​Гуурһаяа орхижо, гартаа буу барижа тэмсэгшэд

(Үргэлжэлэл. Эхиниинь 13 дугаарай сониндо).

Аяар 18 үндэһэ яһанай сэрэгшэдһээ бүридэһэн 12-дохи интернаци­ональна бригадые хунгар, совет уран зохёолшо Матэ Залка (Бела Франкль) ударидахадаа, айхабтар бэлигтэй сэрэг хүтэлэгшэ байһанаа гэршэлээ бэлэй. Энэ бригадын штабай начальник байһан П.И.Батов Эсэгэ ороноо хамгаалгын дайнай үедэ армиин генералай нэрэ зин­даатай һэн. “Генерал Лукач” гэжэ алдаршаһан шэн зоригтой Матэ Залка 1937 оной июниин 11-дэ Уэ­ска шадар тулалдаанда баатарай үхэлөөр унаһан юм. Тэрэнэй адъю­тантын тушаалда байлдаһан совет поэт-оршуулагша Алексей Эйснер (1905-1984) испан дайн тухай дур­салгын ном үлээһэн.

Англиһаа ерэһэн бэлигтэй залуу поэт, публицист Джон Корнфорд (1913-1936) эгээн хурса зохёолну­удаа Испанида бэшэһэн гээд ” Тьер­сэдэ түхэреэн һара” гэһэн поэмэнь, “Уэскые абахын урда тээ” гэһэн бүлэг шүлэгүүд, бэшэгүүд, үдэр бүхэнэй тэмдэглэлнүүдынь гэршэлнэ. Кор­дова шадар баатарай үхэлөөр унаһан юм. Инаг басагандаа зорюулһан шүлэгһөөнь хэһэг буряадшалбабди.

Марго Хейнеманнда

...Уэска хүрэтэр һүүлшын дабаан

Илалтын мандахые түхөөнэ.

Энхэрыш намаяа, хайрата инагни,

Этигэлэйм зулые бүхөөнгүй.

Хэрбэеэ уйтан окоп соо

Дайша замни таһарбал,

Бүхы һайем шаналан һанажа,

Дууша сэдьхэлым дурдаарай.

“Домбровскиин батальон” гэжэ нэршэһэн интербригадада поляк поэт Ян Выка дайлалдаа. Интербри­гадануудые 1938 ондо тарааһанай һүүлээр бэеэ нюужа, Франци болон Англида ажабайгаа. 1945 ондо нюта­гаа бусаха аргатай боложо, зохёохы ажалаа эрхилээ. Испан дайн тэрэнэй хэдэн ном соо гол һуури эзэлдэг: “Испан “Варшавянка”(1953), “Сара­госа тухай дуун” гэжэ поэмэ (1956), “Мадрид тээшэ” гэһэн шүлэгүүдэй суглуулбари (1968).

“Линкольнын батальондо” гол түлэб Хойто Америкэһээ ерэһэн сэ­рэгшэд ородог һэн. Американ сони­нуудай сэрэгэй корреспондент Эр­нест Хэмингуэй 1937-1939 онуудта испан дайнһаа США-гай эрхэтэндэ үнэн һонин мэдээсэжэ байгаа. “Ис­пан репортажнууд” гэһэн очеркну­удай ном, үлхөө үгүүлбэринүүдые, “Табадахи колонно” гэжэ пьесэ, “Хэн тухай хонхо зэдэлнэб” роман бэшэһэн юм. Голландиин режис­сёр И.Ивенстэй хамта “Испан дайда” гэжэ фильм буулгажа, прокадһаа ороһон мүнгыень Испан Республи­кын жасада дамжуулһан түүхэтэй. Байлдаануудта унаһан Линколь­нын батальоной сэрэгшэдтэ тэрэ зорюулга—эпитафи бэшэһэн юм. Энэ зохёолһоо хэһэг буряадшалаабди.

Испаниин түлөө унаһан америкынхидтэ

“Үхэһэн хүнүүд энэ һүни Ис­панида хүйтэн газар соо хэбтэ­нэ. ...Үхэхэдэнь, үбэлэй шэмэрүүн хүйтэн байгаа, тиимэһээ тэдэнэр жэлэй дүрбэн сагай һэлгэлдэхые анхархаяа болинхой. Линкольнын нэрэмжэтэ батальоной Харамын үндэрнүүдые хамгаалһан сагһаа хоёр жэл үнгэрөө, тиихэдэ унаһан түрүүшын американецууд испан дайдын хүрьһэн болонхой.

Харин хабартаа бороон оро­жо, газар дахинаа зөөлэрхэ, дула­агаар амилха. Хабартаа газарай амидырһаниие үхэһэн хүнүүд мэ­дэрхэ.

