​"Аяа хайратайхан буряадуудни..."

«Далигүй шубуун ниидэдэггүй,

Сэдьхэлээ задараагүй арад хүгжэдэггүй»

(Буряад арадай оньһон үгэ)

Молор hайхан Монгол арадай уран зохёолшо, Гүрэнэй шангай лауре­ат Сэнгын Эрдэнэ – дэл­хэйн бүхы буряадуудай эрхим хүбүүдэй нэгэн юм. Баабай эжын­гээ бэлэглэhэн арюухан бэлиг талаангаараа, хурса оюун ухаагаараа, шанга үсэд хүсэлөөрөө, шадалтай хатуу зүрхөөрөө, шу­луун зоригоороо өөрынгөө үеын зондо, ерээдүйн үетэндэ Монгол­до ажаhууhан буряад арадайн­гаа 1930-аад онуудай гашуудалта, хохидолто түүхые дамжуулhан тэрэнэй аша габьяань хэзээдэ­шье мүнхэ! Уран зохёолшын хур­са гуурhан дороhоонь мүндэлhэн буряад арадай хашалган, хамал­ганай «сагаан толбото» түүхэмнай хэзээдэшье мартагдахагүйл!

1993 ондо хэблэгдэhэн «Хойто наhандаа уулзахабди» гэжэ уран зохёолшо Сэнгын Эрдэнын мэдээ­жэ түүхэтэ зохёол уншахада, намда аргагүй hониншье, гашуудалтай­шье, голхоролтойшье, зүрхэ сэдьхэ­лээ доhолгомооршье байгаа. Уран зохёолшын үнжэгэн сагаан сэдьхэ­лэйнь оёорто hайханаар мүнхэрэн үлэhэн ямаршье гэмгүйхэн аад лэ, хара хирээгээр хардуулан, hөөргөө бусалтагүйгөөр сагаан манан соо ошоhон хайрата түрэhэн баабайнь, нютагайнь зоной арюухан шарайну­удынь хэзээдэшье мартагдаагүй юм. Сэнгын Эрдэнэ гуай эдэ зоноо сээжэ зүрхэндөө хадагалаад ябаа ...

Тэрэ бүхы наhан соогоо үхибүүн наhанайнгаа сэдьхэлэй гашуудал голхоролые, зоболониие энэ ном со­огоо зураглаа гээшэ. Юрын ажалша, малша, бүхэриг, сэхэ сэбэр, урагшаа hанаатай хүршэнэрэйнгөө, ламана­рай, сэхээтэнэй хюдуулжа, буудуул­жа, үгы хэгдэжэ байhан гашуудалта үе сагые Сэнгын Эрдэнэ гуай уран hайханаар найруулан дамжуулжа шадаа.

Гадна гансаараа үлэhэн хайра­та буряад эхэнэрэй, агууехэ буряад Эхын хүбүүнэйнгээ, үринэрэйнгөө түлөө унатараа hалиржа, оролдо­жо, тэрэнэй нангин hургаалаар, бата ажалай ашаар хүн болгоhонойнь габьяагаар, «Хойто наhандаа уулза­хабди» ба бэшэшье Сэнгын Эрдэнын hонин-hонин гайхамшагта ном- бүтээлнүүдынь мүндэлөө.

Юрэнхыдөө, буряад зон гээшэ амгалан тайбан байдалтай, харин түдэгэсэжэ, яаража ябаха заншалгүй юм гэжэ энэ ном уншаад ажаглахаар. Теэд аймшагтай муухай хамалган­да (репрессидэ) дайрагдан, хүндэ байдалда ороходоо, буруу ябадал гаргаагүй, эрхим дээжэ зонойнгоо үгы боложо, гэм зэмэгүй зонойнгоо нарата нэгэ үдэр ногоон погоонтон­до туулгаад ябашахада, hууха, байха аргаяа оложо ядаhан хайратайхан буряад арад түмэмнай…

Буряад ороноймнай Яруунын Yльдэргэ нютагhаа уг гарбалтай Сэнгын Эрдэнын «Хойто наhандаа уулзахабди» гэhэн бүтээл буряад уран зохёолдо 1930-аад онуудай ха­малган хашалганда зорюулагдаhан роман болоно. Эндэ юу онсолон тэмдэглэхээр бэ гэхэдэ, уран зохё­олшын мүхэшэгүй баатар зориг, үсэд нэтэрүү ажал, тэрэнэй буряад арадтаа, монголшуудтаа, дэлхэйн арадуудта хэлэхэеэ hанаhан сэдьхэ­лэйнгээ нангин үгэеэ сэхэ, саг соонь хэлэhэн байна бшуу. Халха Монгол­до ажаһуудаг үсөөн тоото буряадуу­дай хуби заяан тухай байһан соонь хөөрэхын тула, юрэдөө, хатуухан зо­риг хэрэгтэй.

