​Үндэһэн хубсаһанай үзэсхэлэн

Сагаан һарын һайндэрые угтуулан, Буряад Уласай Үндэһэтэнэй түүхын музейдэ “Буряад арадай зан­шалта хубсаһан” гэһэн үзэсхэлэн нээгдэбэ.

Уг гарбалай үндэһэндэ - гол анхарал

Ямаршье арад өөрын онсо соёлтой – хэлэн, ёhо заншал, хубсаһан гэхэ мэтээрээ ил­гардаг гээшэ. Мүн баhа нэгэ үндэhэ яhатан хоорондоо уг угаараа, нютаг нютага­араа энэ талаар илгаатай. Yндэhэн соёлой hэргээгдэжэ эхилхэ үеэр, 1990-2000-аад онуудта, ямаршье нютагай, угай бухы буряадууд зүүн бу­ряадуудай хубсаһа үмдэдэг болоод байгаа бшуу. Имаг­тал hүүлэй хэдэн жэлнүүдтэ буряад зон угайнгаа сахи­жа, абажа ябаһан хубсаһа үмдэхые оролдодог болоо. Хэды жэлэй саана Хамба лама Дамба Аюшеев: «Хонгоодор, сартуул аад, юундэ хори бу­ряадай хубсаһа үмдөө юм», - гэжэ нэгэндэ олон зоной дунда хэлээ бэлэй. Мүнөө үедэ эрдэмтэд, соёлшод, му­зейн хүдэлмэрилэгшэд ню­тагуудай үндэһэн хубсаһа шэнжэлхэ, зоной дунда дэлгэрүүлхэ хүндэтэйшье, харюусалгатайшье хэрэг ябуулна гээшэ. Тиигэжэ Бу­ряад Уласай Үндэһэтэнэй түүхын музей түхэреэн жэ­лэй туршада энэ асуудала­ар эдэбхитэйгээр ябуулһан ажалайнгаа дүн болгожо, “Буряад арадай заншалта хубсаһан” гэһэн үзэсхэлэн эмхидхэбэ.

Сагай эрилтээр

«Yндэһэн буряад хубсаһан» гэһэн үзэсхэлэн нээлгын баяр ёhололдо Бу­ряад Уласай Соёлой сайдай уялга дүүргэгшэ Тимур Цы­биков хабаадалсаба.

- Һүүлэй жэлнүүдтэ хүн зоной буряад хубсаһандаа анхаралаа хандуулдаг болоhонииень һайшаамаар. Илангаяа уг удамайнгаа хубсаһаар hонирхожо, оюулжа эхилээ. Энэ талаар Үндэһэтэнэй түүхын му­зей горитой ажал ябуулна. Энэ үзэсхэлэн олон зоной анхарал татаха байха гэжэ hанагдана, - гэжэ Тимур Гом­божапович тэмдэглээ.

Музейн захирал, Буря­ад Уласай соёлой габьяата ажал ябуулагша Татьяна Бороноевагай хэлэһээр, бу­ряад хубсаһанай үзэсхэлэн эмхидхэхэ тухай олон зон хандаhан байгаа.

- Жэлэй туршада энэ та­лаар ехэ ажал ябуулаабди. Долоон хоногой нэгэ удаа «Этнографический чет­верг» гэжэ нэрэтэй дүхэриг шэрээнүүдые үнгэргэдэг байгаабди. Эндэ аймагуудай түлөөлэгшэд, түүхэшэд, эр­дэмтэд, олониитэ хабаада­даг hэн, - гэжэ Татьяна Ана­тольевна хөөрэбэ.

Анна Огороднигой гэрэл зураг

Буряадай соёлой сайдай уялга дүүргэгшэ Тимур Цыбиков, Буряадай түүхын музейн захирал Татьяна Бороноева үзэсхэлэн нээлгын баяр ёһололой үедэ

Альбом бэлдэгдэнэ

Буряадуудай уг бүхэнэй хубсаһан тухай шэнжэлэлгэнүүд, дүхэриг шэрээнүүдэй үедэ хэлэгдэhэн олон һанамжанууд хараада абтаг­дажа, «Буряад арадай зан­шалта хубсаһан» гэһэн аль­бом бүридхэгдөөд, хэблэлдэ бэлдэгдэжэ байна.

