​Залуу бэриин заһал "Баян бэридэ"

Аймаг нютагуудай Сагаалганай уулзалгын үедэ уран гартанай бүтээлнүүд олоной hонорто дэлгэг­дээ бэлэй. Буряад заншалта хубсаһанай хажууга­ар ехэ һонин зүйлнүүдые обёороо бэлэйб.

Унтари хэбтэриин дэбисхэр (постель), үнгэ бүриин аршуулнууд дээрэ буряад һайхан үреэлнүүд утаhаар бэ­шээтэй. Буряад угалзаар гоёогдоhон торгон, атлас, сатин пулаадууд. Тус үзэсхэлэнэй хажууда олон зон байгаа һэн. Энэ хадаа “Баян бэри” гэһэн хубиин олзын хэрэгэй эмхи, хүтэлбэрилэгшэнь – 20 наһатайхан Баярма Цыренжапо­ва. Олзын хэрэг эрхилжэ эхилһэн басагантай уулзажа, ажал хэрэгээрнь һонирхожо хөөрэлдэбэбди.

Урагшаа һанаатай, шэнэ юумэ hанажа, һонин хэрэг эрхилжэ байһан хүнэй жэшээ мүнөө үеын залуушуулда тон шухала. Мүнгэ зөөриин талаар шахардуу эрхэ бай­далда ажалгүй, гажаржа, уйдажа байнгүй, өөрыгөө, гэр бүлэеэ хангаха хэрэг эмхидхэхэ гээшэ мүнөө сагай эрилтээр тон зүб ябуулга ха юм даа.

- Баярма, энэ һонин түсэлтнай юунhээ эхитэйб?

- Хоёр жэлэй саана би хадамда гараха болобоб. Эжымни, хүгшэн эжы, нага­са эжы, эгэшэмни – бултадаа хэлсэжэ, бэриин заһал бэл­дэхэ гэжэ шиидээ. Дэлгүүрэй наймаанда байдаг обоо хүбөө унтари бэшэ, харин бултыень өөрынгөө гара­ар, буряад маягаар бүтээжэ эхилбэ. Би тиихэдэ Эрхүү хо­тодо Новосибирскын амери­кан олзын хэрэг эрхилэлгын дээдэ һургуулида һуража байгааб. Түрэлхидэйнгөө һахы һалаг юумэ бэлдэжэ байхадань, ехэ гайхаа һэм: “Үгы, ямар юумэеэ һанаба гээшэб? Тэрээншьегүй хэрэг ехэ ха юм!”.

- Бэриин заһалда юу бэлдээ гээшэб?

- Эгээл түрүүн ханза (аб­дар) дархалуулаа. Урданай томо, элдэб үнгэтэй бэшэ, тон мүнөө үеын интерьер­тэ таарама ханза. Эжымни өөрөө дизайнер, хубсаһа болон буряад заншалта эд бараа мүнөөнэй маягаар бүтээдэг юм. Тэрэ ханзань ехэ гоё, хэдэн хайрсагуудһаа бүридэнхэй, хэдэн хабхагу­удтай, мүнөө үеын байдалда тааруу. Орон, шкаф болон бу­сад бараан баhал буряад ма­ягтайшье һаа, оршон үеын түхэлтэй. “Түмэн жаргалан” угалза шэрэhэн сагаан тор­гон бүреэдэһэн, унтариин зүйлнүүд, дэрэ, шэрээгэй хушалта, аршуулнууд, буря­ад дэгэлнүүд болон арhан дэгэл (нэхы) гээд лэ, гэрэй ажахыда хэрэгтэй элдэб хэрэгсэлнүүд. Залуу бэриин гэр бүлынгөө гуламтын эзэн боложо, ан-бун ажаһуухын тула хэрэгтэй бүхы юумэн бэлдэгдээ.

- Мүнөө үеын зарим залу­ушуул “урданай түрэ найр ута унжагай, тиимэһээ шэнээр, хүнгэнөөр түрэ хэхэбди” гэжэ байжа хэлэ­хыень дуулаһан байнаб. Энэ зүб гээшэ гү, юун гэжэ һананаш?

- Түрэ найрай ёһо гу­рим хэр угһаа байһан ха юм даа. Манһаа уридшье байгаа, һүүлдэшье бай­ха. Бидэ тэрэниие үгы хэжэ шадахагүйбди, харин мүнөө үеын түхэлэй, минии hанахада, “нео-этно” болго­моор. Арадайнгаа ёhо зан­шал дээрэ үндэhэлхэ, зүгөөр мүнөө үеын эрилтэнүүдтэ тааруу зүйлнүүдые оруулха хэрэгтэй гэжэ би hананаб. Бишье түрэ хурим дээрээ мүнөө үеын плати үмдөөд байхаб гэжэ һанаа һэм. Теэд бэлдэһээр байтараа, түрэлхидэйнгөө хүсэл орол­долгоор түрэ хуримаа буря­ад заншалаар бүтээгөөбди. Заншалта ёhоор тон түрүүн бурхандаа хадаг табюу­лаабди. Зарим зон хадаг табюулдаггүй, зүгөөр ямар нэгэ муу юумэнэй тохёолдо­ходонь, танай бүлэ хадаг та­биха гурим сахяагүй байнат гэжэ хэлүүлдэг. Бурханhаа зүбшөөл абажа, гэр бүлэ бо­лоходоо, шэнэ айлай сахю­усан өөдөө байха. Би өөрөө энээниие ойлгодог hэн тула үетэн нүхэдтөө ходол хэлэжэ байдагби.