Манай мэдэhээр, 1980-яад ону­удай hүүлээр, 1990-ээд онуудай эхиндэ ород уран зохёолдо суута уран зохёолшодой гүнзэгы удха­тай номууд уншагшадтаа бусаагдаа hэмнай. М.А. Булгаков, И.А. Солже­ницын, В.Т. Шаламов, В.Д. Дудинцев болон бусадай зохёолнуудые арад зомнай уншажа эхилhэн ха юм. Эндэ баһал ород ба бэшэшье арадуудай эрхим хүбүүд, басагадай хамалган хашалганда зүдэрһэн, зобоһон тухай зураглагдаһан гээшэ.

Монголдо зөөжэ ошоhон буряа­дуудай (эмигрантнууд) ХХ зуун жэ­лэй 1930—аад онуудай гашуудалта репрессиин түүхые Сэнгын Эрдэнэ уран hайханай аргаар, өөрсэ янзын бэлигээрээ харуулжа шадаа. Гадна тус зохёол соо автор арадайнгаа ёhо заншалые жэншэдгүй тайлбари­лан харуулхаhаа гадна буряадуудай ажабайдал, ажахы, соёл болбосорол, түүхэ, өөhэд хоорондохи үе үеын харилсааень, шажан мүргэлэйнь нарин зүйлнүүдые гүнзэгыгөөр мэ­дэдэгынь, hайхан арюухан сэдьхэ­лэйнь нарин хүбшэргэй энэ номhоо элиржэ, бүтээл hонин болоно гэжэ hанагдана.

Сэнгын Эрдэнэ гуай Монголдо ажаhууhан буряад арадайнгаа «сага­ан толбото» түүхые «Хойто наhандаа уулзахабди» гэhэн роман соогоо ялас гэмэ образуудаараа харуулаа. Манай hанамжаар, уран зохёолшо герой­нуудтаа онсо дулаахан хандасатай, тэдэнээ ехээр хайрлана, тэдээндээ hанаагаа зобоно. Яндаг мэтэ муу зониие ехэ шоо үзэнэ, шобто хара­на. Туд ном уншажа байхада, элдэб мэдэрэлнүүдтэ эзэлэгдэхээр: хай­ра дуран, баяр, гомдол, гашуудал, сүхэрэл, үзэн ядалга г.м.

Сэнгын Эрдэнын «Хойто наhандаа уулзахабди» гэhэн роман хоёр бүлэгhөө бүридэнэ: «Уhан мүртэн», «Шуhан мүртэн». Эгээл түрүүн номой, бүлэгүүдэй нэрэнүүдынь хүнэй анхарал абаhаар дэ татана. Эжэлүүдгүй «энэ зохёол соо юун бо­лохо хаб гэhэн асуудал гараад ерэ­нэ. Хэнэйшье мэдэhээр, буряадууд «уhан мүртэн», «шуhан мүртэн» гэ­дэг үгэнүүдэй удхада муу харгытай, муу заяатай, муу, урагшагүй хүн, зон тухай хэлэдэг ха юм. Гадна «Хой­то наhандаа уулзахабди» гэхэдээ, энээхэн наhандаа уулзаха заяагүй юм гү, али ямар бэ даа онсо ша­жан мүргэлэйшье сэдэб юм гү гэжэ һанагдана.

Ном соохи үйлэ хэрэгүүд Монгол ороной Хэнтэй, Дадал, Онон, Балжын нютагуудай тала дайдаар, Тэнгэлиг горхоной ара, үбэрөөр, Улаан-Баатар хотодо, шороной хүйтэн хүхэ байра­да болон бусад газарнуудта үнгэрнэ.

Ном соо Буряадhаа 1920-ёод онуудаар зөөжэ ерэhэн Дамдинтан, Жамсатан болон бусад зон тухай хэ­лэгдэнэ. Роман соо нүүдэлэй холын аян замые зүрхэтэйгөөр гаталжа, аяар холын Буряадhаа ерэhэн зони­ие аха дүү монголшуудай hайханаар угтан абажа, хаяа хадхан эбтэй хүршэ болоhыень номой геройнууд нэгэнтэ бэшэ тэмдэглэнэ. «Эндэ түбхинэжэ, жаргажа hууhамнай, танай, монгол­шуудай, дэлгэр уужам сэдьхэлhээ», - гэжэ Дамдин баабай хэлэнэ. Теэдшье СССР гүрэнhөө нүүжэ ошоhон буря­ад зон гэр байра дархалха, хилээмэ бариха, таряа тариха болон бэшэ­шье олон юумэндэ монголшуудаа hургаhан гээшэ ааб даа.

