​Намжил Нимбуевай ирагуу найраг

Үнгэрэгшэ жэлэй декабрь һарада Москва хотодо буря­адай элитэ ирагуу найраг­ша Намжил Нимбуевай 500 хэһэгтэй хоёр боти ном хэблэгдэн гараба. Нэгэдэхи ботинь 543, хоёр­дохинь – 575 хуудаһанһаа бүридэнэ. Энэ дэмбэрэлтэй үйлэ хэрэг ирагуу найрагшын эгэшэ Любовь Ширабов­на Нимбуевагай оролдолгоор болон Намжил Нимбуевай оюун бэлигые үндэрөөр сэгнэдэг эдэбхитэдэй аша­ар бүтэжэ, тус ном арад зоной анха­ралда дурадхагдаба гээшэ.

ТҮРҮҮШЫН БОТИ соонь Намжил Нимбуевай «Шүдэрлэгдэһэн сахил­гаан» (Стреноженные молнии) гэһэн ном соохи шүлэгүүд болон урдань хэблэгдээгүй шүлэгүүдынь ороһон байна. Тус номой онсо зүйл гэхэ­дэ, шүлэгүүдынь хоёр хэлэн дээрэ үгтэнхэй. Шүлэгүүдые буряад хэ­лэн дээрэ баһал буряадай мэдээжэ ирагуу найрагша, багша Цырен-Хан­да Дарибазарова оршуулаа. Номой үшөө нэгэ һонин тала гэбэл, эндэ буряад, монгол хэлэнүүдһээ Намжил Нимбуевай оршуулганууд оронхой. Эдэ хуудаһанууд ирагуу найрагшын бэлиг талаангай үшөө нэгэ гэршэ боложо үгэнэ ха юм.

– Энэ хоёр боти ном хэблэлдэ гарга­хын тула гурбан жэлэй туршада ажал хэгдэһэн байна. Хүн зон Намжил Ним­буевые гансал ород хэлэн дээрэ бэшэ­дэг байһан гэжэ һанадаг. Харин тэрэм­най буряад хэлэеэ аргагүй наринаар мэдэхэ хүн байгаа. Энээнииень эдэ хоёр номууд соонь ороһон буряад хэлэн дэ­эрэ бэшэгдэһэн шүлэгүүд, хоёрдохи боти соохи зүжэгүүд болон буряадhаа, монголһоо оршуулһан мүрнүүд гэр­шэлнэ гээшэ. Түрэлхи хэлэеэ һайн мэдэхэгүй һаа, яагаад энэ ехэ ажал бүтээхэ һэм даа, – гэжэ номой хэблэл­дэ онсо хубитаяа оруулһан хүн, түсэлэй хүтэлбэрилэгшэ Жанна Чимитовна Дымчикова хөөрэнэ.

Тиигэжэ эндэ буряадай ялас гэмэ одон Дондок Улзытуевай зургаан шүлэгүүд болон монголой 17 ирагуу найрагшадай оршуулганууд ороһон байна. Номой эсэстэ Намжил Нимбу­евай шүлэгүүдые буряадшалһан, ай­хабтар хүндэшье, буянтайшье ажал дүүргэһэн Цырен-Ханда Ринчиновна Дарибазаровагай «Намжил Нимбуевай шүлэгүүдые оршуулһан тухай» гэһэн түгэсхэлэй үгэ ороно. Тэрэ үшөө доло­одохи ангида һуража байха үедөө тон түрүүн Нимбуевай «хурса гуурһантай» танилсаһан тухайгаа дурсана. Мүн ехэ тодорхойгоор бэлигтэй зохёол­шын шүлэгүүдыень шэнжэлэл хэжэ, һанамжануудаараа хубаалдана.

– Намжил Нимбуевай шүлэгүүдые буряад хэлэн дээрэ оршуулаад тур­шадаг һаа гэһэн бодол олон жэлдэ бөөмэйлжэ ябааб. Тэрэ һаналыем тааһан мэтэ гэнтэ сагаан һарын үдэрнүүдтэ Буряад Уласай соёлой яама­най мэдээсэлэй түбэй хүдэлмэрилэгшэ, буряад-монгол зонойнгоо болон бүгэдэ монгол туургатанай hүлдэ туг дээрэ үргэжэ ябадаг Жанна Чимитов­на Дымчикова иимэ дурадхал оруулжа, сэдьхэлдээ хадагалжа ябаһан һаналайм хүсэлдэхэ болзор тохёолдоо һэн.

