​Арадай уран дархан

Хүндэтэ уншагшад! Та бүгэдэндэ Монголой уран дархан, абьяас бэлигтэн, һиилүүршэн, бодонгууд омогой Ц. Лувсандашатай хэһэн хөөрэлдөө дурадханабди.

- Та хэр зуһажа байна гээшэбта? Монгол Улас түрын дээдэ шагнал болохо “Алтан гадаһан” гэжэ орден абаhан ушараартнай таниие амаршалнабди. Та өөрынгөө тоонто нютаг тухайгаа тобшо тэдыгээр хөөрэжэ үгыт? 

- Гэмгүй һайн зуhажа байнаб. Үнгэрэгшэ үбэл манай эндэ ехэ хүйтэн болоогүй. Адуу малнай гээлтэ хоролтогүй ондо ороо. Минии хүйһөөрөө холбоотой эхэ нютагни – Дорнод аймагай Цагаан-Обоо сомоной Чулуута Худагта гэжэ газар юм. 2015 ондо манай сомоной байгуулагдаһаар 80 жэлэй ойн баяр тэмдэглэгдээ. Эхэ нютагаараа омогорхон, баясан ябадагби. Минии зохёохы ажал түрэһэн дайдатаяа, тахилгата газарнуудтайнь холбоотой юм даа. 

- Танай уг удамда дархашуул, уран, гартаа дүйтэй хүнүүд байһан гү? Та өөрөө хэды наһанһаа урлаха ажал хэжэ эхилһэн гээшэбта? 

- Минии аха Сэнгэ, дүү Бальжинима гэгшэд мүн лэ модоор, шулуугаар, алта, мүнгөөр янза бүриин эдлэл урлан бүтээдэг. Урда үенүүдтэ дархашуул байжашье болоо бэзэ. Бидэ ушартайл хадаа дарха хэжэ ябанабди гэжэ бодогшоб. Өөр тухайгаа хэлэхэдэ, иимэ. Би багаһаа модо һиилэхэ дуратай һэм. Гол түлэб 1968 онһоо эхилжэ, таһалгаряагүй модо һиилэдэг болооб. Тиигэжэ улас түрын үзэсхэлэндэ хабаадалсажа эхилээб. Түрүүшын шагналдашье хүртөө һэм. Харин 1981 онһоо шулуугаар аяга, тамхинай хайрсаг, хөөрэг, хүрдэ, сан табиха бойпуур, хэтэ, хутагын гоёолто болон шэмэглэл, шулуугаар гоёогдоһон эхэнэрнүүдэй зүүдхэлнүүдые, арсаланай дүрсэтэй шулуун тамга, багахан хайрсагуудые, бэшэгэй шэрээ дээрэ табигдадаг хэрэгсэлнүүдые хэһэн байнаб. 2004 ондо Дорнод аймагай Баяндун сомоной «Адуун Шулуун» гэдэг газарта Буряадай эртэ урдын түүхэтэй нягта холбоотой «Заян Наваа» гэжэ дуунай үгые аялгатайнь (ното) хамта 3 метр үндэртэй шулуун дээрэ һиилээ һэм. Хүшөө олоной анхарал татадаг. Мүн 2012 ондо суута хүгжэмшэн Г. Дарамзагдын сууда гараһан «Монгол һайхан орон» гэһэн мэдээжэ дуунай үгые нототойнь суг 2 метр үндэр шулуун дээрэ урлан түнхижэ бэшэһэн байнаб. Тэрэмни Сагаан-Обоо сомондо Соёлой түбэй талмай дээрэ табигданхай. 1991 ондо түрүүшынхиеэ ган булад дээрэ һиилүүрэй ажал хэһэн хүм. Хун шубуун толгойтой урданай тамга урлажа хээ һэнби. Саашадаа хэтэ, хутага, аяга һиилээ бэлэйб.

- Та олон һайхан бүтээлнүүдые хэжэ шадаат. Тэдэнэй алин дээрэнь удаан хүдэлһэн, ухаан бодолоо ехээр гүйлгэһэн байнабта? 

