​Уһан буряад хэлэтэй

«Буряад хэлэн баян даа» гэһэн хэмжээ ябуулга Буряадай багшанарай колледждо 9-дэхи­еэ үнгэргэгдэбэ. Найман жэлэй туршада энэ хэмжээндэ Буряад Уласта ажаһуудаг элдэб яһатанай аяар 520 түлөөлэгшэд хабаадалсажа, шангууд­та хүртөө, урмашуулагдаа.

Буряадай багшанарай колледжын багшанар тус урилдаа эмхидхэжэ, ма­най уласта ажаһуудаг олон үндэһэ яһатанай дунда буря­ад соёл, хэлэ нэбтэрүүлхэ та­лаар ехэ ажал ябуулна. Гэхэ зуура, буряад хэлэ hайнаар мэдэдэг ондоо яһатан түрэлхи хэлэеэ мэдэхэгүй бу­ряадуудта ёhотойл жэшээ харуулна бшуу.

Буряад хэлэн нэгэдүүлнэ

Тус урилдаанай эхин­дэ Буряадай багшанарай колледжын захирал Свет­лана Нимбуева амаршал­гын үгэ хэлэхэдээ, энэ уул­залгада ерэhэн олон ондоо яһатаниие буряад хэлэн нэгэдүүлнэ гэжэ тэмдэглээ.

- Буряад Уласай һургуулинуудай багшанарай 70 хубинь манай һургуули дүүргэгшэд болоно. Хэр­бээ бидэнэй залуушуулые үшөө оюутан ябахадань бу­ряад хэлэндэ, заншалнууд­та һургаагүй һаа, ямар баг­шанар гарахаб, юу заахаб? Тиимэһээ буряад хэлэндээ, ёhо заншалдаа хүндэтэйгөөр хандадаг залуу үетэниие хүмүүжүүлхэ гээшэ манай шухала зорилго болоно, энэ­энээ бэелүүлжэ шадабалнай, манай hургаhан багшанар бүхы Буряад орон дотороо түрэлхи хэлэеэ нэбтэрүүлжэ ябаха болоно бшуу, - гэжэ Светлана Цыдыповна хэлээ.

Һүүлэй хэдэн жэлэй тур­шада Буряадай багшанарай колледжын бүхы таһагуудта буряад хэлэн «гүрэнэй хэ­лэн» гэһэн программын хэм­жээндэ заатагүй шудалагда­даг гээшэ.

Буряад Уласай Толгой­логшын зүбшэлэгшэ Жар­гал Дагбаев сугларагшадые буряад хэлэнэй һайндэрөөр амаршалба.

- Буряад Уласай һургуулинуудай тэн хахадтань бу­ряад хэлэн заагдана. 100 һургуулида «Буряад хэ­лэн – түрэлхи хэлэн», 250 һургуулида «Буряад хэ­лэн – гүрэнэй хэлэн» гэһэн программануудай ёhоор hурагшад буряад хэлэ шу­дална. Гурбан жэлэй урда тээ “Буряад хэлэ сахилга болон хүгжөөлгэ” гэhэн программа баталагдажа, тэрэнэй хэм­жээндэ жэл бүри энэ хэрэгтэ 30 сая түхэриг һомологдоно. Энэ урилдаа эмхидхэлгэ­дэ тус мүнгэ зөөриһөө мүн лэ гаргашалагдадаг гээ­шэ. Түрэлхи хэлэеэ сахиха, хүгжөөхэ талаар ажал ябуул­хадаа, элдэб яһатанай дун­да буряад хэлэ, соёл нэб- тэрүүлхэ ёһотойбди, - гэжэ Жаргал Дашинимаевич тэм­дэглээ.

Энэ жэл 6О хүн хабаадаба

«Буряад хэлэн баян даа» гэһэн урилдаан хоёр шатаар үнгэргэгдэдэг. Ха­баадагшад гэрэй даабари дүүргээд ерээ. Уридшалан соносхогдоһон сэдэбүүдээр гэртээ элидхэлнүүдые бэл­дээд, шүүгшэдэй урда га­ража, буряад хэлэн дээ­рэ удхыень хөөрэбэ. Энэ жэлдэ элидхэлнүүд Бай­гаали хамгаалгын жэлдэ зорюулагдаһан байгаа. Удаа­дахи даабари – хабаадагшад буряад хэлэн дээрэ хөөрөө уншаад, ород хэлэн дээрэ оршуулха ёhотой байгаа. 2014 онһоо эндэ “Энеэлдэе сугтаа” гэһэн тусхай шатада хабаадагшад бэеэ туршадаг юм. Эндэ буряад хэлэн дээ­рэ зүжэг харуулха, энеэдэтэй хөөрөө дурадхаха, дуу дуула­ха, шүлэг хэлэхэ болоно.

