​Гуурһаяа орхижо, гартаа буу барижа тэмсэгшэд

Арад түмэнэй түүхэ хадаа ямар нэгэ уран зохёол, ро­ман бэшэ юм. Үлгэн Эхэ дэлхэймнайшье хэтэ үедөө зүлгэ ногоон сэсэрлиг байгаагүйл даа. Арадай түүхын шэн зоригто үйлэ хэрэгүүд, илалтын һүүлээрхи зол жаргалтай үе, мүн илагдахые үзэһэн гашуудалта жэлнүүдшье үндэһэн арадай һүлдэ хүсые, үнэн дүрыень зурагладаг.

Һүүлэй хэдэн жэлдэ Украинада боложо байһан үйлэ хэрэгүүдые, Донбассые үдэр һүнигүй үхэр буугаар буудажа байһые, һандарһан гэрнүүдые, үхэһэн, шархатаһан үбгэд хүгшэдые, хүүгэдые харуул­хадань, сэдьхэл хүмэринэ. Иимэ эрхэ байдалтай эбсэхэ аргагүй байһанаа мэдүүлэн, ород уран зо­хёолшо Захар Прилепин Донецкые хамгаалагшадай зэргэдэ жагсаба гэһэн һураг суу олондо мэдээсэл тараадаг хэрэгсэлнүүд дамжуу­лаа һэн. Уран үгын хүсые хурдан һомоной хүсөөр һэлгэһэн Захар Прилепин хэдэн жэлэй саана Бу­ряад орондомнай ерээд ошоходоо, олон уншагшадтай уулзаһан, ма­най “Байкал” сэтгүүлэй хүндэтэ айлшан болоһон юм.

Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай үедэ фашис булимтарагша­дай һандаргаһан Донбассые дахинаа һэргээн хүгжөөхэ асари ехэ ажалда хабаадажа, энэ газар дайдатай хуби заяагаа холбоһон буряад ирагуу найрагша Булат Бутунаевай нэрэ дурдан түүрээе.

«...Үдэһэн түрэһэн газараа энхэрэн ходо ябагшаб»

Булат Алексеевич Бутунаев 1928 ондо Баяндай нютагта түрэһэн юм. Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнда мордоһон эсэгэ, аханараа ха­лажа, эдир заахан үетэнтэйгээ хамта колхозой бүхы ажалые хэжэ байгаа. Тэрэ хатуу шэрүүн жэлнүүдые “Жо­роо морин” гэжэ “жороо шүлэгтөө” түүрээгээ һэн:

“...Дайн дажар дорьботон,

дайдые сошоон ерэлэй.

Хүн зон, адууншье

Хамагдан фронтдо мордолой.

Минии унааша жороо

Сэрэгтэ ошонгүй үлэлэй.

Һүрэн харайха шадалгүй

Һайбар жороо байгаа һэн.

...Анзаһаша, зүдхөөшэ, ажалша—

али олон мориднай

Эхэ ороноо хамгаалхаа

эзэдтэеэ булта ябашалай.

Харин минии жороошо

хорёо соогоо гансаардан

инсагаан, үүрһээн үлэжэ,

эзэн намаяа дуудагша һэн.

Ажалай хүндые хүнгэрүүлэн,

ами наһыемнай абаралсаа.

Хүлэгэй муу—жороо гэжэ

хэлэхэ юрэдөө эрхэгүйб.

Жороо мориёо магтажа,

жороо шүлэгтөө түүрээнэб.”

Булат Бутунаев Черемхово хото­до уулата уурхайн үйлэдбэриин техникум дүүргээд, Донбассай уута уурхайн ажалда эльгээгдэ­жэ, энэ дайдатай хуби заяагаа холбоһон түүхэтэй. Зүблэлтэ үедэ тоогүй олон буряад хүбүүд, баса­гад тоонто нютагһаа холо газарта түбхинэһэн байха. Шулуун нүүрһэ малтажа абаха хүнгэн бэшэ ажал­тай Булат Бутунаев анханай шүлэг бэшэхэ шуналаа алдаагүй, хари хо­лын дайдада түрэл хэлэнэй аян­гаар дууша сэдьхэлэйнгээ халуун ольһо гаргажа ябаа.

