​Дуулаһан сэдьхэлни тогтохоошье болёо, дуулим аласаар ниидэн ошоо

Н.А.Бестужевай нэрэмжэтэ Гүрэнэй ород драмын театрай байшан соо энэ һарын 5-да Буряад Уласай габьяата артист, Үбэр Байгалай хизаарай габьяата ажаябуулагша Митуп Шагдаровай тоглол­то үнгэрбэ. Митуп Шагдаров гансашье Буряад орондо мэдээжэ бэшэ, Ород гүрэн соогоо нэрэ солотой хүн юм. Тэрэ Мордовиин Уласай болон Кабардино-Балкариин Уласай габьяата артист гээд һануулая.

Тус концерт наадаяа Митуп Шаг­даров эжынгээ – Ородой Холбоото Уласай габьяата багша Валентина Аюшеевнагай 80 наһанайнь ойн ба­ярта зорюулһан байна. Мүн лэ энэ үдэр, апрелиин 5, дуушанай түрэһэн үдэртэ тудаа.

Уянгата зөөлэн тембр хоолойтой Митуп Шагдаровай зохёохы ажалые сэгнэдэг зон олон. Энээниие нэгэ­шье сүлөө һууригүй байһан театрай танхим гэршэлээ. Энэ үдэшэ эжы, дуран, хабарай дулаахан хаһа тухай Буряадай мэдээжэ композиторну­удай дуунууд, ород романснууд бо­лон ород арадай дуунууд зэдэлжэ, халуун альга ташалгаар угтагдаһан байна. Артист хэдэн шэнэ (Б. Баль­жинимаев «Намдаа дурлаарай», П. Дамиранов «Хахасал» г.м.) дуу­нуудые гүйсэдхэжэ, шагнагшадые хужарлуулаа. Тоглолтые дуу, хата­рай «Байгал» театрай Чингис Пав­ловай нэрэмжэтэ буряад арадай инструментнүүдэй оркестр уран го­ёор наадажа шэмэглээ.

Митуп ахатанаа амаршалхаяа Буряад Уласай габьяата артист Бад­ма-Ханда Аюшеева, Буряад Уласай арадай артист Билигма Ринчинова, «Байгал» театрай артист Болдын Ганцэцэг гэгшэд ерэжэ, аялгата дуу­гаа зорюулһан байна.

Тиихэдэ Буряад Уласай урдаа хараха оперын дуушад, тенорнууд – Ородой Холбоото Уласай арадай артист Вячеслав Бальжинимаев, Ородой Холбоото Уласай габьяата дуушад Батор Будаев ба Дамба Зан­данов хоёр, Буряад Уласай габьяата дуушан Баиржаб Дамбиев, оперын солистнууд Чингис Иванов, Михаил Пирогов, Мэргэн Санданов гэгшэд оперонуудһаа аринуудые болон бул­танда мэдээжэ «Сурхарбаан» гэһэн дуу Митуп Михайловичтай хамта айхабтар гоёор гүйсэдхэжэ, ерэһэн айлшадые баясуулаа. Харагшад бул­та хүл дээрээ бодожо, халуун альга ташалгаар угтаһан байна. Бидэ то­глолтын һүүлээр Митуп Шагдаров­тай уулзажа, хөөрэлдэһэн байнабди.

– Митуп Михайлович, та энэ концерт-наадаяа эжынгээ 80 наһанай ойн баярта зорюулһан байнат. Эжы, аба, аха дүүнэр ту­хайгаа хөөрэжэ үгыт.

– Эжымни Агын тойрогой Могой­тын аймагай Догой һууринда 1937 оной февраль һарын 26-да түрэһэн юм. Эжы аба хоёрни бүхы наһаараа түрэл нютагтаа ажаһуугаа, ажал­лаа. Эжымни Агын багшанарай учи­лищи дүүргээд, Зугаалайн, Догойн һургуулинуудта эхин ангиин багша­ар 42 жэл ажаллаһан байна. Мүнөө наһанай амаралтада гараһаншье һаа, һургуулиингаа ажабайдалаар һонирходог, холбоогоо алдаагүй, залуу багшанарта туһалалсажа, дүй дүршэлөөрөө хубаалдаһаар лэ бай­даг. Ехэ бэрхэ, шанга багша гэжэ тоологдодог байһан. Эжымни «Аха­лагша багша-методист», «Ородой Холбоото Уласай арадай гэгээрэлэй отличник», «Ородой Холбоото Ула­сай габьяата багша» гэһэн үндэр нэрэ зэргэнүүдтэ хүртэһэн юм. Абамни колхозой юрын хүдэлмэришэн, ком­байнер, жолоошон байһан юм. Хоёр жэлэй саана бурхандаа мордоо һэн.