Ном соогоо Дамдинтанай бүлын харилсаа харуулхадаа, автор эбтэй буряад бүлын байдал тодоор зура­глана: Дамдин эсэгэнь эрид шудар­гы, урагшаа hанаатай, үхибүүдэйнгээ түлөө үйлөөрөө оролдожо ябадаг хүн. Цэвэг, Балдан, Цэвэлмаа, Буда үхибүүдтэеэ болон хүгшэнтэеэ ан- бун ажалаа хэжэ, амаа тоhодожо, айл хотондоо хүндэтэй айлайхи ажаhууна.

Дамдинтан Сонров айлшанаа угтахадаа, «Сагаан hарада задалhан үүсэhээ зорюута нөөжэ үлөөhэн үхэрэй тарган хабhа, хошхоног гэхэ мэтэ хуhан тэбшээр обойтор табигдаhан мяханhаа бага зэргэ хур­шанги аятайхан үнэр гэр дүүрэн га­рана. Айлшанай хэшэг – юрэ бусын гоё лонхотой архи, обоо хүбөө бообо, алтан, мүнгэн саарhатай шэхэр яба­ган шэрээ дээрэ табяатай».

Жамсатан баhал нютагтаа мэ­дээжэ, шадалтай айлнуудай нэгэн. Эдэнэй газаахи байдалыень уран зохёолшо зураглахадаа, үнэншэмэ тодоор баян бардам, ажалша, ажана түбхинэhэн зоной ажабайдал хару­улна. Энэ айл гурбан хурса, хурдан хүбүүдтэй, бултадаа «хурса хутагада дадамгай бэрхэ ангуушад».

Мүнөөшье болотороо монголшу­уд буряадуудайнгаа байра байдалаа зохёоходоо, онсо бэлигтэйень тэм­дэглэдэг юм. Тэдэнэй бүхэриг ажал­шые, малшые, хурса хурданиие, гэр­тэхинэйнь үхибүүдээ эрдэм бэлигтэ һургаха гэжэ оролдожо ябадаг тухай хэлсэдэг юм.

Халха хүбүүн Сонров буряад ба­саган Цэвэлмаа хоёрой гэрэлтэ hайхан инаг дуран тухай уран зохё­олшо Сэнгын Эрдэнэ аргагүй ураар бэшэнхэй. Тэдэ хоёр залуушуулай танилсалгаhаа эхилээд, энээхэн хорбоо юртэмсэдэ үгтэhэн бого­нихон наhанайнь эсэс хүрэтэрөө бэе бэедээ үнэншэ, сэхэ, мээхэй, хайра дуранайнь халуун байhыень автор элеэр зураглана. Yльгэрэй орон соо байhандал, «Чингисэй Гур­бан-Нуурай олтирог дээрэ хөөрэжэ hамаруулhан hүнэй хөөhэн шэнги үдхэн сагаан манан соо» үнгэргэhэн тэрэ hүни хонгор залуухан Сонров Цэвэлмаа хоёрhоо жаргалтай зон энэ дэлхэй дээрэ байгаагүй юм. Эдэ хоёрые тойроод байhан байгаалиин амин баhал аажам даруухан, номго­хон: «Сонровой сээжэ дэрлэн хэб­тээд, хэлээ гаргажа, мүнөөхи hүн сагаан маные «долёоходонь», нэгэл янзын шэхэрэй амтан мэдэрэгдэнэ. Мананда бала бурмын үнэр, амтан шэнгэнхэй байгаа бшуу. Нуурые тойрон ургаhан нэбшэгэр нарhан тужаhаа, загаhанhаа тиимэ бала бур­мын амисхаал хөөрэжэ байhан мэтэ» .Эдэ хоёр залуушуулай инаг hайхан дурые намдуухан байгаалишье hаа дэмжэн баярлажа, бала, шэхэр ам­таараа гайхуулан байгаа hэн. Энэ гайхамшагта байгаалиин оршон­до Сонров Цэвэлмаадаа Тэмүүжэн Борто хоёр тухай домогто түүхэ hонирхолтойгоор хөөрөө юм.

