​Урашуулай дүхэриг шэрээ

Ага тойрогой буряад соёл хүгжөөлгын түб нютагайнгаа уран гартаниие суглуулжа, дүхэриг шэрээ эмхидхэбэ. Тэдэнэр эбээрээ хэлсэжэ, Уран дархашуулай эблэл байгуулха гэжэ шиидхэбэ. Уулзалгын эхиндэ түбэй мэргэжэлтэн Цырен-Дулма Батомункина Агада арадай урлалай хүгжэлтэ тухай элидхэбэ. 

- Хэр угһаа хойшо Агын дайда уран дархашуулаараа суурхадаг. Үшөө 1880 ондо Шойбон Дамба гэжэ уран гартан өөрынгөө түсэбөөр гурбан сахаригтай модон велосипед дархалһан байна. Тэрээн дээрээ туламтай таряа тээгээд, 18 модоной зайда оршодог Дулдарга тээрмэдэ абаашадаг байгаа. Энэ дархан Агын дасанда Майдари бурхан бүтээлсэһэн намтартай. Шойбон Дамба Агын дасанай хэблэлэй бар дархалдаг, 3 мянгаад тахилай амһартануудые бүтээһэн юм. Шэтэ хотодо байгуулагдаһан Пётр Бадмаевай хэблэлэй газарта нангин шүтөөнэй номуудые хэблэлгэдэ хабаадаһан габьяатай. Эдэ болон бусад бэлигтэй уран гартан манай Агада олон байгаа, - гэжэ Цырен-Дулма Цыбиковна онсолбо. 

Юундэ нэгэдэл хэрэгтэйб? 

Уран гартаниие нэгэдүүлхэ тухай һанамжа 2016 ондо үнгэргэгдэһэн “Алтарганын” үедэ хэлэгдээ һэн гэжэ Буряад соёл хүгжөөлгын түбые даагша Сэсэг Норполова тэмдэглээ. Агын Буряад тойрогой захиргааанай үндэһэн соёл болон тамирай хорооной дарга Булад Бальжинимаев дархашуулые дүхэриг шэрээдэ хабаадаһанайнь түлөө баярые хүргэбэ.

- Ага нютагайнгаа бэлигтэй зоной нэрэ соло үргэхэ зорилготой хэдэн түсэлнүүдые бэелүүлнэбди. Тэдэнэй нэгэн – “Агын дархашуул” гэһэн һонин, ехэ удха шанартай түсэл эхилбэ гээшэ. Эдэ хэмжээ ябуулганууд Агын Буряадай тойрогой 80 жэлэй ойдо зорюулагдана, - гэжэ Булад Наранович тэмдэглээ. 

Энэ дүхэриг шэрээ мүнөө ехэ удха шанартай. Тойрогой автономито байха сагта арадай урлал нилээд хүгжэжэ байгаа, харин һүүлэй жэлнүүдтэ энэ хэрэг нэгэ бага эршэеэ алдаа гэжэ анхархаар. Тус ажал хүгжөөхэ хэрэгтэй гэжэ эндэ нэгэн дуугаар шиидхэгдээ. Энэ талаар “Агын дархашуул” гэhэн түсэл ехэ үүргэ дүүргэхэ байна. Хүдөө нютагуудта уран гартай хүбүүд, басагад үсөөн бэшэ. Жэшээнь, ганса Могойто аймагта 52 уран гартан бүридхэгдөө.

- Дамдин Дорлиг сахюусанаа тахижа, тэрээндээ мүргэдэг, шүтэдэг болоhон сагшье hаань, угаараа уран дархан хүбүүд аад, үшөөл өөрынгөө харгы олоодүй ябана ха юм даа. Тэдээндэ уг гарбалаа шэнжэлхэдэнь, дархан нэрэеэ олоходонь туhалалсаха, тэдэниие нэгэдүүлхэ ажал ябуулагдана, - гэжэ тойрогой соёлой дарга мэдүүлбэ. 

