​Угайнгаа түүхэ шудалагша

Мүнөө сагта тоонто нютаг­таяа хүйһөөрөө холбоо­тойгоо мэдэржэ, эхэ эсэ­гынгээ уг гарбал, изагуур хүндэлхэ, ёһо заншал, гурим мэ­дэхэ шухала. Эгээл энэ асуудал­нуудта зорюулагдаһан Ульяна Раднаевагай «Зов предков сквозь столетия» гэһэн номтой танил- суулга И. Калашниковай нэрэм­жэтэ хотын номой санда февра­лиин 22-то үнгэрбэ.

Номой автор Ульяна Раднаева Ивалга аймагай Оронго нютагта түрэһэн намтартай. Новосибирск хотодо физикэ ба тоо бодолгын һургуули, Москвагай гүрэнэй эко­номикын, статистикын ба инфор­матикын университет (МЭСИ) дүүргэһэн юм. Тэрэ дэлхэйн монгол хэлэтэ арадуудай эрдэм болбосо­ролой, соёлой академиин магистр, психолог мэргэжэлтэй. Ульяна өөр тухайгаа «ахалагша нэрэм Санжай­жан, хулгана жэлтэй, гуша гаран наһатай, булагат яһатай, Харанут угтай, Найдантан айлай удаганби» гээд бэшэнэ. Тиимэһээ удаган, ира­гуу найрагша, ниитын ажал ябуу­лагшын гуурһан дороһоо гараһан:

«Хэсэ баряад дээшээ харааб,

Тэнгэриин үүдэндэ соло баряаб.

Буряад угтан сэдьхэл дүүрэн,

Минии арадай сүлдэ дээрэ!» – гэһэн мүрнүүд Ульянын бүтээжэ ябадаг хэрэг, үүргэ, уялгыень дүүрэн дамжуулна.

Энэ ном соо уншагшад гол түлэб бөө мүргэлэй һургаал, заабари, ёһо гуримтай танилсаха аргатай. Уг гарбалаа, нютаг нугынгаа за­яашуул, сабдаг, үргэлтэй уула ха­дануудые хайшан гэжэ тахихаб, ямар үйлэ хэрэг бүтээхэб гэхэ мэтэ асуудалнуудта харюу оложо боло­но. Ульяна Раднаева тон тодорхой­гоор бөө, удаган гээшэ хэд, ямар зон гээшэб, яажа энэ харгы дабажа гарахаб (эндэ «хии үбшэн» тухай хэлэгдэнэ), ямар арга боломжонууд байдаг бэ гэжэ бэшэхэдээ, илангаяа угаа хүндэлхэ, мэдэхэ, шэн­жэлхэ шухала гэжэ хэлэнэ. Бүхы зоболон, гашуудал, үбшэнэй шал­таг ухаан бодолһоо, уг гарбалһаа эхитэй юм гэжэ ойлгуулна. «Уг түрэлөө алдаһан хүниие уһан дээрэ түймэр эдихэ», «Түүхэ төөрихэгүй, уг орхигдохогүй», «Өөрын һайхан дай­дые орхихо хэрэггүй, түрэһэн һайхан нютагаа тойрохо хэрэггүй» гэһэн бу­ряад арадай оньһон үгэнүүдээр ба­талжа харуулһан байна.

Тиихэ зуура тойроод байһан гал гуламтаяа ариг сэбэрээр тахи­ха, ургажа ябаһан хүүгэдые зүбөөр хүмүүжүүлхэ, аха захатан, эрэ эхэ­нэрэй хоорондохи илгаа баримтал­ха, эхэ байгаалияа гамнаха шухала. Юундэб гэхэдэ, эдэ бүгэдэ хүнэй ажабайдал, ажамидарал, тэрээнһээ мүн лэ ехэ юумэн дулдыдана гэжэ ойлгуулна. Ном соо буддын шажан­да хабаатай зүйлнүүд баһал өөрын һуури эзэлнэ.

«Минии һанаан – уг гарбални,

Минии гансал – тоонтомни,

Минии түрэл – Оронгомни,

Минии гарбал – Бурхадни!» – гэһэн үгэнүүдээр Ульяна Юрьевна өөрынгөө хараа бодол, эрмэлзэл, хүсэлөө дамжуулба.

Энэ хоёр номой хажуугаар Улья­на Раднаева эгээл түрүүшын «Элин­сэгэй амисхал» (Дыхание предков) гэһэн бөөгэй литэ хэблэһэн байна. Тэндэ ямар үдэрнүүдтэ Хүхэ мүнхэ тэнгэридэ, угайнгаа дархадта, хаа­дуудта хандахаб, мүргэхэб гэжэ харуулагдана.

Номой санда үнгэрһэн танил­суулгын үдэшэдэ Ульянын эжы, түрэлхид, нүхэд, танилнууд олоороо сугларжа, амаршалгын үгэнүүдые хэлэжэ, уянгата шүлэгүүд, дуунууд зэдэлээ.

Елена Дамдиновагай гэрэл зурагууд

Ульяна Раднаевагай бүтээлнүүд