​Сэдьхэлэй оёрһоо мүндэлһэн бодолнууд

Сэлгеэн ехэ нуурнуудтай Ярууна нютаг бэлигтэй олон уран най­руулагшадаараа суурхадаг. Энээниие аймагай хилэ дээрэ оршо­дог гоё һайхан «Уянгын сэсэрлиг» гэршэлдэг юм. Бидэ Ярууна нютагһаа гарбалтай, Эгэтын-Адаг тоонтотой Жамсо Тумунович ЦЫДЕНОВТЭЙ танилсуулхамнай.

1976 ондо Тумун Жамьянович, Дыжид Самбуевна Цыденовтэнэй гэр бүлэдэ зургаан үхибүүдэй удаа одхон хүбүүн Жамсо түрэһэн юм. Бүри багаһаа эжы абаяа дахажа, үргэн талаараа мал харууһалжа яба­хадаа, оршон тойронхи байдалаа адаглажа, ухаандаа юрэ ондоогоор болбосоруулдаг Жамсо хүбүүнэй хуби заяан өөрын табисууртай байшоо.

Тэрэ Эгэтын-Адагай дунда һур- гуулида 1982 ондо ороод, түрүү- шын багша Дыжид Дымбрыловна Дашанимаевагай дали доро эхин класста үзэг, бэшэгтэ һуража, буряад хэлэнэйнгээ баялигтай танилсаһан байна. Саашань ном һудар үзэхэдөө, илангаяа буряад хэлэнэй ба уран зохёолой хэшээлнүүдтэ ехэ онсоор хандадаг байһан. Энээнииень Бу­ряад Уласта мэдээжэ буряад хэлэ­нэй багша Цырен-Ханда Жамсуевна Жамьянова тодон абажа, дэмжэһэн юм. Тэрэ сагһаа хойшо Жамсо Цыде­нов түрэлхи хэлэеэ, зохёолоо улам гүнзэгыгөөр шудалжа, Доржо Банза­ровай нэрэмжэтэ Буряадай гүрэнэй багшанарай дээдэ һургуулиин бу­ряад хэлэнэй таһагта орохо зорилго табиһан байна. Теэд 1993 ондо дунда һургуулияа дүүргэһэнэй удаа, ганса багшын мэргэжэл бэшэ, харин буряад ёһо заншал, соёл, урлаг гүнзэгыгөөр шудалха зорилготойгоор Зүүн Сиби­риин соёлой дээдэ һургуулида һая нээгдэһэн аман зохёолой таһагта ороо һэн. Энэ һургуулида орохо шалгалтануудта бэлдэхэдэнь, Цы­рен-Ханда Жамьяновнагай аша ехэ юм гэжэ Жамсо дурсана. Тэрэ­нэй соёл, урлагта хабаатай харгы шэлэһэниинь баһал юрэ бэшэ гэжэ һанагдана. Юуб гэхэдэ, Жамсын эжы аргагүй һайхан хоолойтой, ирагуу гоёор дууладаг байһан бшуу. Энээ­нииень нэгэтэ нютагтань дуушад­тай ерэһэн композитор Анатолий Андреев үндэрөөр сэгнэһэн байдаг. Теэд сагай эрхээр эжынь энэ бэлигээ хэрэглэнгүй, гэр бүлэдөө, хүүгэдээ хүмүүжүүлгэдэ бэеэ зорюулһан бай­на. Хүбүүнэй оюутан болоһон 1993 ондо эжынь наһа баража, түрүүшын шанга сохилто болоо һэн.

Дээдэ һургуулида һуража бай­хадаа, Жамсо аман зохёолой дээ­жэ шудалаа, үльгэр домогуудые түүрээжэ һураа, буряад арадай инструментнүүдэй оньһонтой та- нилсаһан байна. Хүбүүн һургуулияа 1996 ондо дүүргэжэ, нэгэ жэлэй хугасаа соо сэрэгэй албанда яба­жа ерээд, дотоодын хэрэгүүдэй ал­банда ажалда орохо гэжэ байтараа, 1999 ондо гэнтын аюулда орожо, гэмэлтэһэн юм.