Сонров Цэвэлмаа хоёрой Улаан- Баатарта ажаhууhан үдэрнүүд залуу наhанайнь эгээл жаргалтай, эгээл сэлмэг үдэрнүүдынь байгаа. Цэвэл­маа нютаг орондоо сэбэр шарайтай, номгон даруу зантай, ажалша, мал­ша гэжэ мэдээжэ hэн хойноо хотодо гүрэнэй ажалшан Сонровтоёо эрхи­мээр байдалаа зохёогоо hэн. Нэгэтэ Сонровой Цэвэлмаагаа абаад, хада­муудтаа ошожо ябатарнь, ногоон по­гоонтон Сонровые барижа, түрмэдэ hуулгаа . Тэрэ хүйтэн түрмэhөө бусангүй, тэндээ мордоо юм.

Теэд энээхэн дэлхэй дээрэ эгэ­эл дуратайхан, эгээл хайратай­хан, түрмэдэ hууhан инаг hайхан Сонровhоо Цэвэлмаа бэшэг абаад, яажа энэ юртэмсэдэ амиды мэндэ ажаhууха байгааб даа? Эдэ хоёр за­луушуулай арюухан инаг дурые, ерээдүйень ногоон погоонтон гам хайрагүй хулуугаал.

Сэнгын Эрдэнэ гуай зохёол со­огоо өөрынгөө Эхэ орон, түүхэ, мон­гол, буряад арадууд тухайгаа hанажа ябаhан hанал бодолнуудаа, Сонро­вой hанамжануудаар үгүүлнэ. Тиин уран зохёолшо эртын Чингисхаанай үеhөө эхилээд, яахадаа, ямар саг­та, ямар ушараар гүрэн түрынгөө хүгжэлтэтэй гүрэнүүдhээ гээгдэнги болоhон тухай бодомжолно. Хайшан

гэхэдээ, хоёр томо гүрэнэй хоорондо орошоhон Монгол оронойнгоо ушар шалтагааниие, хойшолонгые автор шэнжэлнэ. Энэ хөөрөөнhөөнь улам­жалан, уран зохёолшо монголшуу­дайнгаа түүхэ жэншэдгүй мэдэнэ гэжэ элирнэ.

Зүгөөр Сэнгын Эрдэнэ гуай, ма­най hанахада, «Хойто наhандаа уулзахабди» гэhэн зохёолоороо мүнөөшье үеын засаг түрэ барижа ябаhан хүтэлбэрилэгшэдтэ ханда­на: Монгол оромнай дэлхэйн то­мо-томо гүрэнүүдhээ хүгжэлтөөрөө бү гээгдэhэй, адлихан гэшхэлэн ябаhай. Манай бодомжоор, «Хойто наhандаа уулзахабди» гэhэн зохёол соо авторай олон-олон бодолнууд үгтөөтэй: «Хүнэй жаргал гээшэ ба­гадаашье багададаггүй, ехэдээшье ехэдэдэггүй» г.м.

Үнгэтэ юртэмсэдэ хара hанаата зон тодороод лэ байдаг бшуу. Хаанаhаа жаргалтай инаг Сонров Цэвэлма хоёр Яндаг тухай бодохо, hанаха hэм даа?!.. Тиихэдэ Дотоо­дын хэрэгэй яаманай түлөөлэгшэ Яндаг иимэ муу hанаанда абтажа байгаа hэн: «Та хоёрые яабашье миил орхихогүйб! Намайе hохор, дүлии гэжэ hанаа гүт? Yзөөрэйгты, нэгэл мэдэхэдэтнай, улаан хоолой­дотнай аhанхай байхаб. Шуhыетнай hорохоб, дуулана гүт? Шуhыетнай балга балгаар hорохоб! Харажал бай­гаарайгты!»

Ногоон погоонто Яндаг өөрөө үхибүү хүлеэжэ байhан Дунгармаа нүхэртэйшье hаа, Цэвэлмаада анха­ралаа «табидагынь» тэрэнэй хүн ша­нарай муу адагуусан талые харуул­на. Тиин энэ хүн горьдоhон, обтоhон хара сэдьхэлээрээ Жамса баабайн эгээл бэрхэ Даша хүбүүень мэхэл­жэ, тэрэ холын газар абаашажа, бу­удажа алана. Цэвэлмаада «ахыешни хиналтада абахамни» гэжэ айлгана. Гадна Яндаг Цэвэлмаада хоро шарые hанажа, жүтөөрхэжэ, түрэлхидыень, Жамсатаниие, нютагаархинаа айм­шагтай хара, худал хэрэгтэ оруулжа, бултанайнь хуби заяа “худхажа” хая­на. Иигэжэ Яндагай ба бэшэшье Ян­дагта адлил зоной «онгоёо оруулха одон заяата сагынь ерээ hэн» гэжэ уран зохёолшо бэшэнэ.