Хэр угһаа уран гартан угайнгаа баялиг, бэлиг шадабари залуушуулдаа дамжуулдаг байгаа. Арад зон тэдэниие үргэжэ, хүндэлжэ ябадаг hэн бшуу. 

Этнотуризм гэһэн шэглэл мүнөө сагта хүгжэхэ аргатай. Аяншалагшадые һонирхуулхын тула өөрсэ, үндэhэн маягтай уран бүтээлнүүд хэрэгтэй. Июль һарада Онон аймагта этнофестиваль эмхидхэгдэхэ юм. Тэрэ Үбэр Байгалай хизаарай ажаһуудалда хабаатай шухала удха шанартай хэмжээ ябуулгануудай тоодо оруулагданхай. Энээн тухай Булад Бальжинимаев хөөрэбэ. 

Үхибүүдые хүмүүжүүлгэдэ хабаадалсаха 

Дүхэриг шэрээдэ хабаадалсаһан Агын тойрогой буряад хэлэнэй талаар гол мэргэжэлтэн Марина Батуевагай тэмдэглэһээр, үхибүүдые буряад хэлэндэ һургаха хэрэгтэ буряад маягтай бүтээлнүүдые дархалжа һургаха гээшэ ехэ үүргэ дүүргэхэ байна. 

- Мүнөө сагта үхибүүд ганса интернет, смартфон гэхэ мэтээр лэ һонирхоод байха ёhогүй, харин тэдээндэ хүн гээшэ өөрынгөө гараар иимэ гоё юумэнүүдые бүтээхэ аргатай гэжэ харуулха, ойлгуулха шухала. Манай багшанар һуралсалда хабаатай зурагуудые бэдэрдэг гээшэ. Нютагайнгаа уран зураашадай зурагуудые хэблэжэ хэрэглэхэдэ болохо ха юм, - гэжэ Марина Владимировна онсолбо. 

Буряад хэлэ, заншал хүгжөөхэ ажал Сагаалганай болон “Буряад хэлэнэй һайндэрэй” үедэ ябуулаад лэ дүүрэхэ бэшэ, харин энэ талаар үдэр бүри, таһалгаряагүй хүдэлмэри үнгэргэхэ шухала гэжэ эндэ хэлсэбэд. 

Дүй дүршэл халан абаха шухала 

Уран гартан өөһэдынгөө гү, али нэрэ түрэтэй, мэдээжэ дархашуулай үри һадаhад уг удамайнгаа нэрэмжэтэ жаса байгуулжа, залуушуулаа дэмжэхэ ёhотой гэжэ Агын Буряадай хизаар ороноо шэнжэлэгшэдэй “Алтан жаса” бүлгэмэй түрүүлэгшэ Базаржаб Батомункин дурадхаба.

- Дархашуул гээшэ өөрынгөө «тогоон соо бусалжал» байха бэшэ, саашаа хүгжэхэ ёһотой. Жэшээнь, Москва шадар шаажан дээрэ зураг зурадаг, Туркменидэ мориной тоног бүтээдэг. Залуу дархашуулай бусад арадай дүй дүршэл халан абажа, мэргэжэлээ дээшэлүүлхын тула һуралсалда эльгээхэдэ яахаб. Энэ хэрэгтэ залуушуулаа дэмжэхэ, тэдээндэ туһалха хэрэгтэй, - гэжэ Базаржаб Цыбендоржиевич hанамжаяа хэлэбэ. 

Уран гартанай орёо байдал 

Дүхэриг шэрээгэй үедэ мүн лэ уран гартанда хабаатай шиидхэгдээгүй асуудалнууд зүбшэгдэбэ. Агын болон Буряадай түрүү дархашуулай нэгэн болохо Балта Батожаргалов мүнөө үедэ тэрэнэй сэдьхэл зобоодог асуудалнууд тухай хэлэбэ. Эндэ нэн түрүүн дархашуул бэе бэеэ мэдэхэ, танихаяашье болёо гэжэ тэрэ тэмдэглээ.