Тэрэ сагһаа хойшо Жамсо Цыде­новэй наһанай хоёрдохи хуудаһан нээгдээ гэхэдэ, алдуу болохогүй. Арбан найман жэлэй туршада хүндэ үбшэнтэй тэмсэжэ, нойргүй һүнинүүд, уйдхар, шаналал– булты­ень дабажа гараха гээшэ ёһотой баа­таршалга, эрэлхэг зориг ха юм. Теэд эдэ бүгэдые дабажа гарахадань, Тумун Жамьянович эсэгынь, табан эгэшэ аханарайнь, анда нүхэдэй энхэргэн хандаса ехэхэн тулга бо­ложо үгөө бэлэй. Энэ үедөө тэрэ һанаандаа оруулжа ябаһан бодолну­удаа саарһан дээрэ бэшэжэ, сэдьхэ­лээ ханадаг болоо юм.

– Би нэгэтэ эжынгээ дэбтэр иража байтараа, дүрбэн мүртэй шүлэг уншажархёоб. Юундэшьеб тэдэ мүрнүүд аргагүй ехээр сэдьхэ­лыем доһолгоо бэлэй. Эдэ гүнзэгы удхатай мүрнүүдыень болбосоруу­лан, саашань үргэлжэлүүлһээр, бага сага бэшэжэ эхилээ һэм. Тэрэмни 2001 он байгаа. Тэрэ гэһээр гэнтэ толгойдом ороһон бодолнууд яага­адшьеб һубарилдан гаража ерэхэ, һүни унтажа байтараа бии болоһон бодолнуудаа эреэлээд лэ унташахаш. Үглөөниинь тэрэ бэшэһэнээ заһахаш. Иигэһээр эдэ шүлэгүүдни мүндэлһэн юм, – гэжэ Жамсо хөөрэнэ.

– Жамсо зангаар ехэ даруу, ном­гон, үлүү үгэгүй хүн юм. Би энэ бүлэтэй 10 жэлдэ хаяа хадхажа һуунаб. Жамсатай дүтэ танилсааб, эгэшэ аханарыень, абыень һайн мэдэхэ болооб. Зүрхэндэм дүтэ. Аха дүүнэр шэнги байдагбди. Эдэ зургаан үхибүүдээ эхэ эсэгэнь ехэ зүбөөр, жэнхэни буряад ёһо заншал баримталжа хүмүүжүүлһэн гэжэ эли байдаг. Жамсын шүлэгүүдээ намда уншуулхадань, ехэ бахархажа, энэ ехэ бэлигээ юрэ өөртөө баряад, до­роо дараад һуухагүй, Буряад ара­даймнай омогорхол болохо «Буряад үнэн» сониндо заатагүй толилуулха хэрэгтэй гэжэ дурадхаа хүмби. Эдэ шүлэгүүдыень ном болгожо гарга­бал, ехэ һайн байгаа. Сэдьхэлэйнь оёорһоо гараһан мүрнүүд ха юм. Тэрээндэнь туһа хүргыт гэжэ уря­алнаб, – гэжэ Жамсо Цыденовэй шүлэгүүдыень манай редакцида эльгээһэн хүршэнь, эгэшэ нүхэрынь Валентина Гундуевна Гундуева би­дэндэ хэлээ.

Үнэхөөрөөшье, Жамсын шүлэ- гүүд айхабтар гүнзэгы бодолнуудые багтааһан, үгэ бүхэниинь өөрын уд­хатай, маяг хэлбэринь онсо.

Хүндэтэ уншагшад, Жамсо Цы­деновэй уран гуурһан дороһоо гараһан уянгата шүлэгүүдыень та­най анхаралда дурадханабди.

Дотор сэдьхэлэйм юртэмсэ

Сээжэдэм, дотор сэдьхэлэйм багахан юртэмсэ,

Соморхон, өөрын абаритай юрын эрьесэ,

Сэдьхэлни, багахан амидаралта дэлхэйдэл эрьелдэнэ,

Сахаригтал, hүни үдэрнүүд hубарин үнгэрнэ.

Сэлмэгхэн, hаргама гэрэлэй элшэ туяатаад,

Сэсэгхэн, гунхаhан толгойгоо өөдэнь үргэhэндэл,

Сэлгеэхэн, аршаанта агаарай hэрюухэн урасхал,

Сагаахан, hайхан мэдэрэлэй амисхалаар сүршэхэдэл…

Гэнтэ, залин буудалай зэбэнүүдтэл ялалзаад,

Гуниг, бүрхэhэн үүлээр добтолон хабшахадал,

Мэнэл, гашуудалай дуhалаар уйдан шэдэлээд,

Минии, дотор сэдьхэлэйм шарай уйлахадал.

