​Уран бэлигтэй багша

Гартаа дүйтэй уран гартан манай буряад дайдада үсөөрхэгүй. Алишье сагта хэр угһаа угсаатанайнгаа сахижа ябаһан урлал хэзээдэшье мартажа болохогүй бшуу. Илангаяа угаараа дамжуулагдаһан бэлиг шадабарияа мүлижэ, хүгжөөжэ, эдир залуушуулда дамжуулжа байгаа сагта. 

Багшын ажал сэдьхэлдэнь тааруу 

Ага аймагай Согто–Хангил нютагта бэлигтэй бэрхэ багша ажаһуудаг гэжэ дуулаад, түрэһэн тоонто нютагаа хүрэжэ ерээ бэлэйб. Мэдэн гэһээмни, һургуулида минии суг һураһан Лариса болон залуу наһандаа нүхэсэһэн Люба гээд нүхэд басагадаймни дүү Жаргалма байшаба. Жаргалма Дмитриевна гээд хүндэтэйгөөр нютаг дээрээ нэрлүүлдэг багшые би балшар бага наһанһаань таниха, мэдэхэ һэм. Сэхыень хэлэхэдэ, Холхой Митааха ахайн басагад булта сэбэрхэнүүд, ажалша бэрхэнүүд, оёдолдо уран шадабаритайнууд. Эдээн сооһоо Жаргалмаань ганса оёдол бэшэ, харин угсаатанайнгаа гар урлал хүгжөөжэ, ажабайдалдаа нэбтэрүүлжэ, буянтайл хэрэг эрхилнэ бшуу. 

Жаргалма Согто-Хангилайнгаа дунда һургуули дүүргэһээр, Агын багшын колледжын уран зурагай таһагта һураһан юм. Тэрэнээ дүүргэжэ, түрэл һургуулидаа уран зураг, черчени заажа эхилээ. Жэл хүдэлөөд байтараа, үхибүүдэй дүй дүршэл хүгжөөдэг технологиин багша болоһон. Тэндээ арба гаран жэл багшалһаар байтарнь, нютаг дээрэнь ажалладаг хүгжэмэй һургуулида уран зурагай таһагта ажаллахыень дурадхаһан байна. Нютагайнгаа үхибүүдые уран зурагта 7 жэлэй туршада һургаад, хоёр жэл хүгжэмэй һургуулиин захиралаар ажаллаа. 2012 ондо Согто–Хангилай һургуулида һөөргөө бусажа, эхин шатын ангиин багша болоо юм. 

Эрдэм шэнжэлэлгын ажал ябуулна 

Һургуулиин багшын ажал ехэл ааб даа, дууһашагүй, дүүрэшэгүй. Жаргалма Дмитриевна үзэг бэшэг, тоо бодолго заахын хажуугаар, үхибүүдые эрдэм шэнжэлгэдэ һургана, тэрэ шэнжэлэлгын ажалаа баримталан, уран гараар бүтээлнүүдые хэжэ һургана. 

- Шэнэ сагай 2-дохи үеын дүримэй эрилтээр болбосоролой хажуугаар “Би – шэнжэлэгшэб” гэһэн хэшээлһээ гадуур ажал ябуулагдадаг. Тэрээндэ хүүгэдые уран гартай, дүй дүршэлтэйгөөр хүмүүжүүлхэ шухала. Мүнөө шэнэ үе сагта иимэ хүнүүд ажабайдалдаашье урагшатай байха бшуу, - гэжэ багша хөөрэнэ. 

Һурагшад багшатаяа шэнжэлэлгын ажал ябуулна, тэрэ ажалаа зохёожо, уранаар юумэ бүтээнэ. Тэдэниие хүтэлбэрилжэ, элдэб уран бүтээлнүүдые гараараа өөһэдөө хэхыень баһал һургана бшуу. Эндэ багша өөрөө уран гартай, бэлиг шадабаритай, дүй дүршэлтэй байха ёһотой. Үгы һаа, яагаад үхибүүдые һургахаб? 

Угаараа уран гартан 

Жаргалмаагай бүтээһэн уран зүйлнүүдые хаража үзөөд, ямар бэрхэ, уран гартай гээшэбши гэжэ һайхашаан байхадамни, тэрэмни энеэжэ:

- Би өөрөө уран гартай түрэшөө бэшэлби. Эжымни уран гоёор юумэ оёдог байгаа. Жабай Дагзал түрэһэн нагасамни уран дархан байгаа бшуу. Тэдээнһээ нэгэ бага юумэн дамжуулагдаа гү гэжэ һанадагби. Юумэ зураха, юумэ гоёохо дуратайб. Илангаяа эхин шатын ангинуудай һурагшадта заахадаа, бүхы юумэ шадаха хэрэгтэй. 