Тоонто дайда

Байгал далайгаа,

Баяндай нютагаа

Һүниин зоргоор уяржа,

Һамшан нойроо, шэбшэнэм.

Донбассай дайдада

Далижан хүн болоошье һаа,

Үдэһэн түрэһэн газараа

Энхэрэн ходо ябагшаб.

Хурдан морёо унажа,

Харгы замаа агшаажа,

Дунгяа һайхан дайдадаа

Дуугаа ошожо татахамни.

Юун намда хэрэгтэйб?

Юурэн ехэ тоонтомни,

Юудэй сарюун зугаамни,

Эсэгын юрөөл хэрэгтэйл.

Зунай сарюун үдэшэ

Зугаа татан ерэхэлби.

Зуһалан һайхан дайдадаа

Золгон нүхэдөө жаргахалби.

(Усть-Ордын дуун.—Улаан-Үдэ, 1987.—51 н.)

Б.А.Бутунаевай өөрын нютаг хэ­лэндэ түрэһэн үдэһэн гэрээ “һүри” гээд нэрлэдэг. Аба эжын гар дээрэ үндыһэн гэр гуламтаһаа үнэтэй, сэн­тэй юумэн энэ дэлхэйдэ үгы, эжын шанаһан тарагһаа амтатай эдеэн үгы гэжэ поэт уянгална:

Минии һүри

Алтааршье хэгдэһэн уурхай соо

Алтан гургалдай байхагүйл.

Алишье дайдада зохёошье һаа,

абын һүри һанагданал.

Элинсэг хулинсагай эдеэн—

эгээ амтатай тараг лэ.

Алишье агуу арадай

амталуурнуудһаа үлэмжэл.

“Улаан баатар Алексей Бутунаев” гэжэ гаршагтай Буряадай номой хэ­блэлдэ гараһан түрүүшын номойн­гоо һүүлээр “Байгал” сэтгүүлэй ду­гаарнуудта шүлэгүүдээ хэблүүлээ. 1983 ондо “Донбасс” гэжэ нютагай хэблэлдэ “Һайн даа, эсэгын дайда” гэжэ шүлэгүүдэйнгээ суглуулбари гаргаһан юм. Наһажаал болохо тума поэдэй һанал бодолые эзэлһэн мэ­дэрэл гуурһан доронь нүхэдтөө за­хяа боложо тодорно:

Амин голойнгоо

алтан галые

арьбалхаар даа, нүхэдни.

Наһанай замай

агшаха бүри

алтан дэнгэймнай

арюухан толон

амин бэедэмнай

аргагүй үнэтэй даа!

Буряад поэдэй ами наһанай алтан зулын арюухан толоор гэрэлтэһэн Донбассай газар дайдада амгалан тайбан эрхэ байдал тогтохо гээд ба­таар найдая.

Хүрин тахалтай тэмсэлэй эхиндэ

Мүнөө үедэ Зүүн ба Баруун Евро­подо фашизм дахинаа һэргэжэ, олон түмэн зоной ухаан бодолые эзэлхэ гэжэ һэдэнэ. ХХ зуун жэлэй аймшаг­тай түүхын һүрдэмэ хэшээлнүүд зарим политигуудта һургаал болоогүйл ха даа.