Сэдьхэлэймни, багахан шэдитэ дэлхэйн шэнжэ,

Сэхээр, гансахан наhанайм байдалhаа дулдыдадаг,

Сээжэдэм, дотор сэдьхэлэйм амиды байгаали,

Сэнгүүхэн, энээхэн наhанайм гэрэлтэ толи!

Буряад хэлэмнай

Мянган жэлнүүдэй үндэhэ дамжаhаар,

Монгол угсаатанай нэгэ hалааhаа

Барга буряад ходорон гараhан,

Бардам хэлэеэ оньhолон зохёоhон.

Байгал далайнгаа үндэр тахилгатай

Буянта дэлгэр дэбисхэр дээрэ

Үндэhэн изагуураа бүхөөр табинхай

Үнжэгэн сагаан баян хэлэмнай.

Түрэл дайдатаяа таhаршагүй холбоотой,

Түбшэн даруу, жэгдэхэн яряатай,

Дуулим дайдын хэшэгэй дээжэhээ

Дууряан абаhан уян хэлэмнай.

Уран дүшын алхаар урлуулhан,

Угай нангин угалзаар нэхүүлhэн,

Буряад сэдьхэлдэ болбосон хүгжэhэн

Буурал арадайм эмгэн хэлэн.

Баримта түүхын хуудаhа ираhаар,

Бүгэдэ зоноо сууда гаргаhан,

Тэмсэлтэ хүйтэн зэбүүн сагые

Тэсэжэ гаталhан түрэл хэлэмнай.

Түрэлхи хэлэн

Түрэлхи хэлэн – түрэhөөр бэлэгни,

Тэгүүлэн дабшаха аялгата хүлэгни.

Аба эжыгээ дуудаhан хэлэмни-

Асари ехэ сэдьхэлэйм баялигни.

Бурьялан байгаа улаахан зүрхэнэйм

Буряад хэлэнэйм hайхан уянга,

Хүйтэн хара шулууе хайлуулхаар,

Халуун нулимса унагааха хүсэтэйл.

Түрэлхи хэлэн – түрэhөөр бэлэгни,

Түбиие тойрохо арга шэдимни.

Туургата зонойм амалhан хэлэн-

Талаан бэлигэйм уянгын булан.

Уран үгын зөөлэхэн долгин

Уян зүрхым эльбээд баясуулна,

Угалза баян нугалаа бүхэнииень

Уудалан hуухадам, угаа зохид лэ.

Түрэлхи хэлэн – түрэhөөр бэлэгни,

Түшэглэн найдаха эрдэни зэбсэгни,

Төөрихэ сагайм абаралта гэрэлни,

Тэнсэхэ наhанайм буянта хэшэгни.

Түрэл арадайм түhөө шарайда

Таатай зохидоор түхэлөөрөө таараhан,

Үзэсхэлэнтэ байгаалиин шэмээр тэнжэhэн,

Үндэhэ бүхэтэй түрэл хэлэмнай.

Түрэлхи хэлэн – түрэhөөр бэлэгни,

Тахижа ябаха нангин hүлдэмни,

Түрэлхи хэлэн – талаан бэлигни,

Түүрээжэ ябаха – үндэр заяамни.

Морин хуур

Арадайм сэдьхэл дууряаhан

Арюухан жэгүүртэ аялгатай

Аажам таладал налгайхан

Арадайм хүгжэмтэ морин хуур.

Мүнхын аялгаар зэдэлhэн

Мүнгэн дуута хүбшэргээтэй,

Монгол угсаатанай түүхые

Мянган жэлнүүдтэ түүрээhэн.

Морин эрдэниин түhөөтэй,

Мүнхэ тэнгэриин үршөөлтэй

Монгол – Буряадайм зэндэмэни-

Морин хуурай аялга.

Жэнхэни буряадайм сэдьхэлые

Жэгтэй hайханаар дамжуулhан

Морин хуурай аялга -

Молор сагай уянга.

Лимбэ

Булган таладаа дурланхай

Буряадхан сэдьхэлэйм уянгые

Аянгын дуугаар дамжуулhан

Арадайм хүгжэмтэ лимбэ лэ.

