​Урлалай, ажабайдалай сэдьхэл гэрэлтүүлэгшэ хүсэн

(Түгэсхэл. Эхиниинь майн 17-ной дугаарта). 

Эрдэмэй орьёл өөдэ 

1959 ондо Москвада манай уласай урлалай болон уран зохёолой хоёрдохи декада үнгэрөө бэлэй. Арбан үдэрэй туршада Х.Намсараевай нэрэмжэтэ Буряад драмын театрайхид гүрэнэй ниислэлэй харагшадта уран бэлигээ харуулаа. Гурбан зүжэгтэ В.Найдакова хабаадуулагдаа - Б-М.Пурбуевай “Үетэн” соо Сэрэгмаагай рольдо, А.Грибоедовэй “Ухаанһаа гай тодхор” соо Софьиин, хитад драматург Цао Юйн «Тайфун» зүжэгые Ц.Цыренжаповай найруулгада Сы Фынэй рольдо наадаа һэн. 

Ниислэлэй томо хэблэлнүүд, сэтгүүлнүүд манай уран бэлигтэниие үндэрөөр сэгнээ, мэргэжэлтэдшье магтаа бэлэй. Олон бэлигтэн гүрэнэй шагналнуудта, үндэр нэрэ зэргэнүүдтэ хүртөө. Тэдэнэй тоодо В.Ц.Найдаковада Буряад Уласай габьяата артисткын хүндэтэ нэрэ олгогдоо һэн. Театрай захирал Цырен Аюржанаевич Балбаров Улаан-Үдэдөө бусана гүш, али аспирантурадаа үлэнэ гүш гэжэ харюу үгэхыень яаруулаа. Москвада үлэнэб гээд харюусажархиһан юм. Зүб шиидхэбэри абаһанаа һүүлдэ ойлгоо бэлэй... 

СССР-эй олон үндэһэ яһатанай театрнуудай түрүү дүй дүршэлтэй, ниислэлдэ гастрольдо ерэһэн хари гүрэнүүдэй эрхим театрнуудай зүжэгүүдтэй саг үргэлжэ танилсаха аргатай болоһон ерээдүй эрдэмтэн алишье талаар хүгжэжэ байгаа. Томо режиссернуудай шэнэ туйлалтые, бэдэрэлгын ажалые, бэлигтэй артистнуудай зохёохы туршалгануудые хараха, шэнжэлхэ аргатай болоо. Кафедрадаа аспирантнуудай шэнжэлэлгын ажалые бултаараа зүбшэн хэлсэдэг заншалтай һэн. Иимэ бурьялма ажабайдалай амисхал зүрхэ сэдьхэл тэнжээдэг, урлалай, ажабайдалай һайн һайханиие уудалан үзэхые уряалдаг байгаа. 

1963 ондо В.Ц.Найдакова урлал шэнжэлгын эрдэмэй дид-докторой диссертаци хамгаалба. Хамгаалгын урда тээ Улаан-Үдэдэ “Современный бурятский драматический театр” гэжэ номоо хэблээ. РСФСР-эй Соёлой яаман эрдэмтые ВСГИК- тэ театральна мэргэжэл шадабариин кафедрын ахалагша багшын тушаалда хүдэлхыень зууршалба. Тэрэ гэһээр В.Ц.Найдакова олон мянган оюутадта ород, Баруун Европын, СССР-эй арадуудай, Зүүн зүгэй, Сибириин үндэһэн театрнуудай түүхэ тухай хэшээлнүүдые үнгэргэнэ. Ерээдүй режиссернуудта драмын теори уншана, мүн рецензентнүүдэй һуралсал ябуулна. 

1962-1968 онуудта театральна мэргэжэл шадабариин кафедра даажа ябаа. 1966-1976 онуудта ГИТИС-эй заочно докторантурада һураад, 1980 ондо докторой диссертаци хамгаалаа. Этнологи, этнографи болон антропологиин талаар, соёлой теориин болон түүхын (культурологиин) талаар диссертационно соведүүдэй гэшүүн юм. 

Ажалайнь дүнгүүд абьяастай 

1990 ондо ВСГИК-эй хэдэн багшанартай хамта Буряадай Рерихэй бүлгэм байгуулаа һэн. Арбан нэгэн жэлэй туршада тус бүлгэм толгойлжо, Агни-йогын һургаал тухай лекцинүүдые уншаһан юм. В.Ц.Найдакова Сибириин театрнууд тухай хэдэн пособи, драмын теори тухай һуралсалай ном, үндэһэн буряад болон монгол театрнуудай хүгжэлтэ тухай монографинуудые бэшээ. Аспирантнуудай ажал хүтэлдэг, тэрэнэй һургаһан урлал шэнжэлгын эрдэмэй табан дид-доктор шэнэ үеын оюутадые театрай урлалай һургаал болон түүхэтэй танилсуулна. РСФСР-эй урлалай габьяата ажал ябуулагша, Россиин соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ, БурАССР-эй эрдэмэй габьяата ажал ябуулагша, Буряад Уласай Гүрэнэй шангай лауреат гэһэн үндэр нэрэ зэргэнүүдтэнь 2015 ондо Россиин үндэһэн театральна “Алтан баг” гэһэн шан нэмэһэн юм. 

Александр Калягинай амаршалгын телеграмма соо иимэ үгэнүүд бэшэгдэнхэй: ”Хүндэтэ, хайрата Валентина Цыреновна! Россиин театрай урлалай хүгжэлтэдэ Танай хубита гайхамшаг ехэ. Эсэгэ ороной театральна соёлой аша туһада Танай бэелүүлһэн ажал сэгнэшэгүй. Театр шэнжэлгын эрдэмэй түлөө тайзанаа орхиһон актриса гээшэт. Иимэ зоримгой алхам хэхэеэ зүрхэсэхэ хүн үсөөн. Та ехэ эрдэмтэн болоот, театр шэнжэлгын шухала удхатай олон нмуудай автор байхаһаа гадна хэдэн үеын театральна теоретигүүдые хүмүүжүүлһэн эрхим бэрхэ багша гээшэт. Тон ехэ баяр баясхалан хүргэнэб. Элүүр энхые, тэнхээ тамир Бурхан үршөөг!” 

Үндэһэн буряад театр тухай хэдэн захата ном хэблэһэн, Зүүн зүгэй арадуудай шэмэг эрдэни болохо Цамай наадан тухай гайхалтай һонин шэнжэлэл хэһэн, Сибирь болон Алас-Дурна зүгэй театрнуудай түүхые гүнзэгыгөөр удхалан шэнжэлэгшэ, театрай урлалай теоретик болон түүхэшэн Валентина Цыреновна Найдаковае “Буряад үнэн” сониной олон мянган уншагшадай зүгһөө 90 наһанайнь алдарта ойгоор халуунаар амаршалхые зүбшөөгыт! 

«Үетэн» зүжэгтэ В.Найдакова Сэрэгмаагай, Ф.Сахиров Эрдэниин рольдо. 1959 он.

Тон дээрхэи гэрэл зураг дээрэ: В.Ц.Найдакова Виктория гушатаяа «Алтан баг» шан абалгын үедэ. Москва. 2015 оной апрелиин 17

Гэрэл зурагууд В.Ц.Найдаковагай гэр бүлын архивһаа абтаба