​Зүжэгүүд - ажабайдалай зүнтэйхэн толинууд

(Түгэсхэл. Эхиниинь январиин 18-ай дугаарта)

- Валентина Дамдиновна, драматург зохёолшодой бэлигэй дэбжэлтын сагта тогтоё даа. Эгээл үрэжэлтэй жэлнүүдтэнь...

- Үнгэрһэн зуун жэлэй 70-аад онуудһаа эхилээд, 2000 он болотор хугасаае абаад үзэбэл, зүжэгүүд “тэнгэриһээ тэб гээд бууһандал”, хойно хойноһоо үрдилдэн театрай тайзан шэмэглээ юм. Мүнөө жэлэй эхиндэ элитэ уран зохёолшо Н.Дамдиновай түрэһөөр 85 жэлэй ой гүйсэбэ. Шүлэг, поэмэнүүдһээ гадна Н.Дамдинов драматургын бата гуурһа барижа, хэдэн зүжэг бэшэһэн байна. Гол түлэб түүхэтэ эдэ зүжэгүүдынь нэрлэе: “Үнгэрһэн хэрэг”, “Доржи Банзаров”, “Илалтын дархашуул”, “Декабристын бэһэлиг”, “Арадай баатар Гэсэр хаан” гэһэн зүжэгүүдынь улад зоной гүн соо мүндэлһэн баатар зоригто, сэсэн мэргэн хүнүүдэй хуби заяанда зорюулагдаа. Уран зохёолшын үгэ бүхэниинь хэмжээтэй, хэбтэ сохиһон мэтэ шэгнүүртэй. Зүжэгэй үйлэ ябаса үнэн үндэһэтэй, зариманиинь үльгэрлиг домогтойшье юм.

Гурбан хубиһаа бүридэһэн Б-М.Пурбуевай “Эрьехэ наран” гэһэн зүжэгые олониитэ харагшад һайн һанана ёһотой. Буряадай гүрэнэй шанда хүртөө һэмнай даа. Аха үеын уран зохёолшо “Тэргэ түлеэн юутэб?”, “Хүдөөгэй минии хүйхэрнүүд”, “Толдойн хүбүүн Болдой”, “Наймаан найман хүлтэй”, “Талын басаган” гэһэн зүжэгүүдые найруулан бэшэжэ, тайзанай шэмэг болгожо шадаһан гээшэ. Д.Дылгыровэй бүтээлнүүд сооһоо “Хари хүнэй гашуудал” онсо тэмдэглэмээр. Р.Бадмаев Б.Эрдынеев хоёрой “Дамдин лама” 1990 ондо табигдаад, удаадахи жэлдэнь Польшодо болоһон фестивальда хабаадаха эрхэдэ хүртэһэн юм. Г.Дашабыловай “Тэрэ хабарай ургынууд” уя хүдэлгэмэ, удхаар һайн зүжэг болоо һэн. Б.Эрдынеевэй “Хазаар хара һахал”, “Япон Долгор” зүжэгүүдэй харуулагдахада, зон хэзээдэшье залаар дүүрэн сугларха, альга ташалган адхарха даа. Илангаяа “Япон Долгор” соо гашуудалта дүшөөд онуудай хашалтада ороһон юрын буряад эхэнэрэй хуби заяан тон һонирхолтойгоор зураглагдаһан байжа, һанаанда хадуугдама, мартагдашагүй образ боложо үгэһэн бэлэй.

Поэт, прозаик Ардан Ангархаев зүжэгэй зүрилдөөтэ, заримдаа хүлгөөтэйшье үйлэ ушарнуудые найруулан бэшэхэдээ, драматургын гуурһанай дүй оныень олоһоноо бүри мүһэн гэршэлһэн юм. Ондо ондоо үеын зоной ажабайдалда хандаса, эсэгэнэр үхибүүдэй харилсаан, залуу үеын зониие хүмүүжүүлхэ тухай асуудалнууд зохёолнууд соонь табигдаа. “Алтан бэһэлиг”, “Хадын орьёл”,“Арбан табанай һара”, “Аршаанда болоһон найр”, “Нойргүй һүни”, “Үүдэнэй хонхо” – эдэ зүжэгүүдынь үнэн байдалһаа һабагшатай тула зоной зүрхэ сэдьхэл яһала дайраһан байха.

