​Мүнхэ дуранай гэрэл бадаргаагша

Буурашагүй домогтой буурал хангай Захааминһаа алдартай, солотой хүбүүд басагад олон гараа гэхэдэ, үшөөшье дээгүүр нэрэтэй, солотой хүрьгэд бэринүүд хэды олон гээшэб! “Буряад үнэндэ” тэдээн тухай бэшэгдэдэг лэ. “Заяан холын аялга” гэжэ Захаамин тухай Буряадай жэргэмэл Дондог Улзытуев дэмы бэшээгүй даа. Юундэб гэхэдэ, хүрьгэн боложо ерэһэн ирагуу шүлэгшэ хүбүүн һонор ухаагаараа, сэдьхэл бодолоороо ямар нютагта ерэһэнээ ойлгоһон байна. Уран, нарин дархашуулые, найрагшадые, зураашадые, дуушад хатаршадые, ангуушад, ажалшад, малшадые, адуушад, хонишодые, эрэлхэг баатарнуудые, арюун сэбэр дангинанарые, хатан һайхан эжынэрые, булад хатуу эсэгэнэрые энэ дэлхэйдэ хүмүүжүүлһэн Хангай ехэ дайда ха юм.

Мүнөө уулын үндэрһөө заяатай ирагуу найрагша Амгалан Будаев тухай тобшохоноор хөөрэе.

Уняар манан дэнзэтэй

Уулын шэмэг гүүлэһэн,

Улад зоной жаргалтай

Утаата уняарта нютагтай

уран шүлэгшэ, ирагуу найрагша Амгалан БУДАЕВ захын аймаг Захааминай уняарта һайхан Утаата нютагта түрэжэ үндыһэн гэжэ мэдээжэ. Энэл мүнхэ сагаан һарьдагай хормойдо энэ дэлхэйе хаймадан үндыжэ, түрүүшынгээ ирагуу мүрнүүдые Римма Пагбаевна Дымбрылова багшатаяа найруулһан гэжэ тэмдэглэе. Урагшаа һанаатай, урма зоригтой багшынгаа бэлигтэй шабияа бүхы урилдаануудта хабаадуулхада, түрүү һууринуудые абажа урмашуулдаг һэн. Тиигэжэ Амгалан Будаев Буряад Уласай олимпиадада шалгаржа, багшанарай дээдэ һургуулида шалгалтагүйгөөр орожо һураа юм.

Эндэ һуража ябахадаа, залуу уран зохёолшо шүлэгүүдэйнгээ суглуулбари ном болгожо, “Мүнхэ сагаан һарьдагтахи минии нютаг Утаата” гэжэ нэрэтэйгээр 1997 ондо гаргуулаа. Тиигээд лэ Ородой Холбооной Уласай уран зохёолшодой хуралдаанда Алтай ошожо хабаадаад, залуу уран зохёолшо гүүлэжэ, Уран зохёолшодой холбоондо эгээл залуу гэшүүн боложо абтаа бэлэй.

Иигэжэ дали жэгүүр ургаһан Амгалан удаа дараалан “Оронгодойн долгин” (1998), “Мүнхэ дуранай гэрэл” (1999) гэжэ номуудаа хэблүүлээ. Тэрэл үедэ Америкын Холбоото Штадуудай сэтгүүлнүүдтэ ород, буряад, англи хэлэнүүд дээрэ олон зохёолнуудынь хэблэгдээ һэн.

Тэрэ гэһээр Амгалан Александрович талаан бэлигээ улам хүгжөөжэ, түрэл нютагаа, түрэһэн эжыгээ, түрүү багшаяа магтахаһаа гадна, мүнхэ дуран тухай уран шүлэгүүдэйнгээ олон согсолборинуудые гаргуулаа. Тэрэнэй шүлэгүүд эдиршүүлэй омог, огсом зан харуулжа, залуу хүбүүд, басагадай уян сэдьхэлэй хүбшэргэй уяруулжа, үндэһэн буряад хэлэеэ хүгжөөн һалбаруулха ухаан бодолдонь шэнэ хүсэ нэмээнэ.