- Энэ үзэсхэлэн сааша­даа саг үргэлжэ хүдэлхөөр түсэблэгдэнэ. Сагаалганай һайндэрэй үедэ аймаг ню­тагуудай түлөөлэгшэдые урижа, эндэ хэмжээ ябуул­гануудые үнгэргэхыень ду­радхахабди. Ямаршьеб нэгэ угай, омогой дэгэл ямар байха ёhотойб, яажа оёхоб, ямар малгай, гутал үмдэдэг, зүүдхэлнүүдые зүүдэг бай­гааб гэһэн мэдээнүүд саа­шадаа шэнжэлэгдэхэ. Ур­данай хубсаһан, зүүдхэл, хэрэгсэлнүүд ямар онсо шэнжэнүүдтэйб, мүнөө сагта тэдэниие яагаад тааруулжа хэрэглэхэб гэхэ мэтэ шухала асуудалнууд гарана. Мүнөө үеын зон арадайнгаа зан­шалта хубсаһан тухай мэдэхэ ёһотой. Заншалта хубсаһаяа үмдэхэдөө, арадайнгаа зан, заншал, байдал тон һайнаар мэдэдэг болохо ушартай, - гэжэ Татьяна Бороноева тэм­дэглээ.

Үнэхөөрөөшье, буряад хубсаһа үмдөөд, хотын гудам­жаар ябажа үзөө һэн гүт? Зон танда тад ондоогоор ханда­ха. Хүнэй өөрынь сэдьхэлэй байдал ондоо болодог юм. Иимэ хубсаһа үмдэжэрхёод, хүн зонтой үһэрилдэжэ, хэ­рэлдэжэ ябахаар аал? Тэсэ­бэритэй, нигүүлэсхы һайхан сэдьхэлтэй, оршон тойрон­до нарин хандасатай болохо гэжэ hанагдана.

hонирхомоор зүйлнүүд олон даа

Тус үзэсхэлэн музейн нэгэ танхим эзэлэнхэй. Тон элбэ­гээр зүүн – хори буряадуудай хубсаһан дэлгэгдэнхэй.

– Үндэһэтэнэй хубсаһан байгаалиин, нютагайнь, hуудал байдалай, соёлой онсо шэнжэнүүдһээ дулдыдадаг. Буряадуудай хубсаhа ху­нарай түхэл маягта Хитад, Монгол, Ород гүрэнүүдтэй харилсаан мүн лэ нүлөө үзүүлhэн гээшэ, - гэжэ му­зейн хүдэлмэрилэгшэ ха­рагшадта hонирхолтойгоор хөөрэнэ.

Эндэ зүүн, баруун буряадуудай эрэ, эхэнэр, залуу басагадай, зунай, үбэлэй хубсаһан, гутал, малгай, уранаар бүтээгдэһэн гоёол­то зүүдхэлнүүд, тамхинай алшуур, хутага болон бусад хэрэгсэлнүүд дэлгэгдэнхэй. Нэгэ талада буряад зоной харгыда абаад ябадаг болон бэеэ заһаха хэрэгсэлнүүд, мүнгөөр бүтээгдэһэн хюмһаяа сэбэрлэхэ зүйл хүрэтэрөө байна. Буряад хүн аян замда ябахадаа, заал hаа өөрынгөө аяга табагтай ябадаг байһан гэжэ эли, эл­дэб үбшэнүүдһээ һэргылхэ үүргэтэй мүнгэн аяга оло­ной анхарал татана. Музейн хоёрдохи дабхарта мүнөө үеын буряад хубсаһа оёгшо­дой үзэмжэ олоной hонорто дурадхагдаба. Арадай аман зохёолой “Уряал” гэһэн ан­самблиин хүгжэм дуунууд эндэ ерэгшэдые хужарлуул­ба.

Анна Огороднигой гэрэл зураг

Үзэсхэлэндэ тон элбэгээр хори буряадуудай хубсаһа хунар дэлгэгдэнхэй

Анна Огороднигой гэрэл зураг

Баруун буряадуудай хубсаһан

Анна Огороднигой гэрэл зураг

Арадай аман зохёолой “Уряал” гэһэн ан­самблиин хүгжэм дуунууд эндэ ерэгшэдые хужарлуул­аа