- Иигэжэ һубариһан зүжэгүүдтэ харагшад яажа сүлөө забдаяа оложо ябадаг байгаа гээшэб даа гээд һанахаар.

- Эрьеһээ халиһан гол горхондол адли бэшэ, харин үерлэһэн үргэн мүрэн мэтэ байгаа бэшэ аал даа, тэрэ үеын театрай үзэгдэлнүүд, үйлэ хэрэгүүд. Д-Р.Батожабайн “Төөригдэһэн хуби заяан” удха найруулгаараа, актёрнуудай рольнуудаа гүйсэдхэлгөөр – гайхамшаг бүтээл болоһониинь дамжаггүй. Драматургнуудай “урилдаанда” Д.Эрдынеевэй “Бальжан хатан” эрхимлэжэ, хоёр дахин ондо ондоогоор табигдаха хубитай байһан юм. М.Елбоновой, Л.Егоровагай, Н.Токуреновагай - томо хэмжээнэй актёрнуудай наадаһан зүжэг (режиссёрынь Т.Бадагаева) илангаяа ялас гэмэ болоһон гээд тэрэ үеын шэнжэлэгшэд тэмдэглэһэн байдаг.

Режиссёр Ц.Бальжановай найруулан табиһан Б.Гавриловай “Чингисхаан” зүжэг 2001 ондо Буряадай гүрэнэй шанда хүртөө һэн. Буряадай олониитэдэ, Монголдошье шухала үзэгдэл болоо. Мүн тиихэдэ Г.Башкуевай “С.С.С.Р.” зүжэг (режиссёрынь В.Кондратьев) республикын гүрэнэй шанда хүртэһэн. Актёрнууд Д.Лубсанова, Ц.Ломбоев эндэ шадамар бэрхээр наадаа. Уран зураашань – Б-Н.Доржиев.

Уран зохёолшо Д.Сультимов Монголой буряад гарбалтай элитэ уран зохёолшо С.Эрдэнын «Хойто наһандаа уулзахабди» гэһэн романиие зүжэг болгон найруулжа, энэ талаар анха түрүүшын амжалтатай туршалгануудай “үүдэ нээһэн” юм. Энэ зүжэг Монголой харагшад угаа урмашалтайгаар угтан абаһан гэжэ мэдээжэ. Гадна “Амиды зула”, “Эртын хабар”, “Алтан бэһэлиг” гэһэн өөрынь бэшэһэн зүжэгүүд театрай тайзаниие шэмэглээ. А.Лыгденовэй “Зүрхэн шулуун”, Д.Доржиевагай “Мүнгэн хутага”, А.Мухраевай “Распятие” тайзан дээрэ мүн лэ бэелэлээ олоһон гээшэ.

- Зүжэгүүдэй һубарижа байхада, шэнэ халаан нэмэжэ эхилээ бэлэй гү?

-1975 ондо Владивостогой 1-дэхи студи дүүргэгшэд Д.Сультимов, Ц.Бальжанов, О.Бабуев, Д.Бочиктоев, С.Хажитов, Ч.Ринчинов, И.Цыбикжапов, Е.Дамбаева, Д. Дамдинова, Л.Цыдыпова, Б.Очирова ерээ. 1981 ондо 2-дохи студи түгэсэгшэд Д.Юндунова, С.Жаргалова, Б.Будаев, С.Шарапова, В.Самбуев, Н.Соктоев, Б-Д.Бидагаров гэгшэд нэмэлтэ хүсэн боложо ороо һэн.

- Одоошье һаргама һайхан шэнэ ордондоо түбхинэн оролгын хаһада дүтэлбэ хабди.

- 1982 он. Һүлдэ һүрөө ехэтэ, уужам салуу үльгэрлиг шэнэ ордондо театрнай түбхинэн орожо, бүгэдэ буряад зондо гэрэл гэгээ асарһан ушар болоо. Соёлнай, хэлэмнай дам саашаа бата хүгжэлтэтэй байха гэһэн найдалай түрэһэниинь гайхалгүй. Москвада болоһон гастрольнуудай удаа 1977 ондо академическэ гэһэн үндэр нэрэ зэргэтэй болоһон театрнай 50 жэлэйнгээ ойе шэнэ ордон соо тэмдэглэхэдээ, Ажалай Улаан Тугай орденоор шагнагдаха хубида хүртөө һэмнай.