...испан газар хэзээдэшье үхэхэ- гүй. Үбэл бүхэндэ тэрэ үхэһэн мэтэ үзэгдэбэшье, хабартаа заал һаа ами­дырдаг. Үхэһэн манай нүхэд тэрэ га­зартаяа хамта хододоо амиды байха.

Нүгшэһэн манайхин испан таря­ашадай, хүдэлмэришэдэй, бүхы үнэн сэхэ ажалша арад зоной, Испан Ре­спубликын түлөө тэмсэһэн хүнүүдэй зүрхэ сэдьхэлдэ, дурасхаалдань амиды үлэнхэй.

...Фашистнууд ондоо гүрэнүүдһээ асарагдаһан буу һомоор, галта түмэрөөр гам хайрагүй зониие хю­дажа, дабшаха аргатай. Урбагшад болон айн һүрдэгшэдэй аша туһаар дабшаха аргатай. Арад зониие дар­лан дарахын тула хото һууринуудые һандаргааха аргатай. Гэбэшье ямар­шье арадые хэтэ мүнхэдөө дарла­хын аргагүй юм.

Испан арад тэдэнэй урдаһаа тэм­сэн бодохо. Үхэһэн хүнүүдтэ бодохо хэрэггүй. Энэ газарай хүрьһэн бо­лоо, харин газарые богоолшолхо аргагүй ха юм. Юундэб гэхэдэ, газар хэтын хэтэдэ оршохо. Тэрэ бүхы но­хосуудай һалан хосорхые үзэхэ.

Газарта булагдаһан дайша со­лотон... мүнхэ алдарта хүртэнхэй” (Бессмертен подвиг ваш. - М., 1986. — н.197-198 ).

Дайнай түлэг дунда, 1937 оной июль соо уран зохёолшодой уласхо­орондын хоёрдохи хуралдаан Ис­панида үнгэрбэ. Совет делегациин бүридэлдэ Михаил Кольцов (толгой­логшо), Алексей Толстой, Александр Фадеев, Всеволод Вишневский, Илья Эренбург, Агния Барто болон бусад ороһон байна. Тэрэ үедэ Илья Эрен­бург ТАСС-ай болон “Известия” со­ниной сэрэгэй корреспондентээр Испанида хүдэлдэг һэн. Аяар зургаан номоо Испанида тэрэ зорюулһан юм. 1936 оной октябрь соо И.Эренбург Испанида “Чапаев”, “Мы из Крон­штадта” фильмнүүдые асараад, нүүдэл кинотүхеэрэлгын ашаар Арагоной хото, һууринуудта сэрэг­шэдтэ харуулһан байна. “Бидэ хотын талмайда харуулдаг һэмди—гэрэй сагаан хана экран болодог һэн; шэ­дитэ хүсөөр бүтэн үлэһэн һүмэ соо, хоол баридаг газарташье киносе­анс болодог бэлэй” гээд И.Эренбург “Люди, годы, жизнь” гэжэ номойнгоо 3, 4 боти соо бэшэһэн юм.

Михаил Кольцов испан дайнай эхинһээ эндэ “Правда” сониной кор­респондентын ажал дүүргэхэ зуураа юрэ адаглаад байгаагүй, харин буу барижа, байлдаануудта хабаадаа бэлэй. Толедо хотодо шэбээлһэн дайсадай бэхилэлтэнүүдтэ, Мадридай захын университедэй байрану­удта хороһон хүсэнүүдтэнь добто­лон оролсоһон, тагнуулда гараһан, фашистнуудай форт доогуур мал­таад, удаань тэрэниие дэлбэлхэдэ хабаадалсаһан юм. Тэрэниие һайн мэдэхэ болоһон Э.Хемингуэй хур­са ухааень, шэн зоригыень ехэтэ хүндэлдэг һэн.

1937 ондо болоһон Американ уран зохёолшодой II конгресстэ үгэ хэлэхэдээ, Э.Хемингуэй испан дайн тухай, зохёолшодой үүргэ ту­хай иигэжэ тодорхойлоо бэлэй: “ ...Үнэхөөрөө һайн уран зохёолшо мүнөө байгаа түрэ засагуудай алин­даншье сэгнэгдэхэ аргатай. Һайн зо­хёолшодые үгэхэ аргагүй ори ганса политическэ байгуулал бии юм, энэ байгуулал—фашизм. Юундэб гэхэдэ, фашизм—бандидуудай айлададаг худал үгэ бшуу. Худалаар хэлэхэеэ арсаһан уран зохёолшо хадаа фа­шизмын эрхэ байдалда хүдэлхэ, ажаһуухашье аргагүй.