- Зай, би ябахам даа. Танайхинш­ни үүр сайтар найрлаха юм бэзэт? – гээд, ташаандаа зүүhэн ташуур бу­угаа hанжуулан, холо холо алхаhаар гаража ошобо». Эндэ Яндаг тухай хэлэгдэнэ. «Ташаандаа зүүhэн ташу­ур буугаа hанжуулан» гэhэн зүйл но­мой эхинhээ эсэс хүрэтэрөө хэрэглэг­дэнэ. Тиин энээхэн лэ буу хэзээб даа буряадуудые хюдалгада гол үүргэ дүүргээ hэмнай.

«Нэгэ ехэ уулын арада, хонхор жал­гын эрмэгтэ ерэбэбди, - гэжэ хэн бэ даа нэгэн гүбэрбэ». Гурба-дүрбэн ма­шина ерэжэ тогтоходоо, нэгэнhээнь – сэрэгшэд; нүгөөдэhөөнь – «нэгэ эхэнэрэй шангаар гэгэхэ абяан ду­улдаба; гурбадахидань – бүхөөгтэй машина соогоо түрмынхид гэдэргээ шархаалдан байба.Тэдэнэй буужа үгэхэгүйдэ, «мүнөөхи хоёр сэрэгшэд Зунды ламые hуга татан түлхижэ буулгахадань, саанаhаань баhа нэ­гые шүүрэжэ абаад, шэрэжэ гаргаба. Тиин нэгэ нэгээрнь гаргажа, ойрохон зуура гүнзэгы хара жалгын эрмэг­тэ абаашаба. Зургаа-долоо наhанай жаахан хүбүү тэбэриhэн hаглагар хара үhэтэй эхэнэрые хоёр сэрэгшэд hугадан асарба».

Эндэ буудуулхаяа байhан зоной зариманиинь сэрэгшэдые «маана­дые бү буудыт, үршөөгыт, хайрлыт, хэшээгыт», - гэжэ гуйгаадшье, хэлэ­эдшье, hүхирөөдшье, орилоодшье үзөө hэн, теэд эдэ барhахадые хайр­лаха нэгэшье хүн олдоогүй hэн бэзэ… Гансал «нэгэ хэды болоhон хойно шуhан болошоhон, оборготоhон Жа­мьянгарав хүбүүхэн уйлаха, улихын хоорондо гашуудангяар орилhоор бодожо, аймшагтай газарhаа зуга­дан, жалгые уруудан гүйшэбэ».

«Хойто наhандаа уулзахабди» гэhэн зохёол соо гансахан лэ хүнэй хара муухай хорон hанаанhаа буря­адууд хашуулжа, хардуулжа эхилээ. Саашаа энэ хара хэрэг улам-улам хүгжэлтэеэ абан, гүрэнэй ноёду­уд хүрэтэрөө буряадуудые усадха­ха тухай ама аманhаа абан хэлсэжэ эхилнэ. Туд зохёол соо буряадуудые «хубисхалда эсэргүүсэгшэд», «ан­гиин дайсад», «японой тагнуул­шад» болон бусадшье үгэнүүдээр хардаад, түрмын оёор руу хаяна, харин баригдаhан зондо «hамга үхибүүдhээнь, адууhа малhаань, бэлшээриһээнь үнэтэй юумэн энэ юртэмсэ дэлхэй дээрэ үгы». Yшөө эдэ барhадhаа «би этэгээд гээшэб», «ху­бисхалда эсэргүүсэгшэб», «ангиин дайсанби», «японой тагнуулшанби» гэжэ мэдэрхыень баадхажа, тэдэни­ие үдэр hүнигүй тамалжа, зобоожо, үгыень абахадаа, яажа сэдьхэлээ ха­надаг байгааб? Эдэ хардуулhан зон яабашье маанадые сүлөөлхэ, үнэн юумэн диилэхэ гэжэ орон дэлхэйтэ­еэ хахасатараа, буудуулатараа най­дажа ябаа …

Гадна зохёол соо үхибүүдэй дүрэнүүд, тэдэнэй аяг ааша, зан аба­ринь ехэ дүүрэнээр, hонирхомоор үгтөөтэй гэжэ hанагдана. Ба­зар хүбүүхэнэй толгойдо эжыhээ хахасаhанайнгаа һүүлдэ түрэһэн голхоролтой hанал бодолнууд, бо­домжолгонууд, холын хамбыhаа ерэhэн эсэгэдээ «эжынгээ мордоhон тухай» хайшан гэжэ дуулгахаяа тээл­мэрдэлгэ, Улаан-Баатарhаа Будадаа нааданхай асаржа бэлэглэлгэ болон бусад энээниие гэршэлнэ.