Баргажанай буряадуудай заншалта хубсаһан

Баргажан буряадуудай заншалта хубсаһан тухай Ираида Раднаевна Посходи­ева хөөрэжэ үгэбэ. Музей­дэ баргажанай буряадуудай хубсаһан табигдаагүй байгаа. Ушар юуб гэхэдэ, музейнүүдтэшье, айлнууд­ташье эндэхи буряадуудай хубсаһан хадагалагдаагүй үлэшэhэн ха. Дүхэриг шэрээнүүдэй нэгэндэ «Барга­жанай буряадуудай үндэһэн хубсаһан» тухай хөөрэлдөөн үнгэргэгдөөд, харин хоёр­дохи суглааниинь Баргажан аймагта эмхидхэгдэжэ, ню­таг зон һанамжануудаараа хубаалдаhан байна. Ираида Раднаевна өөрөө баргажан буряадуудай хубсаһа 2-3 һарын туршада бүтээгээд, музейн жасада бэлэглэхэ түсэбтэй. Энэ үзэсхэлэн нээл­гын баярта Баян гол нютагһаа зорижо ерэхэдээ, урданай гу­тал, малгай болон эрэ хүнэй хэрэгсэлнүүдые асараа.

- Энэ алшуур урданай, үе залган дамжуулагдаhан зүйл гээшэ. «Алтан оёдолтой ал­шуур, архяар андалдахагүй мохоорхо бии» гэжэ дуулаг­дадаг байгаа. Буряадуудта зуруул гэжэ байгаагүй, энэ хэтээр шулуу сохижо, гал гаргадаг байгаа, – гэжэ тэрэ хөөрөөд, саашань эжынгээ оёhон урданай гутал харуул­ба.

Анна Огороднигой гэрэл зураг

Ираида Раднаевна эжынгээ оёһон урданай гутал харуулаа

Ираида Раднаевнагай Дулгар басаган юундэ бар­гажан буряадуудай хубсаһан музейн жасада үгыб гэhэн асуудалда абтажа, ямар бай­гааб, оёжо үгыт даа гэжэ эжыдээ хандаһан байгаа.

- Манай баргажанай­хидай хубсаһан юундэ хадагалагдаагүй байгааб гэ­хэдэ, аймаг дотороо буряа­дууд оройдоол 25 хубинь лэ болоно. Хурамхаан, Дэрээн тээшээ хамнигад, Арзгуун, Аргада – хитадууд, тиихэ­дэ Бархан, Баян гол, Улан, Элһэн, Хилгана гэхэ мэтэ hуурин тосхонуудтал бу­ряадууд ажаһуудаг байгаа. Мүнөө юумэ мэдэхэ зон бул­та хэлсэжэ, эдэ зүйлнүүдые суглуулаа гээшэбди, – гэжэ Ираида Посходиева хөөрэнэ.

Баргажан буряадуудай үндэһэн хубсаһан тухай түрүүшын дүхэриг шэрээ­дэ би хабаадаа бэлэйб. Тэн­дэ эдэ зон ямар хубсаһатай байгааб гэжэ элирүүлхынгээ урда тээ, нэн түрүүн, ямар угай, ямар омогой, хаанаһаа уг гарбалтай зон гээшэб гэжэ хэлсээ бэлэй. Тиихэдэ хори буряадай хубсаһа үмдөөд байһан баргажанай урданай хүнүүдэй дүрэ харуулхадань, нэгэ эрдэмтэн ехэтэ буруу­шаагаа һэн.

- Бидэ хори буряадууд­та хабаатай бэшэбди. Ман­да галзууд омогой зон бии, зүгөөр тэдэ хориин 11 эсэ­гын үри һадаhад бэшэ, гал­зуу гэжэ үгэһөө гараһан, - гэжэ тэрэ һанамжалаа бэлэй.

Тэрэ хөөрэлдөөн ухаанһаамни гарадаггүй хадань, һамбаашалжа үндэр наһатай эгэшэһээ энээн тухай асуухадамни, тэрэмни иигэжэ хэлэбэ: - «Манай аймагта үнэхөөрөөшье галзуудууд бии, минии hанахада, энэ үгэ галзуу гэжэ үгэһөө гараагүй. Баргажанай 8 хара эсэгын нэгэниинь болоно. Галзууд эсэгэтэн хэр угһаа ангууша, загаһаша, модошо, дархаша зон юм», - гэжэ Ираида Рад­наевна тайлбарилба.

«Буряад арадай заншалта хубсаһан» гэһэн үзэсхэлэн өөрын тусхай танхимтай, саг үргэлжэ ажалладаг болохо гэжэ үшөө дахин дабтая.

Хүндэтэ уншагшад, му­зейн хүдэлмэрилэгшэд энэ hонин, баян, удхатай үзэмжэ ерэжэ харахыетнай урина.