Оршуулгаяа эхилхынгээ урда тээ иимэ эрилтэнүүдые өөртөө табиһан байнаб: зохёолшын тон өөрынь үгэнүүдые удха соонь оршуулхаяа оролдохо, өөрөө мэдээд, үлүү шэмэглэн, нэмээн, хороонгүй, хүнэй зохёол дээ­рэ нэмэри найрагша бололтогүй; ород хэлэн дээрэ бэшэгдэhэн шүлэгүүдыень буряад-монгол хэлэнэй толи соо бэеэ хаража байһандал түхэл шэнжыень үргэн, нарин, ута унжуу болгонгүй, анханайнь хэб баримталан үлээхэ зэр­гэтэй. Мүн удхынь улаан гол, дотоодынь сохисо, аянгыень яажа алдажа болохоб? Мүрнүүдыень үе-үеэрнь то­олон, найрагшын оролдон, зуран, таа­руулан бодхооһон шүлэг-байшангайнь хэб хэмжээ сахиха. Буруу зүбөө хэлэ­хэ аргамгүй, зүгөөр сүлөөтэ адуун-шүлэгэй «амисхаалда» элдэб эсэ боолто-хаалта табин, «толгой холболго, адагай тааралдал» гэхэ мэтын зан­шалта буряад шүлэгэй хазаар ногто хаялтагүй гэжэ һанахаар. Энэ мэтэ шу­гам барин, оршуулгын ажал ябуулаг­даа, – гээд, Цырен-Ханда Ринчиновна оршуулгынгаа ажал тухай бэшэнэ.

Иигэжэ энэ хүнэй ашаар бэлиг­тэй ирагуу найрагша Намжил Ним­буевай уран шүлэгүүдынь дүүрэн оршуулагдаһан байна гэжэ онсо тэмдэглэлтэй.

ХОЁРДОХИ БОТИ соо Намжил Ним­буевай прозын зохёолнууд ороһон байна. Уншагшад Нимбуевые нэн түрүүн уянгата ирагуу найрагша гэжэ тоолодог гээшэ. Харин богонихон 23 наһанайнгаа хугасаа соо тэрэ олон ондоо жанрнуудаар бүтээлнүүдые зохёоһон юм. Тиигэжэ энэ ном соо «Зуһадаг шубууд бусаха», «Сонхын хүбүүн» гэһэн буряад хэлэн дээрэ бэшэгдэһэн зүжэг болон «Цветет че­ремуха» гэжэ гурбан зүжэгүүд ороһон байна. Саашань хоёр туужа, хэдэн үгүүлэлнүүд (рассказ), уянгата найру­улганууд (лирические этюды), хошон зугаа дурадхагдана. Тиихэдэ буряад хэлэнһээ Б. Ябжановай, Ж. Балданжа­боной, Д-Д. Мункуевай, Ц-Д. Хамаевай, С. Цырендоржиевай, монгол хэлэнһээ Д. Доржын, Г. Гармаагай үгүүлэлнүүдэй оршуулганууд үгтэнхэй.

Намжил Нимбуев буряад поэзидэ заншалта бэшэ верлибр маягаар бэ­шэдэг байһан гэжэ мэдээжэ. Тиимэһээ «От чего несвободен «свободный» стих?» гэһэн өөрынь бэшэһэн эссе ехэ һонирхол татана. Энэ сэдэбтэ Нимбу­ев анхан сагһаа хойшо анхаралаа хан­дуулдаг, энээгээр һонирходог байһан. Верлибр-сүлөөтэ шүлэг тухай ира­гуу найрагшадай дунда саг үргэлжэ зүрилдөөтэ асуудалнууд гаражал бай­даг, юундэ энэ маяг өөрын һуури эзэлхэ эрхэгүйб, бүри эртэ урда сагһаа хойшо энээн тухай мэдээжэ найрагшад На­зым Хикмет, Витезлав Незвал, Пабло Неруда болон бусад бэшэжэл байгаа ха юм гэжэ тэмдэглэнэ. Тус эссе соогоо Намжил Нимбуев верлибр тухай ородой мэдээжэ уран зохёол шэнжэ­лэгшэд Л. Тимофеев, Н. Венгров, Е. По­ливанов, В. Огнев, А. Квятковский гэг­шэдэй хүдэлмэринүүдые баримталан, өөрынгөө һанамжа үргэнөөр баталан дамжуулһан байна. Энэ болбол поэдэй ёһотой эрдэмтэ ажал боложо үгөө.

