​"Дүрбэн бэрхэ" наадан

Үнгэрэгшэ долоондо уласай хүүгэдэй аман зохёолой бүлэгүүдэй «Дүрбэн бэрхэ» гэһэн наадан болобо. Энэ хэмжээ ябуулгые Буряад Уласай арадай уран бүтээлэй түб үнгэргэдэг юм. 

Энэ фестиваль хоёр жэлэй нэгэ удаа үнгэргэгдэдэг заншалтай. «Дүрбэн бэрхэ» гэһэн тус мүрысөөн заан, һармагшан, туулай, тахяа дүрбэнэй тааража ажаһууһан буддын шажанай «Дүрбэн нүхэсэл» гэжэ домог дээрэ үндэһэлжэ нэрлэгдэһэн байна. Тиимэһээ хүүгэдэй аман зохёолой, дуу, хатарай бүлэгүүд эндэ хабаадажа, бэлиг шадабаряараа туршалсадаг юм. 

Энэ жэлдэ аяар 22 бүлэгэй дунда Хэжэнгэ аймагай Үлзытэ нютагай «Худан» гэһэн коллектив шалгаржа, түрүүшын һуури эзэлээ. Хоёрдохи hуури Улаан-Үдэ хотын «Потешки» гэһэн арадай дуунай жэшээтэ ансамбль болон Бабанта аймагай Багдарин һууринай «Хосикан» гэжэ эвенк жэшээтэ бүлэг хүртэбэ. Гурбадахи һуури Улаан-Үдын «Забавушка» студи Тарбагатайн «Черпанок» гэһэн жэшээтэ бүлэг хоёр баһал хубаалдаһан байна. 

Түрүүшын һуури эзэлэгшэ «Худан» бүлэгэй түүхэ, туйлаһан амжалтануудынь баян юм. Тэрэ анхан 1993 ондо Худанай дун- да һургуулиин дэргэдэхи «Һолонго» гэһэн хүүгэдэй ан- самбль байһанаа, «Һолонго» ба «Худан» гэжэ хоёр бүлэг боложо хубаарһан байна. Энэ «Худан» бүлэг аман зохёолой (фольклорно) шэглэлээр саашаа хүгжөө һэн. Тиихэдээ 30-40-өөд үхибүүд ябадаг байгаа. Нютагайнгаа үбгэд, хүгшэдһөө суглуулһан аман зохёол, түүхэ, домогуудые тэдэнэр найруулан, арад зондоо харуулдаг. Энэ ехэ ажалые бэрхэ, бэлигтэй соёлой хүдэлмэрилэгшэ Цырегма Цыренжаповна Бадмаева ударидадаг юм. 

Нютагай басаган Цырегма Цыренжаповна 1985 онһоо хойшо мүнөө болотор түрэһэн тоонтодоо соёлой байшанда хүдэлһөөр. Хэһэн ажалайнгаа түлөө хэдэн олон хүндэлэлэй грамотануудаар шагнагданхай, «Ажалай ветеран» гэһэн үндэр нэрэ зэргэтэй юм. Тус бүлэг 2005 он болотор һургуулиин дэргэдэ байһанаа, мүнөө соёлой байшанай мэдэлдэ оронхой. Тэдэнэр «жэшээтэ» гэһэн үндэр нэрэ зэргэдэ 2000 ондо хүртэhэн байна. 

Бэрхэ багшын ударидалга доро ямаршье үхибүүд шадамар болоно. Юуб гэхэдэ, мүнөө сагта Үлзытэ нютагта анхан ехэ дунда һургуули байһанаа, шэнэ һуралсалай сентябриин 1-һээ эхин һургуули-сэсэрлиг болоһон байна. Эхин ангинуудта оройдоол 16 һурагшад һурана. Тэдэнэйнь 13 шабинарынь–буряадууд. «Худан» бүлэгтэ эдэ арбан гурбан үхибүүд бултадаа хабаадажа, уласай ехэ мүрысөөндэ түрүүлһэндэнь омогорхомоор. Харин энэ жэлдэ тэдэнэр нютагай мэдээжэ уран зохёолшо Цыдып Цырендоржиевай «Папансаг» туужаһаа Хүсы баатарай хайшан гэжэ нара абарһан тухай домог найруулан табижа, «Бидэ байгаалиин үхибүүдбди» гэһэн сценари шүүгшэдэй анхаралда харуулаа. 

Цыдып Балдановичай туужа соо энэ үйлэ Үлзытэ нютагай Баян-Хара гэһэн уулын оройдо һургуулиин шабинарай өөһэд дундаа хөөрэлдэһэн домог шэнгеэр үнгэрнэ. Эхэ байгаалияа абарая, аршалая гэһэн уряа эндэ гол үүргэ дүүргэнэ. Иигэжэ мүнөөнэй шабинарые түрэл нютагайнгаа уран зохёолшын бүтээлтэй танилсуулан, түрэл байгаалияа гамнажа һургаха гэһэн Цырегма Цырендоржиевнагай ажал үндэрөөр сэгнэгдэбэ гээшэ. Энэ һаналыень нютагай бэлигтэй эдиршүүл тон һайнаар дамжуулжа шадаа. 

...Үлзытэ нютаг аргагүй һайхан байгаалитай, уран бэлигтэй зоноор баян нютаг юм. Тэндэһээ хэдэн олон артистнууд, тамиршад, эрдэмтэд урган гараа: эрдэмэй 8 доктор, 18 дид-доктор. Харин мүнөө энэ баян нютагай оройдоол 16 шабинартай һургуулитай болоод байһанииень халагламаар. Мүнөө эндэ 50-яад үрхэтэ айл ажаһууна. Тиигэбэшье, ерээдүйдэ эдэ ургажа ябаһан улаан бургааһад нютагаа хүгжөөхэ бэзэ гэжэ найдаад, тэдэнэртэ үшөө үндэр амжалтануудые хүсэе!