...Бидэ, сэрэгэй корреспондентнүүд, Мадридта боложо байһан алу­урай гэршэнүүд гээшэбди. Һайнаар эмхидхэгдэһэн энэ алуурые герман артиллери бэелүүлнэ. Дайнда дада­жа болохо, харин алуурта дадахын аргагүй юм...

Фашис гүрэнүүд тотальна дайнда этигэнэ. Тэдэнэр зэбсэгтэ хүсэнүүдтэ сохигдоходоо, амгалан байһан юрын зонһоо үһөө нэхэнэ. 1937 оной туршада тэдэнэр Баруун Паркда, Пардо, Карабанчельдэ, Ха­рамда, Бриуэга, Кордова шадар сохюулаа. Эдэ сохилтонуудта харюу болгожо, амгалан зониие алана.

...Эдэ зэбүүрхэмэ үйлэ хэрэгүүд— аюулта бандидай, фашизмын үйлэдэл гэжэ ойлгохо ёһотойбди. Харин тэрэниие ганса сохижол гэ­дэргэнь түрихэ аргатайбди. Фашис бандидые мүнөө Испанида сохино, 130 жэлэй саана энэ дайдада Наполеониие баһал сохёо һэмнай...

Испанида ехэ олон уран зохёол­шод, англи, немец, француз, гол­ландиин уран гуурһатан ерэнхэй. Үнэн зүбые дайнда бэдэржэ ерэһэн хүн үхэлөө оложо магадгүй. Гэбэ­шье тэдээн сооһоо хэдыхэншье хүн амиды бусаа болобол, ёһотой үнэн асарха. Иимэ үнэн олохын тула ами наһаяа гамнангүй ябаһанай хэрэг бии гү гэжэ уран зохёолшод өөһэдөө шиидэнэ бэзэ” ( Писатели США о литературе.—М., 1982, н.90-92 ).

80 жэлэй саана, 1937 оной апрель соо немец фашистнуудай легион “Кондор” испан хото, һууринуудые гам хайрагүй бомбодоһон түүхэтэй. Дуранго гэһэн багахан хото эгэ­эн түрүүн хохидоо бэлэй. Испан түүхэшэ М.Туньон де Лара иигэжэ гэршэлнэ: “Бүхы дэлхэйн дайн сэрэ­гэй түүхэдэ үзэгдөөгүй зэбүүн үйлэ гээд Дуранго хотые бомбодолго нэр­лэхээр. Эхэнэрнүүдэй сүмэ монах хандамаанартай хамта үгы болгон усадхагдаһан байна” (Испания в XX веке.-1973, н.537).

Апрелиин 26-ай үдэр баскнуудай урда сагай ниислэл болохо нангин хото Герникые немец лётчигууд гур­бан часай туршада ото бомбодожо, хоёр мянга үлүүтэй зониие алаһан юм. П.Пикассогой зураһан “Герни­кэ” хүн түрэлтэндэ энээн тухай һүрөөтэй һануулга боложо үлэнхэй. Бельгиин уран зохёолшо Анри Кор­нелюс (1913-1983), фашистнуудта Эсэргүүсэлэй хүдэлөөнэй зэргэдэ байлдагша, иимэ шүлэгөөр Герни­кэдэ нүгшэһэн зоной дурасхаалые ёһолоо бэлэй:

Герникын дуулал

Герникэдэ бидэ ошохогүйбди,-

Лааварнуудынь шуһаар

арюудхагданхай.

Герникэдэ бидэ ошохогүйбди,-

Сэсэрлигыень дайн онгилонхой.

Герникэдэ бидэ ошохогүйбди,-

Тэрэнэй хүбүүд алууланхай.

Герникэдэ бидэ ошохогүйбди,-

Турлаагуудынь үхээридэ саданхай.

Испаниин бүхы харгынууд

Герникэ соогуур гарадаг.

(Т.Самбялова буряадшалба).

Испан Арадай арми буу зэб­сэгээр ехэ дуталдадаг һэн. СССР- эй эльгээһэн үхэр буу, танкну­удые Франциин хилэ дээгүүр гаргахые хориһон юм. Түүхын эр­дэмтэн Д.П.Прицкер, 1936-1938 ону­удта испан дайнда хабаадагша, Эсэгэ ороноо хамгаалгын дайнай ветеран, иигэжэ гэршэлнэ: «Эбро мүрэниие гаталалгын операци (1938 он) илал­таар түгэсэбэшье, шиидхэхы стра­тегическэ удха шанартай болоогүй. Юундэб гэхэдэ, эзэлһэн газараа хам­гаалхын, саашаа дабшахын тула буу зэбсэг хэрэгтэй байгаа бшуу. Хэрбэеэ испан Арадай арми саг үргэлжэ буу зэбсэгээр хангагдадаг һаа, фран­кистнуудые үни һамна сохихо һэн” (Подвиг Испанской республики. М.,1962, н.328).