Һүүлэй үедэ Амгалан Будаев үндэһэн хэлэеэ хүгжөөхэ хэрэгтэ хам оролсожо, “Буряад үнэндөө” хэды дахин бэшээ. Тэрэ бурханай ном судар, маани мэгзэм буряадаараа уншая гэжэ лама багшанарые уряална. “Этигэлһээ” эхилээд лэ, “Доржо-Жодбо”, “Найман гэгээн”, “Алтан гэрэл” болон олон номууд буряадаар бии ха юм. Үшөө олон номууд хуушан монгол хэлэн дээрэ бии.

“Үнэнэймнай” үнэн нүхэр Амгалан мүнөөдэр инаг һайхан Дариматаяа хурим түрэеэ наяруулхань. Энэ баярта ушараарнь халуунаар амаршалаад:

Дураяа нэгэдэһэн дүүхэйтэй,

Һаналаа нэгэдэһэн һамгатай

                       боложо налайбаш.

Эхилхэһээ эбтэйхэн байжа,

Сагаан һайхан сэдьхэлтэй,

Сагаан сэбэр харгытай,

Үринэртөө үнэр,

Дундагүй дүүрэн,

Дутуугүй хүсэд,

Дүрбэн тэгшэ

Жаргахатнай болтогой!

- гэжэ хүндэтэйгөөр үреэе.

Амгалан Будаевай шүлэгүүд

ЭСЭГЫН НЭРЭ

Эсэгэмни багадам намайгаа орхёо.

Сэдьхэлдээ мартаагүй байжа болоо...

Эсэгын һургаал нагасам үгөө,

Агта мориной дүрөөдэ хүргөө...

Элдин Бэлшэрэй хада уулые

Эсэгэмни гэжэ нэрлээ һэм.

Хашалгүй шугы түглөөрнь наадажа,

Харгантынгаа долги шагнан тэнжээ һэм.

Эсэгын нэрэ абаһан дайдамни

Эрхэхэн намаяа дуушан болгоо.

Хари газарта ябахадам харалсажа,

Харижа ерэхыем хүлеэн байгшал.

Үнэнтэ һургаал мартагдадаггүй юм даа,

Үргэхэб үхибүүдээ өөрөө хожомынь.

Хүдөөгэй һэбшээ һалхи шагнажа,

Хүмүүни зүрхэнэй шүлэг дэлгэхэб.

Эсэгын нэрээр дэлхэйе гаталжа,

Энеэхэ, уйдахашье саг байха...

Үнэн һайхан дураяа олоходоо,

Унтаршагүй гал гуламтаяа бадаруулхаб.

ЗАХЯА

Дурлаһан зүрхөөрни наадаа һааш,

Зурагас гэһэн сахилгаа эльгээхэб.

Ехэрхүү омог зангыешни

Номгоруулжа һаатуулан орхихоб.

Хөө хара үүлэдые дуудаад,

Хатажа гандаһан газарые

Шэдитэ бороогоор уһалаад,

Сэсэг набша һалбаруулхаб.

Халуун зүрхэнэйш нюусые

Хүнхинэһэн тэнгэреэр сошоогоод,

Дундаршагүй хэшэг мэтээр

Дуранай ошые бадаруулхаб.

ЭЖЫМНИ, ХҮЛИСЫШ!

Орьёл үндэр шулуута һарьдагаа,

Уулаһаань бууһан тунгалаг горхоёо,

Хадаһаань һэбшээлһэн сэбэр агаараа

Холын газарта аргагүй һанашооб -

Хайрата эжымни, намайгаа хүлисыш!

Хабартаа һалбараа хөөрхэн ургыгаа,

Хайлан урдаа Харгантынгаа голые,

Хүлеэжэ һуудаг хүршынгөө басагые

Хүринхэн зүрхэндөө аргагүй һанашооб –

Хайрата эжымни, намайгаа хүлисыш!

