​Уудам талаяа түүрээгшэ

Талым шэмэглээ Нарһан тужа.

Улаан Гангатай, соло туужа­тай,

Үндэр эрьетэй Онон мүрэн.

Таряан далайтай, Булам Сүүгэлтэй

Талын малшанай эльгэн нютаг.

Ургы сэсэгэй хангал анхилһан

Үргэн сагаан Хүнхэр нютаг.

Иимэ һайханаар, уран хур­саар түрэл тоонто нютаг тухай­гаа бэшэдэг Агын талын талаан бэлигтэй шүлэгшэн Шуя-Ханда Базарсадаевагай алдар нэрэ Ага нютагаар, Буряад ороноор мэдэ­эжэ болонхой.

Абын нэрэ суурхуулан

1944 оной намар. Совет сэ­рэгшэдэй хархис фашистнуудые бута сохижо байха сагта үргэн Хүнхэрэй талын адуу малай үбһэ ногоондоо садаад, Онон мүрэнэй эрьеэр үлир мойһоной эдеэшэ­эд, Нарһан тужада һархяагай элбэгээр ургаад байхада, Аю­шын Базарсадын нэрэ хүндые суурхуулха заяатай Шуя-Ханда басаган мүндэлэн түрөө юм. “Ханда” гэжэ түгэд үгэ “наран” гэһэн удхатай, үнэхөөрөөшье Шуя-Ханда басаган – Садо абын эрхэ тангил үринь – ябаһан га­зартаа дулаахан элшэ сасаруу­лан үндыгөө. Ёһотойл буряад эхэнэрэй абари зантай Һама эжынь “эрхые һуранхаар, бэр­хые һураһаниинь дээрэ” гэдэгэй ёһоор, басагаяа орёо эгсэ даба­ануудтай ажабайдалай харгыда зүбөөр шэглүүлжэ шадаа юм. Шуя-Ханда Хүнхэрэйнгөө эхин шатын һургуулида эрдэм номой эхин мэдэсэтэй болоод, сааша­дааа Һүдэнтын долоон жэлэй һургуулида һураа.

Бэлигтэй багшын һургаалаар

Энэл һургуулида мэдээжэ багша Бадма-Базар Намсарайн ударидалга доро түрүүшынгээ шүлэгүүдые бэшэжэ туршаа гэ­эшэ.

Ородой Уран зохёолшо­дой холбооной гэшүүн, уран шүлэгшэ Шуя- Ханда Базарсада­ева иигэжэ хөөрэнэ:

- 5-дахи ангида һуража бай­хадамнай, багшамнай бидэни­ие шүлэг бэшэжэ һургадаг һэн. Эгээл түрүүшын “Ленин” гэһэн шүлэгыемни багша заһаа һэн. Аймагай һурагшадай харалгада уншажа, һайн сэгнэлтэ абаа бэ­лэйб. Мэдээжэ уран зохёолшо Жамьян Балданжабон ехэ маг­тажа, “Галуунууд” гэжэ номоо бэлэглээ һэн. Тэрэ номыень ха­дагалжа шадаагүйдөө шаналаг­шаб.

Он жэлнүүд Онон голой уһандал түргөөр урдан ошожо, һургуулиин хаһа дүүрэжэ, Шуя- Ханда басаган түрэл ажахыдаа ветеринаараар ажаллаа, удаань 1966 ондо Улаан-Үдын хүдөө ажахын техникумдэ һуража, малай аргашан мэргэжэлтэй болоод, олон жэлэй туршада нютагайнгаа ажахыда ахамад зоотехнигээр хүдэлөө, 1970- 1973 онуудта нютагайнгаа һургуулиин үхибүүдтэ буряад хэлэ заагаа.

Шүлэг бэшэхэдэ, сүлөө саг хэрэгтэй бэшэ

Шуя-Ханда хаанашье, ямар­шье ажалда ябахадаа, харгын хани – уран шүлэгөө орхёогүй, саарһан гуурһан хоёртоёо хахасаагүй, забда олоод лэ, бэ­шэдэг байгаа.

- Зарим зон шүлэг бэшэхэ сүлөө саг үгы гэдэг. Энэ – худал, бэшэхэеэ һанаа һаа, сүлөө саг хэрэггүй. Малайнгаа шабааһа түүжэ ябахадаа, гэнтэ ухаандаш ерэһэн бодолнуудаа түргэн гэр­тээ ороод, саарһан дээрэ буулга­жа бэшээд, саашань зохёохош, – гэжэ Шуя-Ханда Аюшиевна һанамжаяа хэлэнэ.