Үнгэрһэн зуун жэлэй гушаад онуудта фашизм тахал үбшэн мэтэ Европын, Азиин гүрэнүүдээр тара­жа байгаа. Германиин хотонуудай талмайнууд дээрэ фашистнуудай носооһон түүдэгүүдэй дүлэн соо номууд дүрэжэ эхилээ (мүнөөнэй Украинада баһал иимэ түүдэгүүд соробхилоо). Түрүү бодолтой уран зохёолшод немец фашизмын үзэл номнолдо эсэргүү хүдэлөөндэ ороһон юм. 1935 ондо Парижда уран гуурһатан соёлые хамгаалгын бүхы дэлхэйн ехэ хуралдаа үүсхээ һэн. Хуралдаанай тогтоолоор Испан Республикые хамгаалгын хороон байгуулагдаад, дэлхэйдэ суурхаһан уран зохёолшод тэрэнэй бүридэлдэ эб найрамдал түхөөхые уряалһан олониитын ехэ ажал ябуулжа эхи­лээ бэлэй. Гэбэшье Европын олон гүрэнүүдэй засаг баригшад Гитле­рэй политикые һэмээхэн дэмжэжэ, 1936 оной июлиин 19-дэ Испанида Франко түрүүтэй бүлэг генерал­нуудай фашис буһалгаа татахада, хамааралсахагүй шугам баримта­лаа һэн. Энээниие һамбаашалан, Гитлер Муссолини хоёр Испанида 200 мянган һургамал сэрэгшэдые оруулжа, буһалгаашадай гол хүсые бэхижүүлээ бэлэй. Гадна Германи болон Италиһаа мянга хахад үхэр буу, табан зуун танк, мянган само­лёт франкистнуудта дамжуулагдаа һэн.

Фашистнуудай үүсхэһэн дай­най эхиндэ испан арадай оюун бэ­лигтэ поэт Федерико Гарсиа Лор­ка хорото муухайгаар алуулһан юм. Буугай һомонһоо өөрэгүй Поэдэй үгын хүсэнһөө айжа байһанаа фашистнууд гэршэлээ бшуу. Гранадада болоһон энэ алу­ур дэлхэйн хэдэн үеын поэдүүдэй зүрхэ сэдьхэлые хүмэрюулһээр байха юм. Жэшээнь, дэлхэйн хо­ёрдохи дайнай дүүрэхын тээ урда фашис лагерьта алуулһан бэлиг­тэ хунгар поэт Миклош Радноти иимэ шүлэг зорю улһан байна:

Федерико Гарсиа Лорка

Испаниин шамда дуратай

байһанай түлөө,

инагууд шүлэгүүдыеш дахин

дабтаһанай түлөө,

тэдэнэр, дайлан ерэхэдээ,

яахыншье аргагүй,

шамай алаба ха юм,

поэт байһанайш түлөө.

Арад зоншни баран дайнда

оробол, - харыш, Федерико!

( Т.Самбялова буряадшалба).

Кабардино-Балкариин арадай поэт Кайсын Кулиев (1917-1985), дайнай ветеран, Испанида унагша­дай, Лоркын нангин дурасхаалда уянгата поэмэ зорюулһан юм. Манай оршуулһан тус поэмэһээ хэһэг:

...Фронтдо фашистнуудтай

дайлалдааб,

Адхарһан шуһанайш түлөө,

Федерико, минии аха Федерико!

Алууршадай гарһаа хосорһон

таанадай түлөө,

Бултанай түлөө дайлалдааб.

Федерико, шинии шүлэгэй түлөө,

Бүхы дэлхэйн уянгын түлөө

Фашис шолмосуудтай

дайлалдааб.