Базар хүбүүхэн Будын хубсаhа анхаралтайгаар ажаглана: «Буда хүбүүниинь эбхэлеэнь тэниигээгүй шэб шэнэхэн хүхэ торгон дэгэлтэй, ногоон булгайр гутал үмдэhэн, олон үнгын гоё сасагтай утаhан бүhэдөө хөөрхэн хэтэ хутага зүүнхэй, ула­ан торгон орхимжо мүр дээгүүрээ hанжууланхай маадаг маадаг ал­хална”. Теэд өөрынгөө зүдэрүүхэн хубсаhанда Базар голхорношьегүй.

Yхибүүдэй сугтаа үхэр малаа, тугалаа, хони хурьгадаа илгажа адуулhаниие, уhанда орожо, элдэб наада наададагые уран зохёолшо тон элихэнээр, хүнэй нюдэндэ хараг­дамаар зураглана. Эдэмнай хүдөөгэй хүүгэдтэ тон танил ажал бшуу: ажа­лаа хэнгээ наадаха, наадаха зуураа ажалаа хэхэ.

Хэр угһаа хойшо буряадуу­дай онсо илгаань хадаа багаһаань үхибүүдээ бороор, ажалшаар, ажа­байдалда ядахагүйгөөр һургадаг байһан ха юм: табатай хүбүүгээ «ши эрэ хүн болоо гээшэш» - гээд лэ, мориндо һуулгаад табижархиха. Мүнөөшье үедэ мэдээжэ эрдэмтэд үхи хүбүүдээ ехээр эрхэлүүлһэнэй хэрэггүйе тэмдэглэдэг ха юм.

Ном соо Сэнгын Эрдэнэ гуай аргагүй олон буряад арадай оньhон хошоо үгэнүүдые хэрэглэн, уран зо­хёолойнгоо хэлые бүри ульгам бол­гон, удхаараа аргагүй гүнзэгы бо­долтой хурса үгэнүүдээр зохёолоо шэмэглэнэ гэжэ hанахаар: «Yреэнь үреэгээрээ, жороонь жороогоороо», «жолоо муутай хүн», «зобоhон ай­лай заяан забагтаа», «эрэ хүнэй жар­гал эзэгүй хээрэ», «хэбтэhэн хони бодхоодоггүй, хорхойдо хориггүй хүн юм», «улаа нэхэхэhээ», «гар hулатай, зөөриншэ бэшэ амитан», «үйлын үридэ баригдаhан хүн», «эрэ хүн зориhондоо, эрэ морин харайhандаа», «төөрижэ ябаhаар, түрэлөө олобо» г.м. Тобшолбол, Сэн­гын Эрдэнын уран зохёолой хэлэн тон баян, хурса, тодо.

Гадна уран зохёолшо байгаали­ин байдалые аргагүй элеэр, ами оруулhан мэтээр зураглана. Эр­тын хабарай гол горходой гуниглан гүнгэнэhэн урасхалшье hаа, байга­алиин байдалтай нэгэ амин болон шолшогононо. «Нюсэгэн халсагай Дадал хада… нютагай дээрэhээ ха­ража hууhан мэтэ амгалан тайбана­ар лабхайна» . Балжын шугын тала, Ононой гүбээе бүгтэрhэн улаагай харгы… Уран зохёолшын бодолоор, байгаали хүн хоёрой холбоо яаха аргагүй холбоотой. Байгаалиин hайхан үзэгдэлнүүдые уранаар зу­раглалга Сэнгын Эрдэнын бэлиг та­лааниие онсолон харуулна. Агууехэ байгаалиин hүр hүлдэ болохо шоно тухай бэшэхэдээ, Сэнгын Эрдэнэ гуай хүн тухай, тэрэнэй хүнгэн бэшэ ажамидарал тухай гүнзэгыгөөр бо­домжолно.

Үнэхөөрөөшье, монголшуудай, тэрэ тоодо буряад зоной, эртэ ур­дын ёhо заншалаар, газар дэлхэй­гээ, байгаалияа үбдэхөөхэгүйн лэ тула гуталайнгаа эрмэг дээшэнь харуулhаниинь арадаймнай гүн уха­анай гүнзэгыhөө ха юм даа гэжэ энэ зохёолой удхаhаа гараад ерэнэ.