Эхэнэр хүнэй жаргал харида гэдэгэй ёһоор, Шуя-Ханда Бато­мунко Дашидондоковтой хуби заяагаа ниилүүлжэ, бата бэхи айл бүлэ боложо түбхинөөд, 2 хүдэр хүбүүдые үргэн замда гар­ганхай. Аажам тэнюун нютаг­таа аба эжын баярай һүлдэ – үри хүүгэдээ, аляа хөөрхэн ашанараа - харан баясан, алтан мүрнүүдээ үлхэһөөр.

Уран бэлигэй харгыгаар

Шуя-Ханда Базарсадаева­гай шүлэгүүд уранаар зэдэлжэ, уншагшадай анхарал абаһаар лэ гансата татадаг. Үшөө залуу ябахадаа, “Алтан намар” гэжэ Сибирь болон Алас-Дурна зүгэй уран зохёолшодой семинарта хабаадаа бэлэй. Энэнь уран бэ­лигээ хүгжөөхэ хэрэгтэнь гори­той түлхисэ болоһон юм.

- Энэ семинарта хабаадаһанаа тон дүтэхэнөөр, мэнэ һаяхан болоһон мэтээр һанагшаб. Шэтэ хотын “Забайкалец” гэһэн зочид буудал нээлгын баяр ёһололтой тэрэ үдэр тудаа бэлэй. Бидэ түрүүшын айлшад болоо һэмди. Мэдээжэ уран зохёолшо Леонид Соболевто һүлдэтэ түлхюур ба­рюулагдаа һэн. Би нэгэ таһалга соо Красноярскын номой хэ­блэлэй ахамад редактор Ольга Александровна Фоминатай суг­таа байгаа һэмди. Угаа һайхан сэдьхэлтэй, бэрхэ хүн һэн даа,- гэжэ уран найрагша дурсана.

Шуя-Ханда Базарсадаевагай шүлэгүүдынь “Байгал” журнал, “Буряад үнэн”, “Агын үнэн”, “То­лон” сонинуудта хэблэгдэһэн, мүнөөшье хэблэгдэһээр.

Саг жэлэй ошохо бүри уран гуурһанайнь ябаса ульгам болон, удха түгэлдэр шүлэгүүд мүндэлһөөр. Ульhатай, хурсахан шүлэгүүдынь, ажабайдалдаа ажаглаhан али олон зураглалну­удынь, шог ёгто хөөрөөнүүдынь согсологдожо, “Уянга”, “Үнгэрэн ошоһон жэлнүүд”, “Талын су­уряан” гэһэн номууд боложо гараһан байна.

Хүгжэмэй жэгүүртэ шүлэгүүд

Уран шүлэгшын бэшэһэн уд­хатай үгэнүүдтэ хүгжэм найруу­лагдажа, олон дуунууд мүндэлэн түрэжэ, үргэн олоной шэхэнэй шэмэг болонхой. Шуя-Ханда Ба­зарсадаева Базар Цырендашиев, Юрий Ирдыниев, Бато Бальжи­нимаев, Владимир Цыдыпов, Ольга Тангатова, Ринчин Бал­дандашиев, Лариса Санжиева, Баир Дамдинжапов, Мунко Цы­денов, Цырен Шойжинимаев болон бусад композиторнууд­тай хамта ашаг үрэтэй зохёохы ажал ябуулна. Мүнөө тэрэнэй аяар 80 гаран дуунуудые олон- олон дуушад гүйсэдхэдэг юм.

Агын Үндэһэтэнэй музейн захирал Рыгзын Цырендоржи­ев нютагайнгаа бэлигтэй уран найрагша тухай иигэжэ тэмдэ­глэнэ:

- Шуя-Ханда абгаймнай шүлэгүүд һайхан дуунууд болоһон. Эрхүү, Улаан-Үдэ, Мо­сква болон бусад газарнуудта­шье ходол гүйсэдхэгдэжэ байдаг, мэдээжэ болонхой. Хүнхэр нюта­гай басаган Намгар Лхасаранова бүхы дуунуудыень бүмбэрсэг дэлхэйгээр дэлгэрүүлэн суур­хуулна гээшэ. Мүнөө үедэ бэрхэ бүхы дуушадай репертуарта Шуя-Ханда Базарсадаевагай шүлэгүүд дээрэ зохёоһон дуу­нууд заабол ородог байна. Юуб гэхэдэ, абгаймнай дуунууд ай­хабтар удхатай үгэнүүдтэй, ажа­байдал, нютаг, сэдьхэлэй байдал тон тааруу зохидоор зураглан, һайхан мэдэрэл түрүүлдэг юм.