Бидэ гэр бүлэдөө долоон хүүгэдбди. Табан хүбүүд, хоёр ба­сагад. Би дээрэһээ хоёрдохиньби. Ахамни Улаан-Үдэ хотодо ажаһуудаг. Наһанайнгаа амаралтада гаран­хай, дотоодын хэрэгүүдэй албанай пенсионер. Нэгэ дүү хүбүүмни гэр бүлөөрөө Хабаровскын хизаарта ажаһуудаг, нүхэртэеэ хоюулаа баг­шанар. Дүү басаган нютагтаа эжы­гээ хаража байдаг. Тэрэнэй удаа­дахи хүбүүн хүдөөдэ, мал ажалда. Эгээл бага дүү басаган дүү хүбүүн хоёрни баһал нютагтаа ажалладаг. Одхон дүү хүбүүн Шэтын багшана­рай университедэй хүгжэмэй таһаг дүүргээд, дуунай багшаар хүдэлнэ.

– Иихэдээ танай угта дууша хүн байһан болоно гээшэ аабза...

– Минии эжы гоё хоолойтой юм. Мүн баһа нагаса эжымни дууладаг байһан. Тэрэ Найданай Рэгсэлма гэжэ нэрэтэй, 1910 ондо түрэһэн намтартай. Тиимэһээ бүри багаһаа хойшо би иимэ аялга дуунай ор­шон байдалда үндыһэнби. Мүнөө һанахадамни, нагаса эжымни ходо дуулажа һуугша һэн. Ехэ уран гар­тай, оёдолшо – буряад булгайр гу­талнуудые, тэрлиг дэгэлнүүдые оё­дог байһан, Агын ба Сүүгэл дасанай ламанарай орхимжо, гуталнуудые оёдог байгаа.

– Та һургуулида һуража байха­даа, дуулажа эхилһэн болоно гүт?

– «А», «б» гэжэ хоёр эхин класс байһан. Би ород «б» класста һураһанби. Долоон хүүгэд соо ган­саараа буряад хэлэ үзөөгүйб. Мүнөө хэлэнэйнгээ дүрим мэдэхэгүйдөө аягүй болошодог. Нэгэтэ оюутан яба­ад, нүхэр хүбүүндээ записка эльгээ­бэб: «Дарма, лекциин һүүлээр «Трю­кач» гэжэ кинодо ошоё». Тэрэмни энэ нэгэ мэдүүлэл соо долоон алдуу олоод, томо гэгшын «2» сэгнэлтэ табяад, һөөргэнь эльгээгээ һэн. Ехэ сухални хүрөө бэлэй. Тиихэдээл тон түрүүшынхиеэ буряад хэлэеэ һайн мэдэхэгүй байһанаа халаглаа һэм.

Тэрэ үедэ уран һайханай бүлэгүүдэй дунда айхабтар ехэ мүрысөөнүүд болодог байһан гэжэ мэдээжэ. Энэ хэмжээ ябуулгада аргагүй ехээр бэлдэгдэдэг байһан юм аабза. Улаан-Үдэһөө, Шэтэһээ, Агаһаа багшанарые, мэргэжэлтэдые, баянистые урижа, хатар наада за­алгадаг байһан. Һургуулиимнай 40- 50-яад һурагшадһаа бүридэһэн хоор өөрын оркестртэй байһан юм. Баг­шанарай училищи дүүргэһэн багша­нар булта чанза, мандолина гэхэ мэтэ инструментнүүд дээрэ наадажа шада­даг байһан гээшэ. Тэрэ үеһөө эхилжэ, би дуу дуулажа, хатаржа эхилһэнби. 1975 ондо аймагай мүрысөөндэ «Шел ленинградский паренёк» гэжэ дуу дуу­лаад, лауреат болоһонби. Тон түрүүн ород хэлэн дээрэ «Жеребёнок рыжий» гэжэ адыгей арадай хүүгэдэй дуу дуулаһан байнаб.

– Та юундэ эмшэнэй мэргэжэл шэлээ гээшэбта?

– Эндэ минии нагаса эжын ехэ нүлөө байха. Ехэ ухаатай хүгшэн юм һэн. Хүниие эмнэхэ, аргалха, хоёрдо­хёор, хүниие һайнаар, амтатайгаар хооллуулхаһаа ехэ буян байхагүй гэжэ заагша һэн.

1982 ондо Гармажаб нүхэрни 17-той, би 16-тай, хармаандаа 25 түхэригтэйнүүд – иимэ хоёр Шэтын эмнэлгын дээдэ һургуулида ерэжэ, дансануудаа тушаагаад, ехэ һайнаар шалгалта барижа, оюутад болоо бэ­лэйбди. Тиихэдэ стоматологическа фа­культедтэ нэгэ һуурида 3 хүн байгаа.

