөхэ зорилготойгоор элдэб кружок, нэмэлтэ хэшээлнүүдые үнгэргэхэ «Урлал номой сан соо» гэһэн түсэл дэмжэгдээ. Буряад Уласай гүрэнэй архив Танский гэгшын хубиин фото-дансануудай жаса дээрэ үндэһэлэн, үзэсхэлэн дэлгээхэ түсэл, Буряад Уласай Театрай ажал ябуулагшадай холбоон зүжэгшэдые тайзан дээрэ уран гоёор хэлэжэ, ябажа һургаха түсэл, Уран бүтээлэй ажал ябуулагшадай холбооной «Истоки» гэһэн Үбэр Байгалай хизаарай арадай шэмээшэгүүдэй хоорой 50 жэлэй ойн баярта зорюулагдаһан хэдэн хэмжээ ябуулгануудые үнгэргэхэ түсэл болоно. Аймагуудые нэрлэбэл: Хурамхаан аймагай түбэй соёлой байшанай «Дэлхэй минии альгар дээрэ» гэһэн түсэл, Бабантын эвенкын аймагай түбэй соёлой байшанай Багдаринай арадай театрай 50 жэлэй ойн баярта зорюулагдаһан «Театр – бага нютагуудта» гэһэн түсэл, Кабанск аймагай түбэй соёлой байшанай «Агууехэ элинсэг нютагай сүлдэ» түсэл, Ярууна аймагай түбэй соёлой байшанай «Нютагай нэрэнүүд – нюуса түүхэнүүд» түсэл, Баргажан аймагай түбэй соёл-амаралтын нэгэдэлэй «Мүнхэ дурасхаал» түсэл, Хэжэнгэ аймагай түбэй номой сан «Хэжэнгэ нютагай хүгжэм найруулагша» гэһэн түсэлнүүд шалгаржа, грантнуудта хүртэһэн байна.

Улаан-Үдэ хотын дүрбэн театр ба дуу, хатарай үндэһэн «Байгал» театр баһал грантнуудта хүртөө, үшөө арбан эмхи зургаанууд 100 мянган түхэригэй шангуудаар урмашуулагдаа.

- Буряад Уласай Толгойлогшотой ямар ажалнуудые ябуулнабта?

- Энэ жэлдэ Буряад Уласай Толгойлогшо Вячеслав Наговицынтай зохёохы 9 холбооной ударидагшадаар уулзалга үнгэргэжэ, Соёлой зүблэл эмхидхэгдээ. Эндэ хүгжэм найруулагшад, уран зураашад, уран зохёолшод, зүжэгшэд болон соёлдо хабаатай зохёохы холбоонууд оролсоо. Тэдэнэй ерээдүйдэ бүтээхэ түсэбүүд олон. Буряад Уласай Толгойлогшын дэргэдэхи Аха захатанай зүблэлдэ хүдөөгэй соёлой шиидхэгдэхэ асуудалнууд, тэрэниие яажа хүгжөөжэ болохоб гэһэн асуудалаар зүблөөн үнгэрөө. Саашадаашье эндэ зүбшэн хэлсэгдэһэн асуудалнууд дээрэ хүдэлжэ байхабди.

- Ерэхэ 2017 ондо ямар хараа зорилготой байнабта?

- Буряадай үндэһэнэй дуу хатарай «Байгал» театр 75, Х. Намсараевай нэрэмжэтэ Буряад театр 85, хүүхэлдэйн «Үльгэр» театр 50 жэлэйнгэй ойн баярнуудые тэмдэглэхэ. Хүүхэлдэйн театрай энэ һайндэртэ Санкт-Петербург хотоһоо Хүүхэлдэйн ехэ театрые угтан абаха түсэбтэйбди.

2016 оной дүнгүүдээр соёлой, урлагай, үзэсхэлэнгэй талаар болоһон эгээл һонин хэмжээ ябуулганууд тухай тусхай сэтгүүл хоёр хэлэн дээрэ хэблэжэ, айлшадай, аяншалагшадай болон бусад һонирхогшодой анхаралда дурадхаха һанаатайбди.