- 20-ёод жэлэй саана, үшөө Даша-Нима Дугарович Дугаровай мэндэ байха сагта, бидэ ганса Агын бэшэ, бүхы Буряадай дархашуулые мэдэдэг, хоорондоо харилсадаг байгаабди. Зундаа, аха захатанайнгаа тоонтодо, Зэмхэ аршаанда гү, булта сугларжа, дүй дүршэлөөрөө хубаалдадаг, эрдэмэй-практическа бага хуралнуудые эмхидхэдэг бэлэйбди. Энэмнай иигэжэ һалбарна, тэрэмнай далижаба гэжэ һайн мэдэжэ байдаг һэмди. Харин мүнөө Буряад оронһоо байха, эндэ суглараад байһан зон сооһоо хоёр-гурбанииень лэ танинаб, - гэжэ уран дархан хэлэбэ. 

Балта Батожаргалов 1997 онһоо модо hиилээгүй ябаһанаа, дахинаа дархаяа эрхилжэ эхилээ. Юундэб гэхэдэ, Ага нютагай уран дархан Абидын Дондог ахай 60 наһа хүрэжэ, наһанайнгаа амаралтада гаража, уран дархаяа захалаа hэн. Хэды уран гоё бүтээлнүүдые хээб даа, тэдэнь Агын хизаар ороноо шэнжэлэлгын музейн үзэмжэдэ табигданхай. Саг соогоо урлажа эхилээ hаа, энэ хүн ямар олон зүйлнүүдые бүтээхэ, хэды залуу уран гартаниие һургаха байгааб даа! Теэд арайл орой эхилжэ, олон юумэ бүтээжэ үрдингүй, наһан болоо. Аха захатанаа дурсажа, Балта Батожаргалов дархаяа эхилхэ саг ерээ гэжэ мэдэрээ. 

- Мүнөө иигээд шэнжэлжэ үзөө һаа, ямаршье дэлгүүр, наймаанда Агын дархашуулай юумэн үгы, бултал Хитад, Монголдо бүтээгдэһэн. Жэшээнь, 3 жэлэй саада тээ Алханада аяар 30 мянгаад аяншалагшад ерээ hэн, хэрбээ тэдэнэртэ манай эндэхи дархашуулай зүйлнүүдые худалдабал, хэды ехэ мүнгэ олохоор байгааб? - гэжэ уран дархан бодомжолно. 

Тэрэнэй хэлэһээр, Дагуурай заповеднигтэ дэлхэйдэ ондоо хаанашье үгы тохорюун бии, ганса эндэ 400–гаад иимэ шубууд үлэнхэй. Тэдэ шубуудые харахаяа нёдондо аяар 12 гүрэнһөө аяншалагшад ерээ бшуу. Тэдэнэй энэ тохорюунай зураг, дүрсэнүүдые худалдан абаха гэхэдэнь, нэгэншье үгы байгаа.

- Ивалгын дасанда галерей нээгдээд, буряад дархашуулай бүтээһэн зүйлнүүд дуталдана. Юумэнүүдые абаашаад, багашаг сэнгээр табибал, наймаанда гарахал даа. Энэ буряад арад бүтээгээ гэжэ харуулхаар хаана юун байнаб? Эндэ буряадууд ажаһуудаг гэжэ харам сасуугаа ойлгохоор юун бииб? Өөрын бренд, түхэл шарай хэрэгтэй, - гэжэ Балта Базаргуруевич онсолбо. 

Мүнгэн дэмжэлтэ хэрэгтэй 

Дүршэл ехэтэй уран гартанай хэлэһээр, уран дархашуул ганса нэгээрээ бэшэ, хамтадаа, олоороо нэгэдэжэ, элдэб харалгануудта хабаадалсажа, гүрэнэй мүнгэн дэмжэлтэдэ хүртэхэ аргатай. Гүрэнэй талаhаа мүнгэн тэдхэмжэ ямар ехэ туһатайб гэжэ уран зурааша Намжилма Эрдынеева хэлэбэ.