Мүнөө үедэ хараад үзэхэдэ, дэл­хэйн баялиг ой модон хирэ хирэ болоод лэ, Хитад ба бэшэшье хари гүрэнүүд руу эльгээгдэжэл байдаг ха юм. Росси, Буряад ороноорнай олон-олон нютагуудаар пилорама­нууд тодхоогдонхой, үдэр hүнигүй хүдэлжэл байдаг. Эдэнэй хойшолон­гынь хадаа уhа горход хатажа, амин хайрата агаарнай муудажа, бороогой орожо, ногоонойшье ургахань гай­тайхан болоо гэжэ хүн бүхэндэ мэ­дээжэ. Ургаса ногооной ургахагүйдэ, үхэр малнай хайшан гэжэ амидар­хаб?! Yхэр малайнгаа үбhэ тэжээл абажа шадаагүй hаа, айл хотон, ню­тагууднай, хүн зомнай ямар байдал­тай байха гээшэб?!

Тиимэhээл эртэ урда сагhаа бу­ряадуудай байгаалидаа аргагүй гамтайгаар хандадаг байhаниинь элирнэ. Дэлхэй дээрэ эгээл түрүүн монголшууд лэ байгаалияа хамгаал­ха тухай хуули зохёогоо гэдэг ха юм.

1999 ондо Монгол орондо Ням- Осорой «Чингис-Сөөсэ» дээдэ hур- гуулида Буряадай гүрэнэй ехэ һур- гуулиин юридическэ факультет нээгдээ hэн. Тиихэдэ Монгол hайхан ороной МУИС-эй (Монгол уласай их сургууль) 70 наhатай түүхын Цэ­дэб багшатай танилсажа хөөрэлдөө hэмди. Хөөрөөгөө эхилхэдээ, Цэдэб гуай: «Эжымни Яруунын аймагай Yльдэргын, Радна Доржиевич Даг­баевай түрэл, харин баабаймнай уг – Эгэтын-Адагай Хангираhаа. 1920– ёод онуудаар Монгол орон руу гэр­тэхимни зөөhэн юм». Саашань гэр бүлынгөө түүхэ хөөрэхэдэнь, 70 наhатай үбгэнэй, буурал сагаан бу­ряад эрэ хүнэй, нюдэнhөө гашуудал­та нулимсануудай урдахада, «ямар ехээр зобоhон арад гээшэбибди» гэжэ сошоошьеб, аргагүй ехээр хайр­лаашье hэм. «Би 1930 онойб, мүнөө 70 наhатайб. Хангирын минии түрэлэй зониие нэрлэбэл, эдэ байна: Шагдаров Жаргалтан, Норполтон, Дулма абгай, Раднаатан, Лубсан ху­райхайтан болон бусад (Цэдэб баг­шын хөөрөөгөөр бэшэнэб). Минии 8 наhатайхан байхада, сомондом­най хони гаргаха эрэ хүн үгы бай­гаа. Нютагаймнай бүхы бүhэтэниие хюдаhан, сүлэhэн, буудаhан юм. Аб­гайнарай, эхэнэрнүүдэй «хониием­най гаргажа үгыш» гэжэ гуйхадань, сэлеэндээ би, найматайхан хүбүүн, хонииень гаргажа үгэгшэ hэм… Нагасатан талаhаамни эрэшүүл гэжэ байхагүй, бултыень шахуу Монголhоо СССР-эй Красноярск эльгээhэн юм. Хожомынь лэ би нэгэл нагасаяа Красноярскын хизаарта бэ­дэржэ олоо һэмби. Ород hамгантай ниилэhэн байгаа hэн даа. Теэд бэ­шэнэйнь hураг суу тухай мэдэхэ юумэн үгы», - гэжэ тэрэ гашуудалта хөөрөөгөө үргэлжэлүүлээ hэн.

«Эгэтын дасанай Довой габжа, Зунды жоодшо ламанар «Сэрүүн дуган» байгуулаад, тэндээ арад зо­нойнгоо амгалан байдалай түлөө ху­рал маанияа хуража, зондоо туhатай байhан юм. Һүүлдэнь эдэ ламанар баригдажа, алуулаа hэн гэдэг».

Саашань Цэдэб багша хөөрэхэдөө, Яруунаhаа хэды, ямар зон Монгол нүүhэн байнаб гэжэ шэнжэлэлгын ехэ ажал хэжэ байhанаа мэдүүлээ hэн. Энэ ажалайнгаа засагай гү, али бэшэшье талаhаа дэмжэлтэгүй байhандань голхорноб гэжэ hана- лаараа хубаалдаа hэн.

Сэнгын Эрдэнын «Хойто наһандаа уулзахабди» гэһэн зохёол уншахадаа, Цэдэб багшын Сэрүүн дуган тухай хөөрөөнүүдые бидэ ажагланабди.

