​Артист болохо гэжэ багаһаа тэгүүлһэн...

Энэ һарада Буряадай “Үльгэр” театрай уран найруулгын талые даагша Эрдэни Жал­цанов 50 наһанайнгаа ойн баяр тэмдэглэхэнь. Буряадаймнай мэдээжэ режиссёр Эрдэни Жал­цанов үшөө багахан байхадаа, гэртээ хүшэгын саана стул дээрэ зогсожо, хуушан радиоло табяад, наада харуулдаг һэн. Һургуулида һурахадаа, жэл бүри “хэн боло­хобши” гэһэн асуултада “артист” гэжэ бэшэдэг һэн. 5-6-дахи ангида һурахадаа, “геолог-артист”, “ар­хеолог-артист” гэжэ хоёр дабхар мэргэжэл бэшэдэг байгаа. Гэбэ­шье багаһаа артист болохо гэһэн хүсэлдөө үнэн сэхэ ябаһан байна.

Хонидоо дахаад ябахадаа…

Зэдэ аймагай Оёор нютагтаа эм­гэй үбгөө хоёртоёо үндыһэн Эр­дэни дунда һургуули түгэсхэлгын шалгалта гаража байгаа. Һууриндаа ээлжээгээр хониёо харюулдаг һэн. Һүүлшын, тоо бодолгын шалгалта­да бэлдэжэ, талада хониёо адуулаад, туужа ябатарнь, эмгэйнь урдаһаань ерэбэ.

- Эжышни хонходоо. Улаан-Үдэдэ Ленинградһаа багшанар ерээд, арти­стын һургуулида оюутадые абахань, шамайе ерэг гэнэ, - гэжэ хүгшэн эжынь дуулгаа бэлэй.

Эрдэни һүүлшынгээ шалгалта тушаагаад, саарһа дансануудаа су­глуулаад, Улаан-Үдэ хүрэжэ ерээ бэлэй. Харин Ленинград тухай һанамжалаашьегүй, Красноярск хо­тын театральна һургуулида ошохо хүсэлтэй һэн.

Улаан-Үдэдэ ажаһуудаг түрэлэйнгөө баһа Эрдэни Жалцанов гэжэ нэрэтэй хүбүүнтэй хоюулаа шалгалтануудые бариба. Хори нютаг хэлэ шудалаагүй, Зэдын нютаг хэлэн дээрэ хоюулаа бүхэли һүни шүлэг сээжэлдэһэн байгаа.

- “Нэгэт гурван чавгансад…” гээд басни хөөрөөд, “үгы, энэ буряад хэлэ шудалаагүй хүн гүт, хаанаһаа ерээ гээшэбта” гэжэ багшанарые гайхуулаа бэлэйбди. Хэдэн шалгал­та дабаад, бинь оробоб, Эрдэнимни ороогүй һэн, - гэжэ Эрдэни Жалцанов хөөрэнэ.

Тэрэ үедэ бүхы Буряад ороной аймагуудһаа, Ага тойрогһоо хамта дээрээ 200–гаад үхибүүд артист бо­лохо хүсэлтэй ерэһэн байгаа, зүгөөр оройдоол 15-иинь лэ артистын һургуулида орохо аза талаантай байшоо. Эдэ хэд бэ гэхэдэ, мүнөө Буряадтаа мэдээжэ болонхой Должин Тангатова, Баяр Дышенов, Зоригто Ринчинов, Саяна Цыдыпова, Баяр­ма Жалцанова, Баяр Раднаев, Саян Жамбалов болон бусад бэлэй.

Эсэгэ мэтэ энхэрдэг бэлэй

Ленинградай театрай, уралигай болон киногой дээдэ һургуулиин 1-дэхи шатада һуража байхадань, оюутад хүбүүдые бултыень сэрэгэй албанда таталга эхилбэ. Хоца Намса­раевай нэрэмжэтэ Буряад драмын театрай тэрэ үеын захирал байһан Цырен Аюржанаевич Балбаров ор­ден, медальнуудаа зүүжэ, Ленингра­дай сэрэгэй комиссариадта орожо, бүхы буряад хүбүүдые албанһаа сүлөөлһэн юм.