Нэгэдэхи курс дүүргээд байхадам­най, Элбэк Аюшеевич Раднаев гэжэ эмнэлгын дид доктор, кафедрые даагша, аргагүй бэрхэ багша оюута­дай буряад «Ургы» гэһэн 70 хүнһөө бүридэһэн дуу, хатарай ансамбль эмхидхэһэн юм. Дээдэ һургуули, ор­динатура дүүргэтэрээ тэндэл дуу­лажа, хатаржа ябагдаа. 1984 онһоо Владлен Пантаевай «Зорихол байн» гэжэ дуу дуулажа эхилһэнби. 2-дохи курс дүүргэжэ байхадаа, Леонид Николаевич Емельянов Михаил Еф­сеевич Вишняков гэжэ хоёр автор­тай хүдэлжэ, лауреат болоо һэмби. Һүүлээрнь минии визитнэ карточка болодог «Тропинка детства» гэжэ дуу заажа үгэһэн юм. Минии хоолой­до тааруулжа бэшэдэг байгаа. Тиигэ­жэ «Забайкальские самоцветы» гэжэ ансамблиин оркестр доро ород дуу­нуудые дуулажа эхилээ һэм. Эдвард Станиславович Маковский, Василий Николаевич Волков, Пётр Петрович Зубарев гэгшэдтэ хүгжэм дуунай талаар ехэ һургуули гарааб, тэдэ ганса аянгада, ноотодо һургаа бэшэ, имагтал дуунайнгаа удха ойлгожо, сэдьхэл соогуураа гаргаха ёһотой гэжэ ойлгуулжа үгөө. Тиихэдээл ду­унайнгаа нугалбари гаргажа шадаха бологдоно гээшэ. Дээдэ һургуулияа 1987 ондо дүүргээд, 2 жэл клиниче­скэ ординатурада һуража гараад, ка­федрадаа лаборантаар, хажуугаарнь стоматологическа клиникэдэ дежу­рант-врачаар 10-аад жэлдэ хүдэлһэн байнаб.

– Түрүүшынгээ тоглолтонууд тухай...

- Тэрэл үедэ дээгүүр курснуудта һуража ябахадаа, Үбэр Байгалай хи­заарай сэрэгэй штабай оркестртэй хүдэлөөб, ударидагшань дирижёр Олег Потапов байһан юм. Мүнөө Мо­сквагай консерваториин албанай хүгжэмэй факультедтэ багшалдаг. 1997 ондо баһал апрелиин 5-да тэрэ оркестр болон «Забайкальские са­моцветы» ансамблиин оркестр доро тон түрүүшынгээ сольно концерт үгэһэн байнаб. Энэ тоглолтыемни Ким Иванович Базарсадаев Лео­нард Шоболов хоёр бэлдэлсээ һэн. 1992 ондо «Баян талын аялгада» дуулаһанби. Тэрэ сагһаа хойшо тэрэ хоёр намайе хүтэлбэрилдэг байгаа.

2001 ондо Бато Семёнов Гүрэнэй Дүүмын депутат болоод байхадаа, Вячеслав Бальжинимаев, Батор Бу­даев, Дамба Занданов, намайе Са­гаалганай концертдэ дуулахыемнай уряа. Тэрэнэй һүүлээр корпоративна концертдэ дуулаабди. Вячеслав Вик­торович Володин (мүнөө Гүрэнэй Дүүмын спикер) Игорь Николаевич Руденский хоёр намайе үлээгээд, Мордовиин Улас ошоо һэмди. Тэндэ 50-60 концерт харуулаабди. Харин Кабардино-Балкариин Уласаар «Ро­савтодортой» хамта ябаа һэмби. Тиихэдэ хүтэлбэрилэгшэнь Игорь Николаевич Албин (мүнөө Санкт- Петербургын вице-губернатор) бай­гаа. Тэрэ хүнтэй бидэ түрүүн Пензэдэ танилсаа һэмди. Пятигорскдо, Хойто Кавказай уласуудаар концертнэ программатай ябааб.

– Танай һанахада, мүнөө үеын хүгжэм найруулагшад, дуунууд ямар болоо гээшэб?

– Мүнөө үедэ дээдэ мэргэжэлтэй композиторнууд гэжэ үгы болоод байна. Тэдэнэр бэшэхэдээ, үгынгөө удхада, дуунайнгаа маягта, хашал­ган, аялган дээрэ сохилто буулга­ха гү, али татаха хэрэгтэй гү гэжэ аргагүй нягтаар хандажа, тааруулжа бэшэдэг байһан. Тиигэбэшье Влад­лен Пантаев, Бато Бальжинимаев гэгшэд гоё дуунуудые бэшэнэл даа.