- Дам саашаа шэнэ бэлигтэн нэмээ гэбэл...

- ЛГИТМИК-эй 3-дахи студи 1988 ондо дүүргэгшэд: Д.Тангатова, С.Жамбалов, З.Ринчинов, Б.Жалцанова, Э.Жалцанов, Б.Дышенов, С. Цыдыпова, С.Галсанов бусад.

2011 ондо 4-дэхи студи түгэсэгшэд: Л.Протасова, О. Ранжилова, Ч. Дондоков, С. Ендонов, З. Цыбендоржиев, Д. Доржиев, Л. Тугутова, А. Ошорова, Б. Самбилов.

Саян, Эржена Жамбаловтанай, Д.Баторовагай, Д. Халматовагай хүтэлбэри доро ВСГАКИ-гай 1-дэхи студи 2002 ондо дүүргэгшэд: С. Ломбоев, Д. Лубсанова, С. Субботин, Болод, Жажин Динганорбоевтон, Б. Ендонов, Н. Мунконова, Д. Цыденова (Тулохонова), Г. Галсанова, В. Жалсанов, Б.Дондоков. Нютагтаа нюуртай бэлигтэн сооһоо үндэр “ододоо” – Л. Егоровае, М. Зориктуевае, Ц. Цырендоржиевые нэрлэе. Эдэмнай 1967 ондо, театрайнгаа дэргэдэхи студи (режиссёр Ф. Сахировай, В. Халматовай хүтэлбэри доро һураа) дүүргэһэн юм. Эгсэ 50 жэл соо Л.Егорова, М. Зориктуева бэлигээ дэлгээһээр гээшэ. Ондо ондоо жэлнүүдтэ Н. Токуренова, Д. Дашинамжилов, Б. Бадмаев, Т.Бальжанова, Д. Гылыкова, Б. Дамбаев, Б.Цыденов ВСГАКИ дүүргээ. Мүнөөнэй эгээл залуу халаамнай гэбэл, А. Михайлов, Н. Цыренжапова, Я. Ринчинова, А. Будаева, А. Базаров, Д.Жалсанов.

- Театрай дарганар тухай тобшоор...

- 36 жэл хүдэлһэн габьяа ехэтэ Ц.Балбаровай удаа Ц-Д.Пурбуев - 8, М.Жапхандаев - 6, Д.Сультимов - 12, Д.Балданов 2 жэл хүдэлһэн. Мүнөө шэнэ үеын Саян, Эржена Жамбаловтан зохёохы ажалаа ябуулһаар. Ц.Балбаровай захалһан сэсэн мэргэн заншалые Д.Сультимов илангаяа аша үрэтэйгөөр үргэлжэлүүлһэн юм. Театраа һэргээжэ, материальна баазыень бэхижүүлээ. Гастрольнуудаа шэнээр захалаа. Саха-Яхад, Хакасси, Эрхүү, Шэтэ можоор, Алтайн хизаар, Красноярск, Белорусси, Франци артистнууднай ошоһон. Хитад, Монгол руу уласхоорондын фестивальнуудта жэл бүри ошодог болоо. “Сибириин транзит”, “Желанный берег” гэһэн можо хоорондын фестивальнуудта театр хабаадаа. 2010-2012 онуудта театрай ордондо тон ехэ хэмжээнэй һэльбэн заһабарилга хэгдэжэ, ехэ баяр болоо. Агын тойрогһоо Б.Б.Жамсуев нэгэ таһалгатай 4 квартира, автобус, 300 креслэ бэлэг болгон үргэһэн юм. Санкт-Петербургын академитэй хэлсэжэ, 10 гаран оюутад бюджетнэ һуурида һуража гараа. Ородой Холбооной, Буряад уласай габьяата, арадай нэрэ зэргэнүүд олон актёрнуудта, зохёохы ажалтанда үгтөө. Ц.Балбаровай нэрые мүнхэлэн, Хориин аймагта, Баруун-Хасуурта нютагтань үйлсэ гудамжануудые нэрээрнь нэрлүүлһэн юм. Хүдэлдэг зоноо урмашуулжа, баярлуулжа шададаг толгойлогшо байгаал даа, Доржо Норбосампилович. Һая гүрэнэй шангай лауреат болоһон ушараарнь амаршалнабди.