Совет лётчигууд гайхамшаг ша­дабари, эрэлхэг зориг харуулжа, немец аснуудтай испан тэнгэри­дэ тулалдадаг байгаа. Жэшээнь, В.С.Хользунов, Мадридые хамга­алгын байлдаануудта эскадрили­ин командир, дайшалхы габьяагай түлөө 1937 ондо Советскэ Союзай Геройн нэрэ зэргэдэ хүртэһэн юм. Испан Республикые толгойлогшо, алдар суута Долорес Ибаррури ии­гэжэ дурсаһан байдаг: “Мадридые хамгаалгын асари хүндэ хэрэгые манай сэрэгшэд совет нүхэдэй— танкист болон лётчигуудай аша туһаар бэелүүлһэн юм. Һүниин ни­идэлгын ас Серов, тэрэнэй нүхэд Баланов, Десницкий, Минаев, Опри­щенко, Поливалов, Рычагов, Тхор, Угроватов, Хользунов, Ярковой бо­лон бусадай баатаршалга мүнхэ ал­дарта хүртэнхэй” (Единственный путь.М.,1962, н.337).

Амгалан үедэ хирпиисээр хана бодхоогшо мэргэжэлтэй байһан аад, испан дайнда суута сэрэг хүтэлэгшэдэй нэгэн болоһон гене­рал Э.Листерэй хүтэлдэг дивизи 1937 оной мартын 27-до 11-дэхи болон 12-дохи интернациональ­на бригадануудай, мүн комбриг Д.Г.Павловай ударидаһан совет танкистнуудай, Я.В.Смушкевичэй толгойлһон авиацитай хамта Гва­далахара хото шадар 60 мянган сэрэгшэдтэй итальян экспедици­онно томо корпусые бута сохиһон түүхэтэй. Э.Листерэй зүбшэлэгшөөр дайлалдаһан А.И.Родимцев сааша­даа нэрэ солото генерал болоһон, Ленинэй орденто гвардейскэ 13- дахи стрелково дивизиин команди­рай тушаалда Сталинградай асари ехэ тулалдаанда суурхаһан юм. Тэ­рээнтэй уулзаһан Константин Си­монов “Галай дэргэдэ” гэжэ шүлэгөө зорюулаа бэлэй.

Мүнхэ алдарта хүртэгшэд

1938 оной сентябрь соо респу­бликын засагай газар Испаниһаа бүхы һайн дуранай сэрэгшэ-интер­националистнуудые гаргаха гэжэ шиидэбэ. Харюу болгон, Германи болон Итали баһал өөһэдынгөө сэрэгүүдые гаргаха гэжэ найдаа бшуу. Гэбэшье энэ найдалынь хүсэлдэбэгүй. Герман ба итальян сэрэгүүдэй эсэһэн, шархатаһан ху­биие шэнэ сэрэгшэдээр һэлгэжэ, фа­шистнууд улам эршэтэйгээр добто­лоо бэлэй...

Республикын унахада, 1939 оной январьта испан арадай поэт Анто­нио Мачадо Барселоноһоо француз хилэ хүрэтэр олон мянган хүнүүдтэй хамта гэшхэлһэн юм. Үндэр наһатай эжыгээ дүнгэн абажа ябаа. Саһа, мүльһэтэ бороон доро арай гэжэ Ко­льюре хото хүрөөд, эхэнь хүбүүтэеэ хоюулаа ами табиһан юм. Энээнһээ жэл урид перуан поэт Сесар Вальехо Испанида наһа бараһан байгаа.

Табадахи полкын сэрэгшэ, бри­гадын комиссар, поэт Мигель Эр­нандес дайнай һүүлээр сэрэгэй трибуналай шиидхэбэреэр толгойн саазада хүртэхэ болоо һэн. Энээниие түрмын хаалтаар һэлгэһэн юм. 1942 ондо хаалтада нүгшэһэн юм.

Поэт, сэтгүүлшэ Хосе Мариа Аль­варес, Мадридые хамгаалагшадай нэгэн, дэлхэйн хоёрдохи дайнай үедэ француз партизануудай (маки) отрядта фашистнуудтай дайлалдаа.

Зураг дээрэ: Эрнест Хемингуэй

(Үргэлжэлэлынь удаадахи дугаарта).