Саашань зуугаад гаран хуудаһан дээрэ үгтэhэн Намжил Нимбуевай дүтын түрэлхид, суг һураһан нүхэд, уран зохёолшод, ирагуу найрагшадай дулаахан дурсалганууд ехэ һонин. Энэ­энииень уншажа байхадаа, Нимбуевай хүн шанарыень, абари зангыень, бэлиг талаангыень улам һайнаар мэдэхэ бо­лонош.

Номой түгэсхэлдэ 1974 онһоо мүнөө болотор Намжил Нимбуевай мүнхэ ду­расхаалда зорюулагдаһан хэмжээ ябу­улгануудай хронико үгтэнэ.

Мүн тиихэдэ Нимбуевтанай гэр бүлын данса сооһоо абтаһан ехэ һонин гэрэл зурагууд уншагшадай анхаралда дурадхагдана.

Манай зүрхэндэ мүнхэ байхаш

Ном соо найрагшын түрэлхид, нүхэд Намжил Нимбуев тухай дурсалгану­удаараа хубаалдаһан байна. Эндэ хүн бүхэниинь найрагшын ямар нэгэ талы­ень өөрын хараа бодолтойгоор дамжуу­ланхай. Тэдэнэй дунда эгэшэнь Любовь Нимбуева-Базарова ба Туяна Зондуе­ва хоёрой дурсалганууд ехэхэн һуури эзэлнэ. Эндэ уншагшад найрагшын уг изагуур, аха дүүнэр, зохёохы зам тухай тодорхойгоор танилсаха аргатай. Энэ түүхэтэйнь богонихоноор танилсуулжа туршая.

Нимбуевтанай уг моотогон харгана юм. Намжил Нимбуевай үбгэн аба Ним­бу Боршогор гэдэг хүн багадаа хүндэ үбшэндэ нэрбэгдэжэ, хөөрэлдэхэ, дуу­лаха аргагүй болошоһон юм. 1910 ондо Мунхын Нимбугайда түрүүшын Шираб хүбүүн түрэһэн түүхэтэй. Тэрэнэй 11 наһатайда абынь наһа барахада, айлай ганса хүбүүн эхэтэеэ гурбан дүү басага­даа харалсажа, гэрэй эзэн болоһон юм. Тиин тэрэ Эгэтын дасанда хубараг бай­ха үедөө үзэг бэшэгтэ һуража, 1928 ондо Шираб Нимбуевай түрүүшын шүлэгүүд сонинуудай хуудаһанда гаража эхилээ һэн. Зүгөөр Шираб Нимбуевые зон нэн түрүүн хүүгэдэй найрагша гэжэ тоо­лодог. «Тоб-тоб тоборооб, тоогүй оло дэбхэрээб» гэһэн тэрэнэй шүлэгынь хүүгэдэй дунда мэдээжэ дуун болон­хой гээшэ. Буряад арадай аман зохё­ол дээрэ үндэһэлэн бэшэгдэһэн «Зар­хайн хүбүүн Тархай» гэһэн поэмэнь үндэрөөр сэгнэгдэдэг юм.

«Угаа уһанда хаяхагүй» гэжэ бу­ряад зон юрэ хэлсэдэггүй. Тиимэһээ Шираб Нимбуевай хүбүүн Намжил Люба эгэшынгээ хэшээлдээ бэлдэ­хыень адаглаһаар, бүри дүрбэтэйхэн байхадаа уншажа эхилһэн байна. Уданшьегүй түрүүшынгээ шүлэг хэлэ­жэ, түрэлхидөө гайхуулаа һэн:

Мамамни гоё даа.

Шэхэндээ һиихэтэй.

Папамни гоё даа

Нюдэндөө очкитай.

Любовь Ширабовна дулаахан үгэнүүдээр гэр бүлэ, дүү хүбүүн Намжи­лайнгаа зохёохы зам, хүгжэлтэ тухайнь хөөрэнэ. Дурсалганууд соогоо Намжил Нимбуевай зохёохы замда, ойн баяр­нуудта зорюулһан хэмжээ ябуулганууд тухай тон тодорхойгоор бэшэнхэй.

Саашань буряадай ирагуу найраг­шад Н. Дамдинов, Г. Дашабылов, Ц-Д. Дондогой, Б. Дугаров, В. Липатов болон бусадай дурсалганууд мүн лэ һонирхол татана.