Бурханай үгэһэн заяан соохоно

Буряад, ород басагадаар шууян,

Торгон мэтээр толоржо ябатараа,

Толгойгоо эрьен, төөриһэнөө ойлгооб -

Хайрата эжымни, намайгаа хүлисыш!

Дуунайм эхин Байсаһаа эхитэй,

Буряад, ород басагадаа магтан,

Дуулажа бултыень барахаа болишооб,

Сэдьхэл зүрхэнэйм дуранай охин –

Эжымни, намайгаа хүлисэхэ һаа, хүлисыш!

ИНАГТАА

Ногоон дэбисхэр юртэмсэтэеэ

Эльгэлэн шамаяа тэбэринэб.

Уулын түргэн hэбшээнтэй

Урилдажа шамаяа тааланаб.

Хангай холо нютагта

Хайрата шамаяа hанашоод,

Наранай элшээр энгэртэш

Нааданалби, ойлгоно гүш, инагни?

Хүрьhэтэ энэ юртэмсын

Харагдахагүй холо байгаашье hаань,

Һарын толоор дүтэлжэ,

Һайхан шарайеш эльбэнэб.

Бүрэнхы hүни сугларжа

Бөөгнэрhэн үүлэдые намнаад,

Огторгойн тоолошогүй мүшэдые

Одхон гансадаа бэлэглэнэб.

Налгай зүүдэн нойрыеш

Сахюусадни харууhалжа хононо,

Сансарын орондо ушарhан

Наhанайм ганса амарагни.

* * *

Мойhон харахан нюдэдhөөш

Мүнгэн шүүдэр дуhалба.

Харгы замда гарахадам,

Хахасажа яданаш, инагни.

Минии зүрхэн дошхорно,

Сэдьхэлни өөрөө уйлана.

Урихан ганса инагни,

Яаран түргэн бусахалби.

Дуранайм һайхан сэсэг

Досоомни һалбаран байхал.

Сэдьхэл, зүрхэн, бодолни

Тэбэрин шамаяа хонохол.

* * *

Үншэрhэн гулабхаа шубуундал

Үелhэн нүхэргүй үлэшоо гүб?

Һанажа намаяа дуудаа hааш,

Ниидээд шамдаа ошохо hэм.

Кремлиин хүбүүнтэй ушараашье haa,

Хаа-яа намдаа хонходоорой;

Хайрата шамаяа дурдажа,

Хүлеэжэл hуухаб, инагни.

* * *

Харзын булаг уйдуулха

Хайрата дуунай эхинби.

Хангай тайга шууюулха

Хүйхэр үгын шуурганби.

Хүн зоноо баясуулха

Буряад үгын аялганьби.

Гансал шамай магтаха

Байгалай нэгэ долгинби.

Мүнгэн одоор сээжэдэш

Орожо үзэhэн наранби.

Хатуу, даруу зангыеш

Хаража ябаhан hаралби.

* * *

Хоёр харахан нюдөөрөө

Хизаар ороноо шэртэнэш.

Нюдэнэй харасын унтараагүйдэ

Нэгэтэ намай хараха гүш?

Хоёр улаан гараараа

Ногоон сайгаа шананаш.

Хөөрэн дахинаа бусалхадань,

Номгон шамтаяа сайлаха гүб?

* * *

Һаруул дурыем дэлгэрүүлhэн

Һайхан талын сэсэг гүш?

Залуу намаяа жаргуулhан

Заяанай ганса мүшэн гүш?

Хээрэ талаар сэсэглэдэг

Тоолошогүй хүбшын ургамалай

Хэдышье домтой байгааш haa,

Танихал хүм даа шамайгаа.

Бүрхэг болошоо досоомни, -

Бүри нараншье гараагүй.

Харанхы манан хоолой соом

Ханимни болоод ябанал даа.

Ушармаар нүхэдэй олоншье haa,

Урихан шамаяа мартанагүйб.

Уулын hахюуhадай шангашье haa,

Урижа шамай дууданагүйб.

Юртэмсын үгэhэн табисуураар

Гансал шамай золгоо хүм.

Шубуундал дэгдэшоо дурамни -

Уурхайгаа эрьехэгүй юм гү?