- Тиимэ ажални гэбэл, эрэ хүнэй бэедээ абажа ябадаг бүхы эд хэрэгсэлнүүд болоно. Гол зүйлынь гэбэл, гоёогдоһон һур бүһэ болоно. Энэ бүһэ дээрэ янза бүриин дүрсэнүүд һиилэгдэнхэй. Түмэн наһанай гэжэ удхатай хээ угалза бии. Угалзын гол зурагынь болбол дүрбэн мориной толгой юм. Мүн бар, арсалан, хангарьд, луу энэ һур бүһын гоёолтонь болонхой. Томо, жэжэ хутаганууд хэгдэхэдээ, луугай дүрсөөр шэмэглэгдээ юм. Арһан сабхи, хэтэ бүтээгээ һэм. Тамхи хадагалдаг хайрсагай хасар дээрэ «4 эбтэй амитадай» (заан, һармагшан, туулай, шубуун) дүрэнүүдые һиилэһэн байнаб. Гааһан, тэрэниие сэбэрлэхэ түмэр һоёо, сохилуур мүн лэ хээ һэмби. Эдэ бүхы ажалнууд ган булад һиилэмэл гоёолтотой. Эрэ хүнэй бүрин түгэс хэрэгсэлнүүдые аяар хоёр жэлэй туршада хэжэ дүүргээб. 

- Уран дархан гээшэ яажа, хайшан гэжэ хүнэй ухаан бодолдо нүлөөлхэ гэжэ оролдодог гээшэб? 

- Энэ хадаа манай ажалай нарин тала. Намайе абаад хараял даа. Би хэжэ, бодомжолжо байһан бүтээлээ хүнэй сэдьхэл хүдэлгэмөөр, һайшаамаар урлан зохёохын тула зүнтэй мэдэрэлээ шагнаха, тэрээнтэеэ харилсаха, эгээн зүйтэйень шэлэхэ, ухаан бодолоо нарибшалан гүйлгэхэ ёһотойб. Энэ – нэгэдэхинь. Үшөө шухала юумэн гэхэдэ, тогтон бэхижэһэн уран бодолоо бодото дээрэнь бэелүүлхэдээ, бүхы арга шадабарияа элсүүлэн, ажалаа тэсэбэритэйгээр хэхэ хэрэгтэй. Мүнөө залуу үетэниие харахада, ехэ гоё хэрэгсэлнүүдые бүтээнэ. Тэдэ мүнөө үеын туйлалтануудта үндэһэлэн, ажалаа түргэн бүтээнэ. Энэнь ехэ һайн гэжэ хэлэхэ байнаб. 

- Та Бүгэдэ буряадуудай «Алтаргана» нааданда оролсожо, шагналнуудта хүртөөт. Энэ һайндэрэй саашанхи хүгжэлтэ тухай танай һанамжа ямар бэ?

- Зүб даа. “Алтарганын” алтан, мүнгэншье медальнуудта хүртөөб. Энэ ехэ һайндэр түхэл маягаа алдангүй, улам удха түгэлдэр болог лэ гэжэ үреэхэ байнаб. Тиигээд байбал, үргэн олониитын дуратай, ехэ хүлеэдэг заншалта баяр наадан зандаа байха бшуу. Үнгэрһэн 2016 ондо Улаан-Үдэдэ болоhон “Алтаргана” нааданда 2 жэл соо бүтээhэн, 9 эрдэниин зүйлөөр шэмэглэһэн мүнгэн хутагаараа түрүү hуури абааб.

- Та ашата багша тухайгаа тобшоор хөөрэжэ үгыт. 

- Намайе уран дарханай нарин талада һург һан,оньһыень олгоһон хүн гэбэл, Монгол Уласай арадай зураашан, уран һиилүүршэн Л. Чуваамэд юм. Минии хүндэтэ багшын яһаар һиилэһэн заанай дүрэнүүд гүрэнэй түб галерей соо табяатай. Монголой Ехэ Хуралай танхим соо багшымни һиилэн шэмэглэһэн шэрээ бии. Мүн Гандантэгчинлинг хиидтэ үндэр Арьяабаала бурханай асари томо нарин һиилүүртэй шэрээ Л. Чуваамэд бүтээгээ. Хурим түрын ордоной шэрээ баһал багшымни бүтээһэн ажал юм. Сэхыень хэлэхэдэ, багшаараа ехэ омогорходог хүм.