- Һаяхан та Улаанбаатар хото ошожо, Монгол Уласай болбосорол, соёл, эрдэм ухаан, спортын сайд Жамьянсүрэн Батсуурьтай уулзажа ерээт. Ямар һонин хэлсээ хэлсэнэт?

- Ж. Батсуурь энэ жэлэй июль һарада тус тушаалда томилогдоһон байна. Бидэ уулзалга дээрээ харилсаа холбоо байгуулха, оюутадые андалдан һургаха тухай меморандум баталаабди. Энэ ушараар Монголой соёл ба урлагай гүрэнэй университедтэ буряад 5 оюутадые түлбэригүйгөөр һургаха аргатай болобобди. Мүнөө дээрээ тэндэ Буряадһаа 9 оюутан һуража гараа, үшөө 3 оюутан һуража байна. Апрель һарада 2017 оной һуралсалай жэлдэ Монголой багшанарай хабаадалгатайгаар тэндэ һураха хүсэлтэй оюутад шалгалта гараха юм. Энэ үйлэ хэрэг буряад соёлой хүгжэлтэдэ ехэ һайн нүлөө үзүүлхэ байха гэжэ һананаб. Юундэб гэхэдэ, Монголой соёл урлагай хүгжэлтэ ехэ үндэр хэмжээндэ гэжэ мэдээжэ. Тиимэһээ манай залуушуул һайн мэргэжэлтэд боложо ерэхэ ёһотой.

- Тимур Гомбожапович, таниие социологиин эрдэмэй дид-доктор, доцент гэжэ мэдэнэбди. Намтар тухайгаа богонихоноор хөөрэжэ үгыт.

- Би Якутск хотодо түрэһэнби. Абамни тэндэ инженер-геолог байһан юм. Юрэнхыдөө Саха Яхадай Уласта, Украина, Белорусси, бүхы Ородой гүрэнһөө элдэб олон яһатан, ажалша арадууд ажаһуудаг, хүдэлдэг юм. 1998 ондо Новосибирск хотодо Сибириин гүрэнэй албанай академи «Гүрэнэй, нютагай засагай хүтэлбэри» гэһэн мэргэжэлээр дүүргээд, Москвада Ородой Холбооной Уласай юрэнхылэгшын дэргэдэхи Ородой Холбооной Уласай гүрэнэй албанай академиин дэргэдэхи аспирантурада һуража гарааб. 2001-2002 онуудаар Ородой Холбооной гүрэнэй гуманитарна университедтэ социологиин тэнхимдэ багшаар ажаллааб. 2004-2006 ондо П.И. Чайковскиин нэрэмжэтэ Москвагай гүрэнэй консерваторидо һураһан байнаб. 2008 оной июнь һараһаа соёлой сайдай орлогшоор хүдэлөөб, 2009 оной мартын 17-до соёлой сайдай тушаалда томилогдооб. Хоёр хүбүүтэйб. Нүхэрни баһал социологиин эрдэмэй дид-доктор, хамта Новосибирск хотодо оюутад ябаабди, һүүлээрнь аспирантурада суг һураабди. Мүнөө Буряадай гүрэнэй университедтэ багшална.

- Манай «Буряад үнэн» сониной уншагшадта юу хэлэхэ байнабта?

- Тон түрүүн би «Буряад үнэн» сониниие 95 жэлэйнь ойн баяраар амаршалаад, бүхы ажалшадтань элүүр энхые, урма зориг үреэнэб. Сурбалжалагшадта һонин мэдээсэлнүүдые, урматай уншагшадые хүсэнэб. Харин улад зониие дүтэлжэ байһан Шэнэ жэлээр мүн лэ амаршалаад, «Буряад үнэн» сониноо захижа, ёһо заншалаа, түрэл хэлэеэ һэргээжэ, үргэжэ ябаял гэжэ хэлэхэ байнаб.

- Һайнта даа, Тимур Гомбожапович! Таниие баһал амаршалаад, саашанхи ажалдатнай амжалта хүсэнэбди.