​"Алтан абдарһаа" абтаһан дуунууд зэдэлхэнь

Апрелиин 19-дэ Буряад Уласай арадай уран бүтээлэй түб (РЦНТ) «Арадай абдарһаа абтаһан дуунууд» гэһэн то­глолто Буряадай гүрэнэй филар­монидо харуулха гэжэ бэлэдхэлэй ажал ябуулжа байна. Эндэ үргэн олониитэдэ дуулдаагүй, зоной мэдэхэгүй урданай дуунууд зэдэл­хэ юм.

Буряад арад түүхэтэ замдаа то­оложо барашагүй олон дуунуудые зохёогоо. Хараһан үзэһэнөө би­салгажа, таатай гоёор тааруулан дууладаг араднай дуунуудайнгаа нөөсэ арьбадхажал ябаа. Дуун бүхэн дабтагдашагүй хэлбэритэй, өөрсэ, онсо байдаг: өөрын аялгатай, уян­гатай, маягтай. Ноото мэдэхэгүй, саарһан дээрэ буулгажа бэшэдэггүй сагта сээжээр дамжуулагдадаг һэн тула хэды дуунуудынь мартагдан орхигдоо юм – мэдэхын аргагүй. Мүнөөнэй зон урданай дуунуудые заншалта хэбээрнь дуулажа шадаха­яа болинхой.

19-20-дохи зуун жэлнүүдтэ эрдэм­тэд, хүгжэмшэд буряад арадай аман зохёолдо ородог дуунуудые буулга­жа абаха, хадагалха гэжэ нилээдгүй оролдоо. Эндэ профессор Дашанима Санжиевич Дугаровай үүсхэл, габьяа аргагүй ехэ. Арадай хүгжэмэй талаар эрдэмтэн Буряад, Монгол оронууда­ар олон жэлдэ ябажа, хэдэн мянгаад буряад арадай дуунуудые миндаһан дээрэ буулгажа абаа. Хори буряадуу­дай 266, сэлэнгын буряадуудай 260, хонгоодор, булагад, эхирид буряа­дуудай 280 дуунуудай гурбан боти ном 1964–1980 онуудта хэблүүлээ. 800 гаран дуунуудай үгэнүүдэй үгүүлбэри, дуулаха маяг тон нягта­ар сахижа, ноотодо оруулха асари ехэ ажал ганса хүнэй бүтээһыень гайхамаар. Эдэ хэблэгдэһэн дуунууд Д.С. Дугаровай суглуулбариин бага­хан хубинь болоно. Ехэнхи хубинь миндаһан дээрэ зандаа...

Һүүлэй үедэ Хитадта ажаһуудаг буряадууд хэдэн зуугаад буря­ад дуунуудые хэблэлээр гаргаа. Шэнэхээнһээ гарбалтай дуушан, Хи­тадай арадай артистка, профессор Анандын Нумаа 2003 ондо «Буря­ад-монгол арадай дуунууд» гэһэн ном соогоо 277 дуу ноототойнь хэблүүлээ.

Мүнөө хүгжэмэй талаар мэргэ­жэлтэд олошороо, элдэб оньһон тех­никэ бии болонхой. Одоол иимэ саг­та арадай дуунуудай «алтан абдар» нээжэ, энэ баялигаа эмхилжэ, тайл­барилжа, үгэнүүдтэйнь, ноотонууд­тайнь хэблэжэ, дискнүүд дээрэ буул­гажа, олоной дунда нэбтэрүүлээгүй һаа, нүгэл гэжэ хэлэхээр. Алтанһаа үнэтэй арадай аман зохёолоо бии байгаа сагтань ами оруулжа абар­ха арга үшөөл байна гээшэ. Энээхэн үедэ оролдоогүй һаа, хожом гэжэ байхагүй, бусалтагүйгөөр хосорхо.

Эдэ бүгэдые хараадаа абажа, Бу­ряад Уласай Арадай урлалай түбэй мэргэжэлтэд (Надежда Галсановна Донсороновагай ударидалга доро) һүүлэй хоёр жэлдэ горитойхон бэ­дэрэлгын ажал ябуулна. Нёдондо Ородой Холбоото Уласай Юрэнхылэгшын грант шүүжэ, 108 урданай буряад дуунуудые ноотонуудтайнь буулгажа, «108 эрдэни» гэһэн диск бэлдээд байна. Экспедиционно ажал Аха, Түнхэн, Хяагта, Захаамин, Ивал­га аймагуудта хэгдэһэн юм. Yшөө тиихэдэ буряад дуунай урилдаан гэжэ анха түрүүн эмхидхэгдэһэн 2014, 2016 онуудай «Алтарганын» 77 дуунуудые баһал энэ хэбээр бэл­дээд байна. Эндэ тон хоморой гү, али олонхи зоной оройдоо мэдэхэгүй дуунууд шэлэгдэн абтаа. Энэ хэрэг Буряадай Соёлой яаманай һомолһон мүнгэнэй ашаар бүтээгдэбэ. Эдэ дуу­нууд хэблэгдэжэ, диск дээрэ буулгаг­дажа, олоной дунда тараагдаха юм.

Апрелиин 19-дэ болохо кон­церт харагшад эдэ дуунуудтай түрүүшынхиеэ танилсаха. Бу­ряадай мэдээжэ дуушад эдэ суглуулбаринуудһаа дуунуудые шэ­лэн абаад, бэлдэжэ байна. «Байгал» театрай дуушад Бүтидэй Дондог, Алдар Дашиев, Арюухан Будаева, П. И. Чайковскиин нэрэмжэтэ Соёл, урлагай колледжын оюутад Еле­на Цыдыпова, Виктория Лайжато­ва, Гомбо Будаев, энэл колледжын «Жэргэмэл» гэжэ арадай аман зохё­олой бүлэг (хүтэлбэрилэгшэнь Ж. Ц. Цынгуева), «Теремок» гэһэн ара­дай хүгжэмтэ зэмсэгүүдэй ансамбль (хүтэлбэрилэгшэнь Олег Шаренда), Зүүн Сибириин соёл болон урлагай дээдэ һургуулиин багша Саяна Ман­шиева гэгшэдые нэрлэлтэй.

Арадһаа гараһан «алтан хоолой­той гургалдайнуудгүйгөөр» яагаад энэ тоглолто үнгэрхэб даа. «Алтар­ганада» илагшад Сэсэг Чагдурова, Раиса Дараева, Бадма Габанов, Бато Дашинамжилов, Зэдэ аймагай бага ангиин һурагша Камилла Ванчикова болон Уласай арадай уран бүтээлэй түбэй дэргэдэхи «Наран Гоохон», «Уряал» болон «Ольхон» гэһэн арадай аман зохёолой бүлэгүүд хабаадаха.

Хүндэтэ нүхэд, дуунда дуратай­шуул, арадайнгаа «алтан абдарһаа» абтаһан дуунуудтай танилсахыет­най апрелиин 19-дэ үдэшын 6 саг­та Буряадай гүрэнэй филармонидо уринабди!