Республикые буу барин хамга­алагшадай зэргэдэ тэрэ үеын ис­пан хэлэтэ поэзиин эгээн дээжэ бэлигтэн жагсаа: коммунист, “ис­пан Маяковский” гэжэ нэршэһэн Антонио Мачадо; Рафаэль Альбер­ти; Панамаһаа ерэһэн Леон Фелипе; аргентин поэт Туньон Рауль Гонса­лес; испан классикын нарин урла­лай хэлые европын сюрреализмтай холбожо туршаһан Луис Сернуда, Висенте Алейсандре; Мигель Эр­нандес; Хосе Морено Вилья; Педро Гарфиас болон бусад олон зохёол­шодой нэрэнүүдые тоолохоор. Тэ­дэнэр юрын сэрэгшэд, комиссарну­удшье, сэрэгэй корреспондентнүүд, фронтын сонинуудай редакторну­удшье байгаа. Байлдаанай газарта, митингдэ шүлэгүүдээ уншадаг һэн. Боро саарһан дээрэ барлагдаһан шүлэгүүдынь траншейһээ траншей­дэ дамжуулагдадаг бэлэй. Кубын ирагуу найрагша Николас Гильен 1937-1938 онуудта Испанида сэ­рэгшэдэй урда шүлэгүүдээ уншадаг байгаа. 1937 ондо Валенсидэ “Испа­ни “ гэһэн уянгата поэмэеэ хэблүүлээ һэн. Пабло Неруда 1936-1938 онууд­та Мадридта Чилиин консулой уял­га дүүргэһэн юм. Хүрин тахалтай тэмсэгшэдэй баатаршалга тэрэнэй поэзиин фашизмда эсэргүү удха­тай болоходо ехэтэ нүлөөлһэн бай­на. “Испани зүрхэн соо” (1937) гэһэн суглуулбарииень И.Эренбург оршу­улжа, 1938 ондо СССР-тэ хэблүүлһэн юм.

Республикые хамгаалхын тула 54 хари гүрэнэй түлөөлэгшэд фашист­нуудтай тэмсэхэеэ һайн дураараа Испанида ерэһэн түүхэтэй. Тэдэнэй тоодо СССР-эй хэдэн мянган эрхэтэд эрэлхэг зоригтойгоор дайлалдаа. “1937 оной хабар тээшэ испан Ара­дай армиин бүридэл түгэсэжэ, 11 корпус, 62 дивизи, 204 бригада тоо­логдодог байгаа” гэжэ түүхын эрдэм­тэ М.Г.Мещеряков бэшэнэ («Вопросы истории», 1979, № 11, н.49).

Интернациональна бригаданууд 1936 оной октябрь соо байгуулаг­дажа эхилээ. Жэшээнь, Тельманэй батальондо немец, поляк, болгар, югослав яһатан хамта дайлалдадаг һэн. Немец уран зохёолшо-антифа­шист Людвиг Ренн тэдэниие уда­ридадаг байгаа. Герман Компартиин ЦК-гай гэшүүн, рейхстагай депутат Ганс Беймлер фашис концлагерьһаа тэрьелээд, Испани ерэжэ, немец ан­тифашис отрядуудые байгуулгада хабаадаһан алдартай. Мадрид хам­гаалха үедөө 1936 оной декабрьта алуулһан юм. Батальоной сэрэгшэ Эрнст Буш (1900-1980) - хубисхал­ша поэт, бард; зохёоһон дуунуудаа дуулахадань, олон яһанай сэрэгшэд сэдьхэлээ доһолжо, нулимсаяа ар­шан шагнадаг һэн. Испан Республи­кын унахада, тэрэ немец фашист­нуудай һабарта орожо, 1945 он болотор түрмэдэ һууһан юм. Тэрэ­нэй зохёоһон “Тельманэй батальон” гэжэ дуунһаа хэһэг буряадшалаад, уншагшадай анхаралда дурадханаб­ди.

Тельманэй батальон

Огторгой мүшэтэ хүшэгөөр

окоп нэмэреэд,

Һарын сараа Тахо голой

долгин соо хороо.

Түүдэгэй дэргэдэ сэрэгшын зүүдэн

таһалдаад,

Шэнэ байлдаантай урилдан

гэгээ ороо.

Холохон байна,

түрэл оромнай,

харин байлданабди шинии түлөө,

Тельман!

Немец антифашис поэзиин эхи табигшадай нэгэн Эрих Вайнерт (1890-1953) 11-дэхи Интернацио­нальна бригадын политрук байгаа. М.Ю.Лермонтовэй зохёолнуудые немец хэлэндэ оршуулһан алдартай. Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай үедэ “Сүлөөтэ Германи” гэһэн антифашис хорооной түрүүлэгшын уялгатай Э.Вайнерт немец сэрэгшэ­дые буугаа хуряахыень уряалдаг һэн.

Зураг дээрэ: Гарсиа Лорка

(Үргэлжэлэлынь удаадахи дугаарта).