Урда жэлнүүдтэ энэ урилдаанай хэмжээндэ һургуулиин багшанарай, сэсэр­лигэй хүмүүжүүлэгшэдэй хоорондо мүрысөөн эм­хидхэгдэдэг һэн. Эндэ дүй дүршэлөөрөө хубаалдаха, шэнэ онол аргануудтай та­нилсаха аргатай байгаа. Харин мүнөө жэлдэ тус мүрысөөн эмхидхэгдээгүй. Эмхидхэгшэдэй түлөөлэгшэ, багшанарай колледжын за­хиралай орлогшо Людмила Жалсановагай тэмдэглэһээр, нёдондо 80-яад хүн хабаадаа һэн.

- Харин мүнөө жэлдэ 60 гаран хүн хабаадаба. Багашу­улай бүлэгтэ 40 үхибүүд ха­баадаха тухайгаа мэдүүлээ, дунда наһанай 25 хүн, мүн баhа наhажаал зон хабаа­далсана. Ондоо яһатанай бу­ряад хэлэ шудалжа, түрэлхи хэлэнһээ дутуугүй мэдэжэ байхадань, бидэ баярланаб­ди. Хэлэеэ мэдэхэгүй буря­адууд энээниие харахадаа, тобшолол хэхэ бэзэ гэжэ найдагдана, - гэжэ Людмила Дашидоржиевна тодорхойл­бо.

Бэе бэедээ хүндэтэйгөөр хандаха

Эгээл түрүүн энэ хэмжээ ябуулга үүсхэгшэдэй нэгэн, тэрэ үедэ Буряадай багшана­рай колледждо ажаллаһан, мүнөө “Эврика” гэһэн һуралсалай бодолгын институдай шэнжэлэгшэ Светлана Жиг­житовна Цыбикова мүн.

- Бидэ энэ хэмжээ ябу­улга үүсхэхэдээ, хэн буря­ад хэлэ һайнаар мэдэнэб гэжэ элирүүлхэ гэhэн ганса зорилго хараалаа бэшэб­ди. Уг зорилгонь – үндэһэн арадуудые хүндэлхэ мэ­дэрэл хүмүүжүүлхэ. Эл­дэб яһатанай хоорондохи зүрилдөөтэ үйлэ хэрэгүүдэй олошороод байхада, арадуу­дай бэе бэедээ хүндэтэйгөөр хандаха, тэсэмгэй байха гэхэ мэтэ шэнжэнүүдые хүмүү- жүүлхэ үүргэтэй хэмжээ ябуулга шухала байгаа ха юм, - гэжэ Светлана Жигжи­товна мэдүүлнэ.

«Ажабайдалайнгаа харгы олооб…»

Энэ хэмжээ ябуулга хэдэн жэлэй туршада зоной дунда дэлгэржэ, анхан буряадуу­дай хоорондо үндыһэн уһан буряад хэлэтэй ондоо яһатан хабаададаг һаа, мүнөө хүсэд хэлэ мэдэхэшьегүй һаа, тур­шажа, һонирхон шудалжа байһан зон хабаадана гэлтэй. Дмитрий Пельменев зургаадахи ангиин һурагша бай­хадаа, уһан буряад хэлээрээ хүн зониие гайхуулаа һэн. Тэрэ жэл бүри энэ урилда­анда хабаадаһаар байтараа, багшанарай колледжын ою­утан болоо. Мүнөө Дмитрий энэ хэмжээ ябуулгые буряад хэлэн дээрэ хүтэлбэрилбэ.

- Би өөрөө буряадууд соо үндыhэнби, тиимэhээ бу­ряад хэлэн намда түрэлхи хэлэн мэтээр һанагдадаг. Буряад хэлэнэй ашаар ажа­байдалайнгаа харгы олооб, - гэжэ тэрэ хөөрэнэ.

Буряад орондо түрэжэ, буряад зонтой суг ажаһуугаа hэн тула буряад арадай үндэһэн хэлэ шудалха хэрэг­тэй гэжэ Дима тэмдэглэнэ.

- Би өөрөө томо боло­од, гэр бүлэтэй болоходоо, үхибүүдтээ заабол буряад хэлэ заахаб. Хоёр хэлэ мэдэ­жэ, һайнаар дуугаржа байха­да, гоё гээшэ ааб даа. Сэхыень хэлэхэдэ, буряадаар дуугар­даг байхада, амар ха юм даа, олон нүхэдтэй байхаш, бу­ряадаар дуугардаг гэжэ мэ­дэхэдээ, бүхы зон хүндэлдэг, багшанаршье “зөөлэхэнөөр” хандадаг бшуу, - гэжэ Дима hанамжаараа хубаалдаба.

Буряад хэлэ мэдэдэгээрээ омогорхоно

Буряад хэлэн дээрээ дуу­гаржа байһан ондоо яһанай үхибүүдые хаража байха­да, угаа хөөрхэнүүд. Хэжэн­гын интернат-һургуулиин шаби Данил Титов торьдиһогүйгөөр буряадаар дуу­гарна.

- Тэмээгээ бэдэржэ ябаад, орой болоходонь, нэгэ айл­да хоножо байтараа, һүни һэрин гэһээмни, хоёр саб­хинуудни хэрэлдэжэ бай­ба даа, - гэжэ тэрэ бэлтэгэр нюдэнүүдээ ониилгон, шог ёгто хөөрөө дэлгэнэ.