- Юуб гэхэдэ, Цырен Аюржанае­вич – дайнай ветеран, Ленинград хо­тые сүлөөлэлсэһэн хүндэтэ эрхэтэн гэһэн нэрэ зэргэтэй байгаа. Тиигэжэ бидэниие албанһаа сүлөөлжэ, залуу­шуул һаадгүй артистын мэргэжэлдэ һураг гэһэн ябуулга хэһэн юм. Бидэ­нэй хэшээлнүүдтэ һуужа, бултыем­най шалгаад, һүүлдэнь “Ээлжээндэ зогсогты!” гээд, хүбхэгэр мүнгэ гар­гажа, хүн бүхэндэмнай 40-40 түхэриг бэлэг барюулаа бэлэй. Тэрэ үедэ сти­пенди 40 түхэриг байгаа, одоо бидэ­ниие жаргуулаа һэн даа, - гэжэ Эрдэ­ни Бато-Очирович дурсана.

Курсынь куратораар Зинаида Ринчинова ажалладаг һэн. Зинаида Лубсановна хадаа Ленинградай дээ­дэ һургуулиин буряад студиин эгээл түрүүшын бүлэгэй оюутан байгаа. Тэрээнтэй суг һураһан артистнууд гэхэдэ, Содном Будажапов, Зугдар Цыдыпов, Намсалма Шагдарова, Ва­лентина Амханова, Елена Санжими­тыпова болон бусад байгаа бшуу. Удаань Буряадаймнай мэдээжэ сур­балжалагша Баярма Дымбрылова куратораар болон буряад хэлэнэй багшаар ажаллаа. Самолёдоор “Бу­ряад үнэн” сонин эльгээгдэдэг, ою­утад буряад хэлэеэ тэрэл сониной ашаар шудалдаг байгаа.

Эгээл түрүүшын роль

Нэгэтэ Эрдэниин гэртээ байжа байтарнь, нүхэр хүбүүниинь гүйжэ ерээд, клубта нэгэ артист ерээд, студи нээжэ, хүүгэдые шэлэжэ аба­жа байна гэбэ. Эрдэни гүйжэ ошоод, шэлэлгэ гаража, падишахай роль на­адаха болобо.

- Соёлой дээдэ һургуули дүүргэжэ байһан нэгэ хүн ерэжэ, дипломно зүжэг табиһан байгаа. Тэрэ роль наадахадамни, нютагайхидни аль­га ташажа дэмжээ, тиихэдэл артист болохо хүсэлни бэхижэһэн юм, - гэжэ Эрдэни Бато-Очирович хөөрэнэ.

«Эхирэй үрөөһэнби»

Эрдэни хадаа Зэдэ аймагай баг­шанарай бүлын табан хүүгэдэй нэ­гэн гээшэ. Дүрбэн хүбүүд, гансал Света басаган.

- Света бидэ хоёр эхирбди. Эхирэй үрөөһэн гээшэб, - гээд Эрдэни энеэнэ.

Эхир үхибүүдэй нэгыень үрөөһэн гэжэ хэлсэдэг бэлэй, алишье нютаг­та адлил хаш.

Оёор нютагтаа абынь һургуулиин захиралаар ажаллажа байтарнь, за­луу бүлые хүршэ Захааминай Хамни нютаг эльгээһэн юм. Тэндэ абань захиралай орлогшоор, эжынь интер­надые даагшаар ажалладаг һэн.

- Минии багада абамнай бэе та­мирай талаар бидэниие һоридог һэн. Гэртэмнай элдэб хэрэгсэлнүүд бай­даг бэлэй. Светамнай бултанһаамнай амжалтатайгаар бэеэ һоридог һэн. Намайгаа сохом диилэдэг, шамбай, хүсэтэй, нэгэшье бархирдаггүй һэн, харин би диилдээд бархирдаг һэм. Бэе тамирай соёл хүгжөөлгын багша болохо гэжэ Буряадай багшанарай дээдэ һургуулида һуража байтараа, хадамда гараад, нютагаа ябашаһан юм. Мүнөө табан хүүгэдэй хүгшэн эжы болонхой, - гэжэ Эрдэни Бато -Очирович хөөрэбэ.