Монгол ороной Дорнод ай­магта үнгэргэгдэһэн Бүгэдэ бу­ряадуудай “Алтаргана” наада­най үедэ Шуя-Ханда Аюшиевна Базарсадаевагай “Ехэ наадан” гэһэн шүлэгтэ Баир Дамдин­жаповай хүгжэм найруулһан дуу Дылгыр Ирдынеев Алек­сандр Бороев хоёр гүйсэдхэжэ, конкурсын алтан медальда хүртэжэ, нютагайхидаа баярлу­улаа һэн.

Шуя-Ханда Базарсадаева олон найдамтай нүхэдтэй, ню­таг зондоо хүндэтэй хүн юм. Тэрэ алдар суутай, ажалша малша зонойнгоо аша габьяа­ень түүхэдэ оруулан, мүнхэлхэ талаар нилээд ехэ ажал ябуул­даг гээшэ.

Шуя-Ханда Аюшиевнагай шүлэгүүдые ямаршье наһанай хүн һайшаадаг юм. Ёһо заншал, буряад хэлэн, хүнэй ажабайдал тухай гүнзэгы бодолнуудынь, уран мүрнүүдынь хэнэйшье ан­харал татадаг гээшэ. Зохёолнуу­дыень уншажа, сэдьхэлээ хана­хаар.

Шуя-Ханда Базарса­даевагай олон шүлэгүүд һургуулиин һуралсалай ному­удта оруулагдаһан, тэдэнииень үхибүүд уншажа, түрэл хэлэ­нэйнгээ баялигые шудална. Хур­са гуурһатай эгэшэмнай “саһан сагаан талмайгаар сараа мүрөө гаргажа, абын гамтай нэрые үргэжэ, эжын сэнтэй үреэлһээ эршэ хүсэ нэмэжэ, одото тала­ан бэлигээ олондо түхөөжэ”, олон -олон шүлэг, дуунуудаа бэлэглэһээр зандаа.

«АГАДАА ЖАРГАЛТАЙ»

Ородой Холбоото Уласай Уран зохё­олшодой холбооной гэшүүн Шуя-Ханда Аюшиевна Базарсадаевагай үгэнүүд дээрэ бэшэгдэһэн дуунуудай суглуулбариин номтой танилсуулга Хүнхэр һууринай соёлой байшанда үнгэрөө.

Донир Доржиевай гэрэл зураг

Номтой танилсалгын үедэ

“Алтан үлгы-Агамнай” гэһэн уран зохёолой түсэл Агын Буряадай тойрогой захиргаанай, Агын аймагай түбэй номой сангай үүсхэлээр бэелүүлэгдэжэ, “Агадаа жаргалтай” гэжэ нэрэ­тэй шэнэ ном хэблэгдэбэ. Тус уран зохёолой түсэл 2016 оной октябрь һарада эхи абажа, Ородой Холбоото Уласай Уран зохёолшодой холбооной гэшүүд Батожаргал Гармажа­пов, Дугарма Батоболотова, Батор Шагдаров, Агын Буряадай тойрогой соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ Цырен-Дулма Батомунки­на болон бусадтай, Бүгэдэ буряадуудай “Ал­таргана” нааданда хабаадаһан зонтой һонин уулзалганууд, уран зохёолой үдэшэнүүд Агын тойрогой 3 аймагай тосхон, һууринуудта, Шэтэ хотодо үнгэргэгдөө һэн.

Сагаан һарын үедэ Агын аймагай Һүдэнтэ һууринда уран зохёолшодтой уулзалга үнгэргэгдэһэн байна. Тэндэ үндэһэн буряад хэ­лэеэ уһанда хаянгүй, һалхинда хиидхүүлэнгүй, улам хүгжөөхэ эрмэлзэлтэй үхибүүдые уран зохёолшод шүлэг бэшэхэ онол аргануудтай та­нилсуулаа, мүнөө дистанционно аргаар тэрэ ажалаа үргэлжэлүүлнэ. Ага тойрогой уран зохёолшод иимэ уулзалгануудые Дулдаргын, Могойтын аймагуудай нютаг һууринуудаар үнгэргэхэ түсэбтэй.

Хүгжэм дуунуудай суглуулбари хэблэхэ хэ­рэг уран зохёолой түсэлэй нэгэ һалбари боло­но. Энэ жэлэй туршада Ородой Холбоото Уласай Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн Дугарма Батоболотовагай, Агын Буряадай тойрогой соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ Жаргал Жербаевай, бэлигтэй шүлэгшэн Светлана Ма­хабадаровагай шүлэгүүд дээрэ бэшэгдэһэн ду­унуудай согсолбори хэблүүлэгдэхэ түсэбтэй.