Арбанхан уян хурганайм

Аляахан хүнгэн хүдэлсэhөө

Огсом аялга ходорон,

Орон нютагаарни таралай.

Барга Буряадайм дуунтай

Буурал түрэл дайдамни

Бүжэг дууе дууряаhан

Буряад-Монгол лимбэ лэ.

Онсохон аялгын нюусаар

Омог сээжым оёорhоо,

Буряадхан аялгым мүнхэлэн

Байгалай долгёор эбхэрлэй.

Эгэтым-Адаг

Хасуурта хатан эжы үргэлтэй

Урда талаараа нэмжыhэн дайдамнай,

Хоншуухан мойhоор эрьеэрээ надхаhан

Үдэ голнай нютагай магтаалтай.

Эжы абым энхэрэн эдлэhэн

Элдин нютагайм дайда газар,

Гурбан голой бэлшэр дээрэ

Эгэтым-Адаг hуурияа табинхай.

Хурдан урасхалта Маарагта hудалтай,

Хойто талаараа хотойhон нугамнай,

Бабжа-Барас баатарай түүхэлhэн,

Бүхэриг Хорой-Шулуун тахилтай.

Эжы абым энхэрэн эдлэhэн

Элдин нютагайм дайда газар,

Гурбан голой бэлшэр дээрэ

Эгэтым-Адаг түбхинэн хүгжэнхэй.

Эди шэдитэй Зандан Жуутай

Эгэтымнай дасан холуур суурханхай,

Эгэтэ голойнгоо аршаан уhанhаа

Эгэтым-Адаг сүршэн хүртэнхэй.

Эжы абым энхэрэн эдлэhэн

Элдин нютагайм дайда газар,

Гурбан голой бэлшэр дээрэ

Эгэтым-Адаг алдар суутай.

Бодолнууд

Бодол, бодол, бодолнууд

Бусажа эрьеhэн зүүдэнүүд,

Баярай харгыгаар хүтэлhэн

Бага наhанайм уряанууд,

Урихан үнгэеэ буураhан

Үзэсхэлэн наhанайм үзэгдэлнүүд,

Үнгэрhэн сагыем холбоhон

Үе наhанайм дугынууд.

Бодол, бодол, бодолнууд

Борохон ухаанайм зэбэнүүд,

Болдогто зүргэ мүшхэhэн

Богонихон наhанайм алхамууд,

Һохор нюдөөр тэнэhэн

Һүүдэр мэтэ хараанууд,

Харанхы мананда тэнэhэн

Холо ойрын бодолнууд.

Эжымни хайратай

Үлгэн дэлхэйн hайханиие бэлэглэhэн

Үнжэгэн сагаан эжымни хайратай,

Үндэр наhанай жаргал эдлэнгүй,

Үнгэтэ юртэмсэтэеэ хахасан ошолой.

Юртэмсэ сансарын жама ёhо

Юундэ иимэ тэнсэлгүй шэрүүн бэ?

Зүрхэнэйнгөө халуухан ульhанда жэгнүүлhэн

Зэндэмэни үгэнүүдээ эжыдээ зорюулhамни,

Зэлэтэн ниидэhэн аянай шубуудай

Зоболонто уйлаандал сууряатан дэгдэлэй.

Үгылжэ hуухадаа, алдаhанаа мэдэрхэ

Үри бэеын табисуур иимэ юм гү?

Эжыдээ

Аглаг дэлхэйн шаргал наранай

Арюухан туяата алтан элшые,

Амин сэдьхэлэйнгээ гүн сагааниие

Ашата hайхан эжыдээ зорюулнаб.

Уран байгаалиин шэдитэ шэмэгэй

Үнгэ бүриин баглаа сэсэгүүдые,

Үргэн дайдынгаа эрхим дээжые

Үнэр баян эжыдээ баринаб.

Энхэ арадайм нангин hургаалай

Энэ юртэмсын гурбан зөөлэниие,

Эреэн зүрхэнэйнгөө гүнзэгы дурые

Энхэргэн дулаан эжыдээ зорюулнаб.

Мүшэтэ юртэмсын мүнгэн миhэрэлэй

Мэшэеэн байhан алтан гадаhые,

Мэргэн бодолойнгоо гол hудаhые

Маша хүндэтэй эжыдээ бэлэглэнэб.