– Намжил Нимбуев даруу номгон хүбүүн һэн. Тиимэл хадань тэрэнэй шүлэгүүд даруу номгохон урадхал­тай аад, эрбээхэйн дали мэтэ үнжэгэн зөөлэхэн, шэхэндэ уриханаар ханхинаһан, аманда аятайханаар аянгатаһан уянга мэдэрэлтэй байдаг. Тэрэнэй шүлэгүүдэй образ бүхэн Буряадайн­гаа байгаалитай, буряад хүнэй бодол һанаан, гуниг уйдхар, инаг дуран, гашу­ун халуун мэдэрэлтэй сэхэ холбоотой. Намжил Нимбуев хёрхо нюдэтэй, уян сэдьхэлтэй ирагуу найрагша байгаа, – гэжэ Шираб Нимбуевтай һайн танил байһан Георгий Дашабылов бэшэнэ.

Иимэл даа сахилгаан мэтээр үнгэрhэн Намжил Нимбуевай наһаниинь – оройдоол 23 жэлэй богонихон болзор соо тэрэ юрын хүнэй бүхы наһаараа бүтээхэ юумые бэелүүлжэ, онсо, «сүлөө» мүрнүүдээр хизааргүй үргэн мэдэсэеэ, оюун ухаагаа, хараа бодолоо дамжуулжа үрдеэ. Энээнэйнь гэршэ – нэгэшье үлүү зураг, будаггүй боро га­дартай зузаан гэгшын хоёр боти ном.

Намжил НИМБУЕВАЙ буряад хэлэн дээрэ бэшэһэн шүлэг

Яруунын хүбүүнэй шүлэг

Маарагтын сэлгеэхэн

                                   дайдамни,

Мартаагүйб, мартаагүйб

                                   шамайгаа.

Бүмбэрсэгэй нүгөө

                             захадань

Бүүбэйлнэб һаруул гунигаа.

Нюусагай эмээхэй дураяа

                                сэлин,

Нютаг зоноо һананаби.

Зүрхэнэйнгөө хилгааһа

                             дайран,

Зүүдэлһэн шэнгеэр

                       дууланаби.

Дуумни тэрэ даляараа

                           һэбин,

Дуугай, һэрюун

             үүр хираанаар

Буурал хадын

              орой дээрхэнэ

Буун сасуугаа яаража,

                    үрдижэ,

Наранай гархатай

        улаалзай болоод,

Нариихан бэеэрээ найган

                    бархирна –

Нюдэндэл гүнзэгы

нуурнуудые хараад,

Нютаг зоноо,

Маарагтаяа хараад.

Намжил НИМБУЕВ Дондок Улзытуевай шүлэгүүдые оршуулһан байдаг

Шэнгэхэн, хүнгэхэн

Шэнхинээн соностоод,

Шэрэнгиин оёороор

Тарашаба…

Үхибүүн наһамни

Үлгын хонхотой

Үлхэлдэн жэнгирээд,

Ябашаба…

Шелест расстлался

по травам опушки,

слышимый еле.

Кануло детство

под звон погремушки

у колыбели…

Дуулан һуунаб

Шамай дуудан,

Дуулаагүйдэм,

Ямар хүйтэм?

Жду на свиданье,

пою в ожиданье.

Кончил я петь,

В тишине холодно мне…

Намжил НИМБУЕВАЙ шүлэг Ц-Х.Дарибазарова оршуулаа

Телепатия

Я бурят,

я песчинка огромной

оранжевой Азии,

капля охры

в ее разноцветном

многообразии.

Я иду по степи,

на костер вдруг пастуший

наткнуться средь ночи

надеясь,

а сейчас в этот миг

краснокожий, уставший

и хмурый индеец

далеко-далеко,

где-то там, в амазонских

затерянных джунглях,

жарит свежую рыбу

на красных

пылающих углях.

Зүн бэлигэй харилсаан

Би буряадби,

асари шаргал Ази түбиин

элһэнэй бутархайб,

шара шэрын

янза бүриин үнгэнүүдэй нэгэ дуһалби.

Хээгүүр ябанаб,

һүниин дунда гэнтэ

малшанай

түүдэгтэ тулгахаяа

найдажа,

теэд тэрэ зуура

Улаан нюуртай,

эсэнхэй барагар индиан

холоһоо холо,

хаанаб даа Амазонкын

эрьеын бур шэдхэ соо

халуун улаан сог дээрэ

мэнэ бариһан

загаһа шаранал.

Любовь Нимбуевагай гэр бүлын гэрэл зураг дээрэ: Намжил Нимбуев, Шираб Нимбуев, Баир ба Любовь Нимбуевууд