Агын Буряадай тойрогой байгуулагдаһаар 80 жэлэй, тойрогой Уран зохёолшодой хол­бооной байгуулагдаһаар 70 жэлэй ойдо зорюулагдаһан “Агадаа жаргалтай” гэһэн ду­унуудай түрүүшын согсолбори энэ хэрэгэй эхин болобо гээшэ.

- “Агадаа жаргалтай” гэһэн номдо 80-яад дуунууд ороо. Дуун бүхэниинь өөрын онсо түүхэтэй. Шуя-Ханда Аюшиевна тойрогойнгоо бэлигтэй хүгжэмшэдтэй нягта холбоотойгоор зохёохы ажалаа ябуулжа, үргэн талын арад зо­ной һүлдэ болохо заяатай захатые бүтээбэ гэ­эшэ, - гэжэ ирагуу найрагша Баатар Шагдаров тодорхойлбо.

“Улаалзай”, “Замай дуун”, “Инагай дуун” гэһэн уянгата һайхан дуунуудые шагнаагүй хүн үгы шахуу. Ородой Холбоото Уласай соёлой габьяа­та хүдэлмэрилэгшэ, Ородой Композиторнуудай холбооной гэшүүн Бато Бальжинимаев эдэ дуу­нуудай хүгжэм найруулһан байна.

Шуя-Ханда Базарсадаева олон жэлэй тур­шада Согто-Хангилһаа уг гарбалтай бэлигтэй хүгжэмшэн, сагһаа урид алтан дэлхэйһээ ха­лин ошоһон Ольга Тангатоватай хамта зохёо­хы ажал ябуулһан юм. Дуунай үгэнүүдые бэ­шэхэ нюусануудтай намайе Ольга Сунраповна тон түрүүн танилсуулһан гээд мүнөөшье боло­тор хүндэтэ абгаймнай хөөрэдэг гээшэ. Уран бэлигтэй басагадай зохёоһон 15 дуун энэ сог­солбори соо оруулагданхай. Эдэ дуунуудыень Агын, Буряад ороной дуушад, һайн дуранай артистнууд дуратайгаар гүйсэдхэдэг юм .

Хугжэмшэн, багша Ринчин Балдандашиев хадаа Шуя-Ханда Аюшиевнагай шүлэгүүдтэ тон түрүүн хүгжэм бэшэжэ эхилһэн юм.

“Агадаа жаргалтай” гэһэн дуунуудай суглу­улбарида мэдээжэ композиторнууд Юрий Ир­дыниевэй, Анатолий Андреевэй, Лариса Сан­жиевагай, мүн Ага нютагай мэдээжэ багша, хүгжэмшэн Цыцык Батомункуевагай, Роман Бурматовай дуунууд оруулагдаһан байна.

Өөрөө дуушан ябаһан Владимир Цыды­пов Шуя-Ханда Аюшиевнатай зохёохы талаар нүхэр боложо, 1990 онуудаар “Сэлгеэ hүнил газаа”, “Гэсэрэй зүрхэн”, “Эжым гансам шам­тайгаа”, “Хүсэл” гэһэн дуунууд хойно хойноһоо мүндэлһэн юм. Һүдэнтэ нютагһаа гарбал­тай бэлигтэй хүгжэмшэн Батор Цыпыловтэй Шуя- Ханда Базарсадаева мүн лэ гоё дуунуу­дые зохёоһон. Залуу хүгжэмшэн Мунко Цыде­новтэй Шуя-Ханда Аюшиевна үнихэнэй хамта ажалладаг. “Могойтомнай” гэһэн дууниинь могойтынхидай гимн болонхой гээшэ. “Бу­ряад орон” гэжэ дууниинь “Сагаан һара” гэһэн Буряад орондо үнгэргэгдэдэг ехэ урилдаанай лауреат болоһон юм. Залуу хүгжэмшэн Баир Дамдинжаповтай хамта зохёоһон “Ехэ наадан” гэжэ дууниинь Монголдо үнгэргэгдэһэн “Ал­таргана” нааданда түрүү һуури эзэлээ гэжэ олондо мэдээжэ.

Дуунуудай согсолборитой танилсуулгын үдэшэдэ Шуя-Ханда Базарсадаевагай олон ду­унууд зэдэлжэ, нютагайхидые болон хүгжэм дуу сэгнэгшэдые хужарлуулаа.

Донир Доржиевай гэрэл зураг

Шуя-Ханда Базарсадаевае шэнэ номоорнь амаршалхаяа олон зон суглараа