Үхибүүдтэй хүдэлхэдөө, үнэн зүрхэнһөө оролдожо, ажалаа ябуулна. Һургуулиин үүдэнһээ эхилээд, коридоршье болон классууд энэ багшын хэһэн бүтээлнүүдээр гоёогдонхой. Хаташаһан Жабхарай голой эрьедэ оршодог Хангил нютагай һургуули ямар нэгэ далайн эрьедэ байһан газар мэтэ дельфинүүдээр шэмэглээтэй. Иимэ һонирхолтой, уран шэбшэл һайтай багшатай һургуулиин һурагшад одоол аза талаантай хаш. 

Басагаяа шэнжэлэлгын ажалда һургаа 

Нэн түрүүн эрдэм шэнжэлэлгын ажал Арюна басагантаяа хэжэ эхилээ. Үшөө долоодохи ангиһаа эхилээд, бэлгэ тамга тэмдэгүүдые шэнжэлээ. Урдын үе сагһаа мүнөө оршон саг хүрэтэр ямар тамганууд байгааб гэжэ урдын сагай ажаһуугшадай шулуун дээрэхи бэшэһэн зурагуудые болон компьютерай тэмдэгүүд хүрэтэр шэнжэлээд, эрдэмэй ажал бүтээгээ. “Шаг в будущее” гэһэн эдир шэнжэлэгшэдэй Бүхэроссиин урилдаанда Москва хотодо ошоһон байгаа. Удаань 2007 ондо Арюна эжытэеэ баһал шэнжэлэлгын ажал ябуулаа.

- Ямар нэгэ бүгэдэниие һонирхуулхаар юу хэхэмнайб гэжэ бодомжолһоор, шагайгаар элдэб зүйлнүүдые дархалжа, шэнжэлэлгын ажал хэжэ эхилээбди. Юуб гэхэдэ, шагай хадаа буряад-монгол угсаатанай ажабайдалда ганса наадан бэшэ, мүн элдэб хэрэгсэлэй зүйл боложо үгэдэг байгаа ха, - гэжэ Жаргалма Дмитриевна хөөрэнэ. 

Арюна басаган эжынгээ хүтэлбэри доро хэдэн шэнжэлэлгын ажал бүтээгөө. “Буряадай тамганууд”, “Буряад хубсаһан”, “Балжан хатан”, “12 жэлэй амитад” (эдэ амитадые бултыень уран гоёор арһа шүрбэһөөр бүтээһэн байха юм). Хоёрдохиёо Москва ошоходоо, “Моодо ба дизайнер” гэһэн шэглэлдэ “Эрхим дизайнерай ажал” гэһэн шанда хүртөөд, Арюна гурбадахи һуури эзэлээ. Һонин гэхэдэ, мүнөө Арюна Алтайн хүдөө ажахын дээдэ университет дүүргээд, агроном эрдэмтэн болонхой, шэнжэлэлгын институдта ажаллана. Тиигэжэ хара багаһаа шэнжэлэлгын, бэдэрэлгын һонирхолтой ажал ябуулһаар, эрдэм шэнжэлэлгын мэргэжэл шэлэнэл ха юм даа. 

Заншалта байдалаа шэнжэлэн... 

Арюнын эжытэеэ хэһэн суглуулбаринууд соо ехэ һонин “ малютка” гэһэн зүйл байна. Энэ юун гээшэб гэжэ һонирхоходо, иимэ. Урдандаа буряадууд үхибүүдээ ходол һахяад байха аргагүй байгаа бшуу. Тиимэһээ ара талаһаань тохоногтонь иимэ жэнхинүүрхэнүүдые үлгэдэг байха. Хонхо шэнгеэр жэнгиржэл ябаха, үхибүүн тэрэниие татажа абаха аргагүй, нюдэндэнь харагдахагүй. Зүгөөр сүлөөгүй ажалаа хэжэ байһан гэртэхин шагнаархан, үхибүүмни хаана ябанаб гэжэ шагнажал байгаа. 