Тиин уран зохёолшо маанадта, мүнөө үеын зондо, өөрынгөө зохё­олоороо «hэргылэмжэтэй байгты» гэжэ захина. Улас түрын гү, али айма­гай, нютагай толгойлогшо, ямаршье ноён дарга байг, буряад арадайнгаа, нютагаархинайнгаа, хүн бүхэнэй урда харюусалгатай байhанаа заатагүй мэдэрхэ, hанаха ёhотой гэжэ hэргылнэ. Иигэжэ хара хардал­ганай үедэ үй сүй хэнэйб даа гараар хэгдэhэн гэжэ мэдээжэ. Теэд иимэ ушарай гүрэнэй хэмжээндэ дахин хэзээдэшье дабтагдахагүйн, дахин иимэ алдуу эндүүнүүдэй ушархагүйн тула Эхэ оронойнгоо эгээл харюусал­гатай үндэр тушаалнуудта тон ухаа­тай, эрдэм бэлигтэй, эрхимэй эрхим дээжэ хүнүүдые дэбжүүлхэ хэрэгтэй гэһэн бодол Сэнгын Эрдэнэ гуайн номой гол болоно гэжэ hанагдана.

Автор оршон сагай зондо зүбөөр, hайнаар бэеэ абажа ябахые, сэхэ сэ­бэр hэшхэлтэй, ямаршье сагта хүн шанараа алдахагүй гэжэ автор за­ана. Мүн тиихэдэ арадайнгаа урда ябадаг зондо, түрүү хүнүүдтэ, но­ёдто, сэхээтэндэ хандахадаа, буря­адуудайнгаа урда тэдэнэй аргагүй ехэ харюусалгыень һануулна. Уран зохёолшын һанал бодолнууд мүнөө сагай олон хүндүүлхы асуудалнуу­дые дайрана…

Хүршэ арадууд болохо тува, яхад, киргиз залуушуулай түрэл хэлэн дээрээ өөһэд хоорондоо харилсадаг һаань, юундэ манай буряад үхибүүд ород хэлэн дээрэ хөөрэлдэнэб? Яхад арадай олонхо (үльгэр) ЮНЕСКО-гой шухаг баялиг гэжэ тодороо һаань, харин академик Борис Яковлевич Владимирцовой үндэр сэгнэлтэдэ хүртэһэн «Гэсэр» үльгэрнай («Илиа­да» ба «Одиссейһээ» үлүү һайн») юу­гээр дутана гээшэб гэжэ һанахаар. Эндэhээ уламжалан бодомжолходо, түрүү, урдалхуу hанаатай буряад эрдэмтэдтэ, мэргэжэлтэдтэ, багша­нарта гүрэнэй хэмжээндэ анхарал, дэмжэлтэ хэрэгтэй гэжэ бодогдоно. Оршон сагта буряад соёл болбосо­ролой, илангаяа буряад хэлэ ба уран зохёолдо хабаатай эрдэмэй мүнөө үеын хүгжэлтые комплексноор шүүмжэлэн шэнжэлэлгэ, тиин эдэ­эндэ засаг зургаанай, дээдэ ноёдой, эрхилэгшэдэй тон онсо, гүнзэгы мэдэсэтэйгээр хандаса хэрэгтэй. Эдэ асуудалнуудай саг соогоо шиидхэгдээгүй һаа, түрэл буряад арадаймнай эрдэмэй, соёл болбосо­ролой хүгжэлтын талаар хэрэгүүд урагшагүйдэнэ ха юм.

Мэдээжэ уран зохёолшо Сэн­гын Эрдэнын «Хойто наhандаа уулзахабди» гэhэн роман уншажа, өөрынгөө мэдэсэеэ үргэдхэhэндөө, авторай ехэ талаан бэлигэйнь дээжэhээ хүртэлсэhэндөө баясама­ар. Гадна ХХI зуун жэлдэ буряадуу­дайнгаа ерээдүйн жаргалта һайхан байдал зохёохын тула буряад хүн бүхэн, илангаяа хүтэлбэрилэгшэд, арадайнгаа түүхые жэншэдгүй гүнзэгыгөөр мэдэхэһээ гадна, мүнөө үеын дэлхэйн урдалхуу арадуудай хүгжэлтын эгээл һайнииень, эгээл дээжыень арад зонойнгоо ажабай­далда нэбтэрүүлхэ ёһотой гэһэн уран зохёолшын хурса бодол эли.

Манай hанамжаар, суута уран зохёолшо Сэнгын Эрдэнэ «Хойто наhандаа уулзахабди» гэhэн зо­хёолоороо хардалга хашалганhаа зобоhон хайратайхан буряадуудтаа мүнхын хүшөө бодхоогоо!

Гэрэл-зураг дээрэ:

Сэнгын Эрдэнэ Бат-Үүл хүбүүнтэнээрээ (зүүн гарһаа), Хан-Хэнтий нютаг