Лама болохош гэдэг һэн

Эмгэй, үбгөөдөө үндыһэн Эрдэ­ни багаһаа һүзэгтэй, бурханай ном уншадаг, маани тарни һайн мэдэдэг бэлэй. Эмгэйнь Манибадара гэжэ угаа сэсэн, бэрхэ, шадамар эхэнэр байгаа. Эрдэниие угайнгаа утаһаар лама болохош гэдэг һэн. Юуб гэхэдэ, угтань ехэ ламанар олон байгаа. Уг­тань Чой Башлиин гэжэ хамба лама байһан. Үбгөөгэйнь аха Содбо увай лама нютагтаа буддын шажанай ехэ уншалгануудые бүтээдэг байгаа.

- Нютагтамнай Майдари хурал ху­рагдадаг һэн. Июль һарада һүниндөө табаг бэлдэжэ, үглөөгүүр эртэ ню­тагайнгаа ламанарта ошодог һэн. Сэнгэжаб үбгөө габжа Содбо увай хоёр нюусаар харанхыда уншалга эхилдэг һэн. Тэрэ үедэ шажан мүргэл хорюултайшье һаань, нютагайхид сугларжа, үүрээр, наранай гаратар уншалгада хабаададаг бэлэй, - гэжэ Эрдэни Жалцанов дурсана.

Содбо увай тухай домог түүхэ бэ­шээтэй. Ехэ зиндаатай лама байһан ха. 1945 ондо Сталин Буряад дайда­да Ивалгын дасан байгуулха тухай зүбшөөлөө үгэжэ, лама Дармаевые түрүүшын хамба болгоһон гэхэ.

- Содбо увайда тэрэ ерэжэ: “Сод­боо! Дасангаа һэргээе, бодхоое! Биш­ни хамба лама болохом, шимни габ­жа боложо, дасандаа ошыш даа,-гэбэ. “Үгы, би шамһаа зиндаагаараа ехэ лама аад, дасанда ороходоо, шинии доодо тээ һууха юм гүб, яба саашаа”, - гэжэ Содбо увай хэлэһэн гэдэг.

Иимэ шажан мүргэлтэй, һүзэгтэй уг гарбалтай хадаа ламашье боложо болохо байгаал даа. Гэбэшье, Жал­цановтанай одхон Чингис хүбүүн– лама, Буддын шажанай ном шудал­жа, ехэ лама болонхой.

Обоо тахилга – нангин үйлэ

Эрдэни Бато-Очировичай балшар бага наһаниинь буддын шажанай болон угсаата арадайнь заншалта үйлэ хэрэгүүдээр баян байгаа. Ню­таг нугадаа үбгэд хүгшэдтэеэ суг ажаһууһан үхибүүд иимэшүүл бай­далда үндыгөө юм ааб даа. Эрдэни мүнөө тэрэ балшар наһанайнгаа үйлэ хэрэгүүдые үсэгэлдэр лэ болоһон мэтээр һанадаг.

- Түб газарһаа холо оршодог Дэ­эдэ Тори, Алцаг нютагуудай зон тон һүзэгтэй юм. Хадын хабшал­да оршодог һууринууд 30-аад обоо тахидаг. Манай сартуул ашабагад угайхид Ороли, Чулуута, Цант баа­бай обоонуудаа тахидаг юм. Нэгэл үглөөгүүр хара эртүүр гэртэхимнай хүл хөөрсэгэнөөн болохол даа, - гэжэ Эрдэни Бато-Очирович дурсана.

... Обоо тахилганай болоходо, Эрдэнидэ шэб шэнэ гутал, богони түриитэй үмдэ, самса, панама мал­гай үмдэхүүлхэ, абань сагаан улатай монгол сабхияа, хүрин үнгэтэ дэгэ­лээ үмдэхэ, хэтэ, хутагаяа зүүхэ.