- Энжэ заhал түгэс бэри хүргүүлжэ ошобот…

- Би энэ ёһололой удхы­ень хүсэд ойлгоогүй ябааб. Хадамуудни бэриин заһал харахадаа, ехэтэ сэгнээ. Хүгшэн эжымни хэлэһээр, бэриин заһал һайнаар, баян бардамаар бэлдэхэдэ, залуу айлай саашанхи байдал бата бэхи, сэбэр арюун байха, за­луу бэришье өөрөө ажабай­далаа һайнаар зохёожо, гал гуламтаяа сахиха болоно. Би хадамуудайнгаа һайгаар юундэ энэ үйлэ ехэ удха ша­нартайб, шухалаб гэжэ ойл­гооб. Намайе Ага хүргэжэ ошоходоо, бүхы эд бараагаа бэшэ, ганса ханза, унтари абаашаа. Бүхы зүйлнүүд бу­ряад маягаар, гэхэтэй хамта мүнөө үеын байдалда таа­руугаар бүтээгдэһэн байгаа. Айлшад ехэ һонирхоо. Жэл болоод байхада, хадамуудни намайе айлшалуулжа, бэри­ин хэшэгтэйгээр асархадань, тон hонин байгаа.

- Улаан-Үдэдэ үндыһэн аад, ехэ һайнаар буряад хэлэеэ мэдэдэг, жэнхэни арадайнгаа ёһо заншалда түшэглэдэг хүн байнаш. Энэ хаанаһаа гээшэб?

- Манай бүлэ хотодо ажаһуудагшье һаа, гэртээ гансал буряадаар дууга­ралсадаг. Номуудые унша­дагби, шэнэ юумэ мэдэ­хэ гэжэ наһатайшуулhаа һурагшалжа байдагби. Ху­рим түрын hүүлээр “Баян бэри” гэһэн түсэл зохёохо гэһэн бодол түрөө. Бэриин заһал тухай мэдээнүүдые суглуулааб. Заһалай удха шанар ехэ гэһэн мэдэрэл за­луушуулда дамжуулха зо­рилготойб. Бэри гээшэ гэр бүлынгөө гал гуламта сахиг­ша болоноб гэжэ мэдэрхэ, гэр байраяа арюун сэбэрээр абажа ябаха, гэр бүлынгөө харилсаа хандаса нарина­ар абажа ябаха уялгатай гэжэ ойлгохо бшуу. Минии hанахада, гэртэ ороходо, эндэ буряад айлайхи байдаг гэжэ эли байха ёhотой. За­луушуул урданай заншал­та зүйлнүүд хуушараа гэжэ һанадаг, тиимэ бэшэл даа. Ажаhуудалдаа шэнэ үеын тааруу, hайхан зүйлнүүдые оруулха хэрэгтэй юм бэзэ, зүгөөр арадайнгаа анханай hуудал байдалда, заншал­да түшэглэхэ хэрэгтэй гэжэ hанадагби. Тиимэhээл энэ түсэл тухай бодомжолжо эхилээб.

- Энэ түcэл хэр зэргэ бэелүүлэгдэжэ байнаб?

- Наймаанай газар, дэлгүүр нээгээгүйб, интер­недээр, инстаграмм, Вкон­такте гэхэ мэтэ холбоондо залуушуултай харилсанаб. Жэшээнь, энэ ханза хараад үзыт даа. Урданайхяар дар­халбал, мүнөө үеын гэртэ багтахагүй, ехэ һуури эзэлхэ, харин шэнээр, иимэ түхэлөөр гэрэй бараа бүтээхэдэ, залуу бүлэнүүд һонирхоно. Тус түсэлөө Сагаалганай үедэ бэелүүлжэ эхилээбди. Бидэ бултадаа – эжымни, эгэ­шэмни, хүгшэн эжымни – хабааданабди. Гоёор оёдог оёдолшонтойбди. Хүгшэн эжымни – Рыксылова Рэг­жэдма ород хэлэнэй багша ябаһан. Би буряад хэлэ бэ­шэг шудалаагүйб, тиимэһээ олоһон, һайшааһан үреэлнүүдыемни грамматикын талаар заhажа байдаг. Буря­ад үреэлнүүд гүнзэгы удха­тайшье һаа, ехэ утанууд байдаг. Харин тэдэниие утаhаар шэрэжэ бэшэхэ богонихон аад, удхатай үреэлнүүдые бэдэрнэбди. Буряад хэлэн ямар баян гээшэб! Буря­ад арадай заншалнууд гэжэ одоол дундаршагүй: олон­шье, hониншье, удхатайшье! Аймаг нютаг, отог омогоор ондо ондоо, тэдэниие бул­тыень хэрэглэхые оролдо­нобди. Эдэ бүгэдэ манда хэрэгтэй гэжэ минии ойл­гоо хада ондоо залуушуул баһал ойлгохо ёhотой гэжэ hананаб.