– Ямар маягаар дуулахадатнай танда дүтэ байдаг бэ?

– Академическэ зохёолнуудые: оперын аринуудые, романс, бардов­ска, гитарна дуунуудые, буряад, ород зохёогшодой дуунууд гээд лэ – бул­тыень дууладагби. Нэн түрүүн дуу­шан гээшэ мэргэжэлэй талаар тус­хай һуралсал гараһан байха ёһотой юм ааб даа. Харин би тиимэ аргагүй байгааб. Тиигэбэшье минии харгыда бэлиг талаантай Ким Базарсадаев, Леонард Шоболов, Дугаржап Даши­ев гэгшэд дахуулжа һургаһандань ехэ баясадагби.

– Манай «Байгал» театрта хэдэн жэлдэ хүдэлөөбта?

– Би юрэл тоглолтын болохо­до гү, али урихадань, хэлсээ ба­талаад дууладагби. Малаа хара­ад байдагби. Гэхэ зуура, Москва, Пензэ хотонуудай оркестрнүүдтэй баталһан хэлсээнүүдни (контракт) үргэлжэлһөөр. Һарын хоёр-нэгэ ошожо, концертнүүдтэ хабаададаг­би. 2000 онһоо адуу үсхэбэрилжэ эхилһэнби.

– Ганса адуун гү? Танай ажабай­далда адуу мал ямар һуури эзэлнэ гээшэб?

– Тэмээнһээ бэшэ, бүхы табан хушуун мал: адуун, үхэр, ямаан, хо­нин, гахай, тахяа гээд лэ – булта бии. Хонидоймни олонхинь эдельбай үүлтэрэй, «догойн мяха-нооһоной, нарин нооһоной» үүлтэр юм.

Мал хараха шадабари гээшэ мон­гол, буряад угсаатанай хүн бүхэндэ, илангаяа хүдөөдэ үндыһэн хүндэ байха. Малшан байхын тула заатагүй мэргэжэл хэрэгтэй бэшэ ха юм. Ма­най тон шадаха, хара багаһаа мэдэ­хэ хэрэг болоно гээшэ. Мал хараха гээшэ ехэ ашаг үрэтэй ажал. Тэдэ­нэйнгээ үдэжэ, һайжаржа байхыень харахадаа, сэдьхэлдэ тэнюун, уужам байдаг. Ехэ концертын һүүлээр гү, али холуур ябаад ерэхэдэ, бэе нилэ­эд һулардаг, задардаг. Тиихэдэнь хо­тын хүлгөөтэй, шууяатай байдалһаа холодожо, хүдөө нютагаа ерэжэ, ма­лаа харууһалжа, ажалаа хэжэ, тэдэ­нээ адаглажа ябахадаа, бэе заһардаг, газар дайдаһаа, хара ажалһаа элшэ хүсэн абтана гэжэ һанагшаб.

– Хүдөөдэ хаана түбхинэнхэйбта?

– Мухар-Шэбэр аймагай Хушуун-Үзүүр нютагай Хүхын Булаг гэжэ газарта байраяа түхеэрэнхэйб. Илья Санжиевич Гармаев ахатан найман жэлэй саана орхиһон өөрынгөө, эжы абынгаа бууса заажа үгөөгшэ бэлэй.

– Өөрынгөө гэр бүлэ тухай нэгэ хэды үгөөр...

– Нүхэрни, Наталья Пурбуев­на, мэргэжэлээрээ багша, хэлэ бэ­шэгэй эрдэмэй дид доктор. Мүнөө «Клуб здорового питания» гэжэ ху­биин хэрэг эрхилнэ. Арба һаратай Милана гэжэ һанаха һарбайха, мүнөөдэрэймнай баялиг басага­тайбди. Минии эжыдэ шарайгаа­раа, харасаараа адли юм. Баһал ду­улаха, шангахан үхин болохо гэжэ һанагшаб.

– Һайнта даа! Иимэ сүлөөгүйшье һаа, саг оложо, хөөрэлдөөемнай дэмжэһэндэтнай баярые хүргөөд, саашанхи ажал хэрэгтэтнай ам­жалта, үшөө олон жэлнүүдтэ шаг­нагшадаа ирагуу һайхан дуунуу­даараа хужарлуулжа ябахыетнай үреэнэбди.

Хөөрэлдэжэ байхадаа, Митуп Михайлович түбшэн түни, зөөлэн, зугаатай хүн гэжэ ажаглабабди. Бурханһаа үгтэһэн иимэ һайхан, олоной зүрхэ сэдьхэл татадаг хоо­лойтой хүнэй сэдьхэл уужам тэнюун байнгүй яахаб даа.