Удаань суг һурадаг баса­гантаяа багахан зүжэг хару­улба.

- Минии багша Жамьян Дашиевич Цыдендамбаев ехэ һонирхолтойгоор буряад хэлэ заадаг. Би уншажа, бэ­шэжэшье шададагби. Буряад хэлэ мэдэхэдэ, гоё байдаг. Намда ород хэлэн дээрэ хан­дахадань, урдаһаань буряа­даар дуугаржа сошоодогби, - гэжэ Данил энеэн хөөрэнэ.

«Багшаа, мүрысөөндөө ябая даа»

Захаамин аймагай Дүтэлүүрэй дунда һургуулиин һурагша Никита Бирюлё­вые (тон дээрэхи гэрэл зураг дээрэ) багадань хүүгэдэй байшанhаа буряад айлайхи үргэжэ абаһан байгаа. Томо­хон болоходоо, гэнтэл ондоо байһанаа ойлгожо, “юундэ абамни буряад обогтойб, тиихэдэ би юундэ Бирю­лёв юмбиб?”– гэжэ мүшхэжэ эхилһэн юм. Үргэмэл аба эжынь Никита хүбүүгээ түрэһэн үхибүүнһээ дутуугүй үндылгэбэшье, баһа бодото уг гарбалыень мартуулангүй байхые оролдоо бшуу. Никита һургуулиингаа эрхим һурагшадай тоодо юм, баг­шанарай найдал гээшэ. Ур­занда “Буряад хэлэн баян даа!” гэһэн мүрысөөндэ ха­баадажа, илагшадай тоодо ороо бэлэй. Нёдондо ерэхэ гэхэдэнь, буряад хэлэнэй багшань талаар ошоһон байгаа. Мүнөө жэлдэ Ни­кита хэмжээ ябуулга хэзээ болохоб, ямар дүримтэйб гэжэ уридшалан мэдээд, багшадаа хандажа: “Багшаа, мүрысөөндөө ябая даа,”– гэжэ дурадхаһан юм. Иигэжэ өөрөө буряад хэлэ, ёһо зан­шал шудалжа, мүрысөөндэ хабаадаха эрмэлзэлтэй байхадань, багша юундэ дэмжэхэгүйб даа. Хоёр жэл­дэ Никитые хараагүй бай­гааб, мүнөө һуга ургашоод, үндэр, сэбэр хүбүүн болошо­од ябана. Зохидхоноор эне­эбхилжэ, даамгай, тэсэмгэй, ёhотойл буряад абари зан харуулжа байхадань, уярма­аршье, омогорхомооршье байгаа.

Басаган хүн харида жаргалтай

85 наһатай Минзавгар Гатаулина абгай залуухан басаган байхадаа, 1940 ондо аяар холын Казань хотоһоо буряад хүбүүндэ хадамда гаража, Хэжэнгэ аймагай Ту­раасгай һууринда ажаһуудаг болоо юм. Энэ урилдаанда түрүүшынхиеэ хабаадажа, ехэ хүбүүнтэеэ буряад, та­таар дуунуудые дуулажа үгэбэ.

- Буряад хэлэн минии түрэлхи хэлэн болонхой. Хүбүүдни буряад басагадые һамга абанхай, ашанартаа баһал буряад хэлэ заажа байдагби. Бага байхадань эдээнээ буряадаар һургагты, һүүлдэнь томо болоод, ород хэлэндэ һурана ааб даа гэжэ хүбүүд, бэреэдтээ хэлэ­жэл байгшаб, - гэжэ үндэр наһатай эгэшэ хөөрэнэ.

Удмур яһатан Елена Ко­репанова 24 жэлэй саана Яруунын буряад хүбүүндэ хадамда гаража, түрэһэн ню­тагтань ерэһэн юм. Санди­повтанай зургаан хүбүүдэй одхон хүбүүнэй һамган бо­лоод, гэр бүлын гал гуламта наринаар сахижа, хүгшэн эжыень, эжы абыень гурбан зөөлэниие үзүүлэн үргэһэн юм.

Иимэл һонин зон эндэ хабаадажа, буряад хэлэндэ дуратайгаа, буряад ёһо зан­шалнуудта түшэглэдэгөө, буряад сэдьхэлтэй байһанаа харуулаа. Эдэ зоной жэшээгэ­эр түрэлхи хэлэеэ мэдэхэгүй буряадууд эшэжэ, хэлэеэ шу­далжа эхилдэг һай.

Буряад орондо хаяа хад­хан ажаһуудаг арадууд эбтэй эетэй, бэе бэеэ хүндэлжэ, үндэһэн хэлэн, соёлоо мэ­дэлсэжэ байхань болтогой!

Цырегма Сампиловагай гэрэл зураг

Данил Титов

Цырегма Сампиловагай гэрэл зураг

Минзавгар Гатаулина ехэ хүбүүнтэеэ

Цырегма Сампилованай гэрэл зураг

Хэжэнгын интернат-һургуулиин һурагшад