- Агын тойрогой Буряад соёл хүгжөөлгын түбэй зууршалгаар Президентын грантда хүртөө һэм. Тэрэ мүнгэ зөөреэр зураг дабтан холст дээрэ гаргадаг түхеэрэлгэ худалдажа абааб. Бодото зурагуудни үнэтэй, харин эдэ буулгабарилагдаhан зурагуудни 300-400, 1000 хүрэтэр түхэригөөр наймаалагдана. Улаан- Үдэдэ гурбан газарта табигданхай. Һара соо 20-ёод мянган түхэриг ороно, гаргашаньшье ехэ юм ааб даа, теэд олзотойл даа, - гэжэ Намжилма Цыренжаповна хөөрэнэ. 

Хэшээлнүүд хэрэгтэй гү? 

Уран гартан хаа-яа, ямар нэгэ хэмжээ ябуулгануудта дүй дүршэлөөрөө хубаалдан, хэшээлнүүдые үнгэргэдэг юм. Уран гартан Цыденжаб Цыбиковэй тэмдэглэһээр, эдэ хэшээлнүүд ямаршье туһагүй, ёһын тэдыдэ үнгэргэгдэнэ.

- Олон зондо мастер-классуудые үнгэргэхэдэ, хэн дары түргэн ойлгоод, оёжо, дархалжа эхилхэб даа. Би гэртээ асараад, гартаа дүйтэй зониие яһала наһан соогоо һургаалби даа. Тэдэмни мүнөө уран оёдолшод болонхой. Улаан-Үдэһөөшье ерэжэ намда һурадаг зон бии. Мүнөө сагай эрилтээр зохёохы ажалаа ябуулдаг залуушуулай нэгэн Руслан Батожаргалов минии ажал буруушаана. Тэрэ мүнөө үеын эрилтэдэ тааруугаар, тад ондоогоор ажалаа ябуулхыемни дурадхана, - гэжэ суутай уран оёдолшон хөөрэбэ. 

Мүнөө үеын авангард болон бусад шэглэлээр хубсаһа бүтээдэг уран гартай оёдолшон Руслан Батожаргалов тус уран гартанай дүй дүршэл харуулhан хэшээлнүүдэй буулгаад, энэ видеобуулгабари хэрэглэн һураха хүсэлтэй оёдолшодые һургахые дурадхана. Тэрэ дискнүүдынь хамгаалгатай, хэншье түлбэригүйгөөр хэрэглэжэ шадахагүй. Иигэжэ ажалаа эрхилбэл, уран гартан олзотой байха, урматайгаар ажаллаха гэжэ тэрэ тоолоно. Бүтээлнүүдые урлахада, гарза гаргашань ехэ. Эдэ бүгэдэ мүнөө үеын дархашуулай шиидхэгдээгүй асуудалнууд болоно ха юм даа. 

Түгэсхэлдэ... 

Агын дархашуул нэгэдэжэ, өөрын эблэл байгуулба. Балта Батожаргаловай хэлэһээр, Даша-Нима Дугаровай үедэ бүхы Буряадай уран гартан нэгэдэжэ, эб нэгэн ажалладаг байгаа. Тэрэл сагта буряад арадай урлал нилээд хүгжөө бшуу. 

- Мүнөө сагта уран гартанай хоорондо харилсаа холбоо байгуулха хэрэгтэй. Залуушуулаа һургаха, угсаатанайнгаа абажа ябаһан заншалта урлал мүнөө үеынхидтөө эб хамта дамжуулха шухала бшуу. Хэр угhаа абажа, наринаар сахижа ябаhан буряад дархашуулай хэрэг саашадаа дэлгэрэг, зүб мүрөөр хүгжэг лэ, - гэhэн уран гартай ахатанай үгэнүүдэй бэелүүлэгдэхэнь болтогой. 

Цырегма Сампиловагай гэрэл зураг

Агын урашуул, дархашуул