- Танай хубиин хэрэг һаял эхилжэ байна ха юм даа. Саашадаа ямар түсэбүүдые табинабта?

- Унтари хэбтэриин тор­гон дэбисхэр багаһаа эхи­лээбди, аршуул, пулаадууд ехэ түргэн наймаалагдана. Буряад угалзатай пулаад боохо булта дуратай бай­на. Шэрээгэй хушалтануу­дые hурагшалhан зон бии. Буряад угалза, бэшэгтэй амһартануудые бүтээжэ, трикотаж хубсаһа гарга­жа эхилхэ түсэбтэйбди. Үхибүүдэй хубсаһа, нял­ха үхибүүдые орёодог конвертһээ эхилээд, буря­ад маягтайгаар бүтээхэбди. Монгол торго хэрэглэнэбди, һаяар Хитад гүрэнэй торго үйлэдбэрилэгшэдтэй харил­саа байгуулха хараатайбди.

- Һайн даа, Баярма! Ам­жалта хүсэел даа танай hонин ажал хэрэгтэ!

Баярма Цыренжапова нүхэртэйгөө

Абдартай алтанһаа үнэ сэнтэй баялиг

Абдар ханзаар дүүрэн бэлэг, хэшэг бэлдэхэ зан­шал буряад арадта байга­ал аабза. Гэбэшье, буряад арадай сэсэн үгын ёһоор, эрдэм бэлиг дээдын бая­лиг, эд зөөри адаг баялиг гэдэг. Сэсэн ухаатай, бэрхэ шадамар басаган хадамда гарахадаа, хэзээдээшье хүндэтэй бэри болохол ха юм. Тиимэһээ буряад арад хэр угһаа хойшо ба­саган үри хүмүүжүүлхэ, һайн, бэрхэ гэрэй эзэн эхэнэр болохо, шадамгай бэрхээр гал гуламтаяа сахиха, уран оёдолшон болохыень һургадаг бай­гаа. Түрэһэн гэртэхинтэеэ ажаһууха сагтаа олоһон эрдэм бэлиг, шадабаринь абдартай алтанһаа үнэ сэнтэй баялиг гээшэ.

Эхэнэр хүнэй юһэн эрдэм

1. Үнгэдэ сэбэр (үнгэ тааруулжа һургаха).

2. Үйлэдэ уран, бүтээлдэ обтой.

3. Үридөө энхэргэн. Эхын нангин һургаал дам­жуулха.

4. Ханидаа түшэгтэй, үнэн һууха.

5. Хадамдаа эльгэтэй, харида болгоомжотой.

6. Найрта дуугай, түбшэн даруу.

7. Наһатанда үреэлтэй.

8. Нарата юртэмсэдэ буянтай.

9. Үетэндэ хүндэтэй.

Басагадые хүмүүжүүлгэ

Басаган хүнэй заяан харида гэдэг һэн. Хүн түрэлтэнэй басаган үритэй гэр бүлын гол үүргэ үхин үриеэ һайн хадамда үгэжэ, түбхинүүлхэ гээшэ. Басаган хариин эд гээд ород арадай үгэ бии. Басагаяа алишье талаһаа урагшатайгаар хадамда үгэжэ, олзо олохошье гэжэ обтодог зон бай­гаа. Басаганайнгаа түлөө калым - энжэ үгэхэ гээд баһал бии. Басага хүбүүгээ ниилүүлжэ, олзо оршошье нэгэдүүлхэ, элбэгжүүлхэ гэһэн ёһо заншалшье зарим арадуудта байгаа ха юм.

Буурал сагаан холо сагһаа буря­ад зон эхэ, эхэнэр хүниие үндэр дээ­рэ үргэжэ, үльгэр туужа соошье шэн зоригыень буруушаангүйгөөр, сэсэн ухаатай, уран наринаар, дайшалхы хани нүхэр болон найдамтайгаар бэ­шэдэг байһан ха юм.

Үри хүүгэдээ үнэн сэхээр хүмүүжүүлдэг, ажал хүдэлмэриин няг­та, уран наринай арга оньһонуудые заажа үгэдэг. Гутал хубсаһа оёхо, ажал­лаха, хадагалха, арһа элдэхэ, угааха, утаха, эсхэхэ, һалхитуулха, хатааха. Ха­дагалхадаа, хибэн хүйрһөө һэргылхэ мэтые илангаяа шадаха болгодог. Иигэжэ өөһэдөө үйлэдэжэ хэхэ гээшэ хэсүү ехэ ажалтай. Мүн тиимэ элбэг хубсаһан үгы байгаа, гамнаагүйдэнь аргагүй болоно.

Торгон аршуул, пулаадууд һайн наймаалагдана

Иимэ гоё ханза дархална

Цырегма Сампиловагай гэрэл зурагууд

Бүхы зүйлнүүд бу­ряад маягаар, гэхэтэй хамта мүнөө үеын байдалда таа­руугаар бүтээгдэнхэй