Жаргалма Дмитриевнагай үшөө нэгэ шаби болохо Жаргалова Жаргалма 10-дахи ангида һуража байхадаа, “хубсар” гэһэн шэнжэлэлгын ажал бэлдээ. Багшань басагаханиие һонирхуулжа, хэр угһаа буряад угсаатан шэрдэг, хибэс, хубсарнуудые юунэй түлөө хэрэглэдэг байгааб, ямар эдээр оёдог байгааб гэжэ ажалыень шэглүүлжэ, оёжошье һургаа. Эндэ элдэб үнгэтэ арһаар оёһон хубсарнууд бүтээгдэһэн байна. 

Дүрбэн үеын оёдолшон 

Мүнөө жэл үнгэрһэн “Шаг в будущее” гэһэн харалганда 10-дахи ангиин Баира Сандановае баһал бэлдээ. Уран гартайхан басагаханда Жаргалма Дмитриевна хэшээл заадаг бэшэшье һаа, уг унгииень мэдэхэ хадаа онигожо, анхаржа эхилээд, шэнжэлэлгын ажал хэхыень дурадхаа. Һонин гэхэдэ, Баирын нагаса эжынь уран гартан, долоон басагадтаа нооһоор шэрдэг өөрөө сохижо, заһалнуудые бэлдэжэ, бултыень хадамда үгэһэн байгаа. Нооһо сохижо, ээрэжэ, нэхэжэ хэр угһаа буряад- монгол угсаатан ажаһуугаал ха юм даа. Нооһоор һэеы гэрһээ эхилээд, бүхы байдалай бараа, хубсаһа хунар бултыень бүтээжэ байгаа. Эдэ бүгэдые Баира басаган багшатаяа, нагаса эжытэеэ ехэхэн шэнжэлэлгэ хээл даа. Өөрыншье залуу эжынь баһал уран оёдолшон, нооһоор юумэ нэхэдэг, оёдог юм. 

Баира Жаргалма Дмитриевнагай хүтэлбэри доро нооһоор табан хушуу мал бүтээгээ, гуталхануудые, элдэб гоёолтонуудые, дурасхаалай зүйлнүүдые хэһэн байна. Аймаг дотороо гурбадахи һуурида гараад, Үбэр Байгалай хизаарай хэмжээндэ баһал 3-дахи һуурида гараа. Багшатаяа Москва ошохо гэжэ ехэл найдаа, теэд болоогүйл даа. Зүгөөр, Баира багшынгаа, нагаса эжынгээ һайгаар нооһоор уран бүтээлнүүдые хэжэ һураһандаа ехэтэ олзуурхана. 

- Би өөрөө эжы болохоб, гэрэй эзэн эхэнэр болохоб. Өөрынгөө гараар үхибүүндээ дулаахан гутал, хубсаһа бүтээжэ шадаха болооб, гэртээшье хэрэгтэй юумэнүүдые, гоёолтонуудые хэжэ һурааб, саашанхи ажабайдалдамни хэрэгтэй юумэ хэхэ арга шадалтай болоһондоо ехэ баяртайб, - гэжэ Баира багшадаа баярые хүргэн хэлэбэ. 

Дүй дүршэл олгуулха хүсэлтэйб 

Жаргалма Дмитриевна мүнөө 1-дэхи ангиин һурагшадые даажа абанхай. Тэдэнээ үшөөл багахануудшье һаань, мүнөөнһөө элидхэлнүүдые хэжэ һургажа байна. 

- Эндэ һаяхан “Лист Меобуса” гэһэн элидхэл уншуулжа туршааб. Арайл багашаг байнал даа, хойто жэлһээ үшөө хүгжөөжэ, шэнжэлэлгын, уран урлалай ажалда дүршүүлжэ эхилхэб, мүнөөшье гараараа юумэнүүдые бүтээжэ һурганаб. Урдахи һурагшадаа хоёр дахин “Би – шэнжэлэгшэб” гэһэн мүрысөөндэ бэлдэжэ, түрүүшын һууринуудта гараа һэмди, - гэжэ бэлигтэй багша хөөрэнэ. 

Энэ һуралсалай жэлдэ “Жэлэй багша” харалганда Жаргалма Дмитриевна Цыбенжапова аймаг дотороо шалгаржа, гурбадахи һуури эзэлээ. 

Цырегма Сампиловагай гэрлэ зураг

Ямар хөөрхэн бүтээлнүүд гээшэб даа

Жаргалма Дмитриевна хүүгэдтэеэ