- Театрай һалбарха хэрэгтэ режиссёр-найруулагшадай үүргэ угаа ехэ. Хэдышье һайн удхатай зүжэг бэшэгдэһэншье һаа, эд болгон, болбосоруулан табиха гээшэ эсэсэй эсэстэ режиссёрнуудһаа сэхэ дулдыдана ха юм даа.

- Үнэндөө тиимэ. Угаа харюусалгатай, хүндэтэй ажал гээшэ. 85 жэлэй туршада бүхы дээрээ 18 режиссёр театрта хүдэлөө юм. Эдэмнай хэд бэ гэбэл, энээнэй урда нэрлэгдэһэн 30-40-өөд онуудай режиссёрнууд М.Шамбуева, Г.Цыдынжапов, Н.Балдано, 50-яад онуудай - өөһэдөө зохёодог, рольнуудые наададаг, зүжэгүүдыешье табидаг хоморой бэлигтэй Б.Аюшин, Ц.Шагжин гэгшэдые нэрлэмээр.

70-80-яад онуудта Ф.Сахиров, Ц. Цыренжапов, С. Будажапов; 90-ээд онуудта – В. Кондратьев, Ю. Александров, Т. Бадагаева, Л. Цыденова; 2000 онһоо захалаад С.Хажитов, Ц. Бальжанов, Б. Жалцанова, Т. Бадагаева; мүнөө үедэ Саян Жамбалов, Сойжин Жамбалова, Дж.Баторова. Артистын мэргэжээл олон зон шудалха аргатай. Харин зүжэг найруулан табиха бэлигтэйшүүл хургаар тооломо үсөөн юм. Эдэнэр хадаа болбол зохёохы ажалдаа өөрын онсо хараса, хандасатай, артистнуудай бэлигые ойлгон обёоржо, ямар рольдо таарахыень мэргэнээр багсаажа шададаг нарин зүнтэй зон. Ондоогоор хэлэбэл, дээрэһээ табисууртай. Юрэнхыдөө, эдэмнай театрай нюур шарай, түхэлыень ямаршье хэмжээндэ элишэлхэ, угаа ехэ харюусалга даажа абаха дэмбэрэлтэй үүргэ уялгатай. Фёдор Семёнович Сахиров, жэшээлбэл, совет гүрэнэй театрнуудай 10 эгээл эрхим режиссёрнуудай тоодо ороһон габьяатай. 1982 ондо театр шэнэ байшанда ороһониинь - директор Цырен Аюржанаевич Балбаровай габьяань мүн, харин академическэ нэрэ зэргэдэ хүртэһэн ушартань Ф.Сахиров шиидхэхы нүлөө үзүүлһэн гээшэ.

- Урдандаа гастрольнуудта хүдөө нютагуудаар хэдэн һараар ябадаг бэлэй...

- Мүнөө саг тад ондоо болоо, Интернет, телевидени дэлхэйе бүһэлөө ха юм даа. Теэд хүдөөгөөрөө ябаһан зандаабди. Бүлэглэмэл гуримаар: Аха-Түнхэн, Хори-Хэжэнгэ-Ярууна, Захаамин-Зэдэ-Сэлэнгэ, Баргажан-Хурамхаан гээд...

- Валентина Дамдиновна, түгэсхэлдэнь ямар тобшолол хэмээр гээшэб?

- Түрэл сонинойнгоо хоёр дугаарта хүгжэлтын гол шатануудые тон тобшоор, тоо баримтаар дурдаба гээшэбди. Дурсалганууд, зураглалнууд һубарихал байха олондо мэдээсэл дамжуулдаг хэрэгсэлнүүдтэ. Онсо бодолни гэхэдэ, урда үеынгөө бэлигтэнэй дурасхаалда доро дохижо, мүнөө үедэ тугаа сагайнгаа эрхын хэмжээн соо нэрэтэй түрэтэйгөөр үргэжэ ябаһан шэнэ үеынгөө зондо шэн зоригжол, шэнэ нээлтэ-илалтануудые хүсэел даа!