Тиигээд лэ гэнтэл “инвалидка” машинаар сомоной зайһан Тува­ан ерээд: “Мандаряа! Мандаряа! Чи мүнөө обоодоо бү гараарайш, хо­рюултай!” - гэжэ хашхараад, саашаа гүйлгэхэ. Айл бүхэндэ хүрэжэ, обоо тахилгада гаража болохогүй гэжэ соносхохо. Хүн бүхэн: “Зай, зүгөөр, ошохогүйбди”, - гэжэ хэлэбэшье, уданшьегүй мориёо хүллөөд лэ, обо­одоо ошохо. Обоо тахилгада бүхы зоной хэрэгээ бүтээжэ байхада, со­моной зайһан һэмээхэн ерээд, баһал мүргэжэ байхал даа. Тэрэ хүн заса­гай түлөөлэгшэ һэн тула хүн зониие һэргылхэ уялгатайшье һаа, өөрөө баһал буряад угсаатан хадаа угайн­гаа ёһо заншал мартангүй, сахижал ябаа ха юм даа.

Артистын эгээл түрүүшын хэшээлнүүд

Манидари эмгэйнь Эрдэни хүбүүнэй артист болохо харгыда түрүүшын хэшээлнүүдые заажа үгэһэн хүн гэбэл, алдуу болохогүй.

- Эмгэймни унтаридаа ороод лэ, элдэб үльгэр, онтохо хөөрэхэ даа, хэн тухай хөөрэнэб, хоолойгоо ондоо болгожо байгаад, уран гоёор хөөрэхэ. Зула бадаржа байха. Гэрэймнай үһээ сабшагдаһан модоор хээтэй бай­гаа. Дүлэнэй соробхилходо, эмгэйн хөөрэһэн онтохоной дүрэнүүд ани­маци мэтээр харагдажа байдаг һэн, – гэжэ Эрдэни дурсана.

Хүбүүхэн үльгэр онтохоной үйлэ бодото дээрээ галай дүлөөр тодо­рон гараһан модоной ярануудай дүрсэдэ хаража байдаг һэн хаш. Эдэ онтохонууд бэлигтэй хүбүүнэй сэдьхэлдэ мартагдашагүй мүр сараа үлөөгөө юм. Нютагай һамгад Ма­нидари хүгшэнэй хөөрөө шагнахаяа ерэжэ, сайгаа уужа, хүхилдэдэг һэн, Эрдэни тэдээнтэй зэргэлжэ һуугаад, уран һайханай талаар түрүүшын хэшээлнүүдые абаһан гээшэ.

Хүгжэм, ном уншалга ехээр туһалаа

Тэрэ сагта багшын салин ямар байһан юм ааб даа, зүгөөр Эрдэ­ниин гэртэхин хүүгэдтээ пианино абажа үгэһэн юм. Эрдэни хүгжэмэй һургуулида ябажа, хүгжэмэй ню­усануудтай танилсажа эхилһэн. Нүхэртэеэ сугтаа номой сангай бүхы номуудые урилдажа байгаад унша­даг һэн. Хэмнай олон ном уншанаб гэжэ урилдаһаар, һургуулиин но­мой сангай бүхы номуудые уншаад, һууринайнгаа номой сан руу харгыл­даг болоо бэлэй.

- Багадаа уншаһан ном наһан соо хадуугдадаг. Мүнөө үедэ тиихэдэ уншаһан номуудни туһална гэжэ һанагшаб, - гэжэ тэрэ хөөрэнэ.

Буряадай мэдээжэ, бэлигтэй найруулагша тухай хөөрөөгөө хо­жом үргэлжэлүүлхэбди. Зохёохы ажалынь амжалтатай байг, харагшадаа үшөө һонин, удха түгэлдэр зүжэгүүдээрээ баясуул­жал ябаг лэ даа гэжэ үреэе.