​Үреэлэй үгэнүүд сэдьхэл жэгнэдэг

“НоваПринт” гэжэ хэблэл Сагаан һарын һайндэрые угтуулан, “500 үреэлнүүд” гэһэн ном хэблэжэ гар­гахаяа байна.

- Буряад үреэлнүүд ехэ гүнзэгы удхатай бай­даг гээшэ. Манай арад үреэлнүүдые хэлэхэ, шаг­наха дуратай ха юм. Элдэб хэмжээ ябуулгануудта үреэлэй һайхан үгэнүүдые хэлэхэдэ, шэхэнэй шэ­мэг, сэдьхэлэй жэн болодог. Энэ заншал аяар холо үеын угсаатанһаамнай эхитэй, - гэжэ хэблэлэй таһагые даагша Октябрина Дамдинжапова тэмдэ­глэнэ.

Үнэхөөрөөшье, хүнэй мүндэлхэдэ, гэр бүлэ боложо, түрэ найр хэхэдэ, ондоошье баярта ушараар найрлахада, үреэлэй һайхан үгэнүүд зэдэл­дэг гээшэ. Жэшээнь, милаангуудта заабол үреэлэй үгэ хэлэхэ ёһотой. Юуб гэхэдэ, нялха үхибүүндэ зорюулжа хэлэгдэһэн үгэнүүд саашанхи харгынь урагшатай, ульгам байхын, хүүгэндэ шадал хүсэ үгэхын түлөө гэлсэдэг. Энэньшье зүб. Буряад арад үреэлэй үгын хүсэндэ этигэдэг ха юм.

Мүн баһа үреэл гоёор хэлэжэ шадаха хэрэг­тэй. Даб гээд сээжэлдэхэ гэхэдэшни, тааруу үреэл олдодогшьегүй. Тиимэһээ энэ хэблэгдэжэ байһан ном тон сагай эрилтээр хаш. Иимэ номтой боло­ходоо, үреэлэй һайхан үгэнүүдые сээжэлдэжэ, сэбэр сагаан бодолтой үгэнүүдые хэлэжэ байхадаа, өөрыньшье досоо һаруул, арюун болохо бшуу.

Шэнэ ном соо зүүн, баруун, урда болон шэнэхэ­эн буряадуудай, хамта дээрээ 500 үреэлнүүд оруулагдаа. Тус суглуулбари бэлдэгшэд гэхэдэ, мэдэ­эжэ сурбалжалагша Даша-Доржо Болотов болон өөрөө Октябрина Дамдинжапова гэгшэд болоно. Тэдэнэр анхан энэ сэдэбээр хэблэгдэһэн номуудые шэнжэлжэ, арадай аман зохёол шэнжэлэгшэдтэй, суглуулагшадтай, хүн зонтой зүбшэһэн, бэлэдхэ­лэй ехэ ажал хахад жэлэй туршада ябуулһан бай­на.

- Даша-Доржо Болотов зүүн буряадуудай үреэлнүүдые суглуулаа. Би өөрөө урда болон ба­руун буряадуудай үреэлнүүдые бэлдээб. Согсол­бори соо анхан байһан нютаг хэлэнэйнь хэлбэри, түхэл хубилгагдаагүй, - гэжэ Октябрина хөөрэнэ.

Урда буряадуудай үреэлэй үгэнүүдые бүридхэлгэдэ Буряадай мэдээжэ уран найрагша Санджа-Сүрэн Раднаева тон ехэ туһа хүргөө.

- Би өөрөө Эрхүүгэй ехэ һургуулида һурахадаа, баруун буряадуудай соёлтой дүтэ танилсаа һэм. Тэндэ олон нүхэднишье ажаһуудаг. Түрэ найрнуудта ошоходоо, ходол үреэлэй үгэнүүдые анхар­жа ябадагби. Намда баруун буряадуудай үреэлнүүд һайшаагдадаг. Үдэр бүриин ажаһуудалда хабаатай шог ёгтойшье, энеэдэ зугаатайшье үреэлнүүд бии, - гэжэ Октябрина Дамдинжапова тэмдэглэнэ.

Энэ ном соо үреэлнүүд хэдэн бүлэг болгожо хубаагданхай. Үхибүүнэй түрэхэдэ, һургуулида, дээдэ һургуулида ороходо, албанда мордоходо, түрэ найр хэхэдэ, бэриин заһал, унтари дэбдихэдэ, амтан эдеэгээр хүндэлэлгэдэ болон бусад ушарнуудаар хэлэгдэхэ үреэлнүүд бии. Сагаан һарын һайндэртэ зорюулагдаһан үреэлнүүд тон олон гэжэ тэмдэглэлтэй.

Энэ согсолбори мүнөө үеын буряадуудта үндэһэн хэлэеэ шудалха, шэнжэлхэ, гүнзэгы уд­хатай үгэнүүдые ойлгохо, тайлбарилха болон түрэлхи хэлэеэ ажаһуудалдаа хэрэглэхэдэнь туһатай байха гэжэ һанагдана.