- Танай уран дарханайнгаа ажал урма баяртайгаар бүтээлгэдэ юун түлхисэ боложо үгэдэг бэ, сэдьхэлыетнай юун дэгжээдэг бэ, хэлэжэ үгыт? 

- Уран дархан бүхэн энэ талаар өөр өөрын хандасатай гээд мэдээжэ. Би өөрөө буряад арадайнгаа дуу шагнажа, ажалаа хэдэгби. Үгы гэбэл, онсо дуратай дуугаа гүнгэнэн дууладаг хүм даа. Арадай дуунай хүгжэм, аянга, уянга ажалдамни ехэ түлхисэ үгэдэг, бүтээлыемни «амилуулдаг», хургануудни нугархай, нюдэмни хурса болоһон шэнги байдаг.

- Танай абьяас, бэлиг абажа байһан үри хүүгэд, шабинар бии гү? 

- Манай басаган Цолмо ехэ хүбүүн Цэнгэл хоёр шулуугаар, модоор һиилэхэ хүдэлмэринүүдые хэдэг. Бага хүбүүн Баярцэнгэлнай зураг зурадаг, дарханай бүтээлнүүдые урлаха ажал хэнэ. Минии аха Сэнгын хүбүүн Азтайхүү, эгэшэ Цэвэлмаагай хүбүүн Бадрах мүн лэ уран дарханай харгы шэлэнхэй. Бүхыдөө 10 гаран шабинартай хүм. 

- Оршон байһан юртэмсын шэнжэ, үнгэ тухай юун гэжэ бододогбта? 

- Үнэн дээрээ юумэн бүхэн нэгэ талаараа орёо бэшэ гэжэ хэлэмээр. Гэбэшье юумэн бүхэн өөрын нюусатай. Тиимэһээ тэрэнэй «зангилаае» тайлажа шадабал, тиимэ орёошье юумэн үгы юм. Юртэмсэ дэлхэйн гол үнгэ зүһэ болбол хүхэ мүнхэ тэнгэри, ногоон газар дэлхэй гээд би һанагшаб. Мүнөө үеын урлан бүтээгшэдэй хүдэлмэринүүдэй шэглэлынь абстрактна түхэл маягтай, хүнэй далда, зүгнэһэн мэдэрэлтэй нягта холбоотой болоһоороо илгаржа харагдадаг. Иимэ ухамайлан шэртэхэ, ойлгохые һэдэһэн ябадал бүхы уран бүтээлшэдэй ажалай тусгаар «тэмдэгүүд» гэхэдэ болоно ха. Энэ минии хубиин һанал гээд тобшолхо хэрэгтэй.

- Саашанхи ажал тухайгаа юун гэжэ хэлэхэ байнабта?

- Бүхы 9 эрдэни оруулһан (үшөө олоншье боложо магад) томохон бүтээл хэхээр бэлдэжэ байнаб. 

- Буряад орондо бүтээлнүүдээ харуулха үзэсхэлэн дэлгээхэ хүсэл танда бии гү?

- Энэ ехэ зүйтэй гэжэ һананаб. Иимэ хүсэл намда бии. 2018 ондо Эрхүүдэ болохо Бүгэдэ буряадуудай “ Алтаргана” нааданда өөрынгөө хэhэн бүтээлээр оролсохо гэжэ бэлэдхэлэй ажал үни эхилээб. Тэрэнэй удаа Улаан-Үдэ хотодо үзэсхэлэн дэлгээхэ түсэб табяад байнаб. 

- “Буряад үнэн” сониной уншагшадта, буряад арад зондо ямар үреэл тогтоохо байнабта?

- Бүгэдэндэ 2017 оной гал тахяа жэлдэ элүүр энхэ, амгалан тайбан, амидаралай һайн һайхан дээжэдэ хүртэжэ ажаһуухыень хүсэнэб. Уралан бүтээгшэдэй бурхан Янжима та бүгэдэниие үршөөн харахань болтогой! 

- Танда баяраа мэдүүлнэбди. Янжима бурхан таниие шэнэ бүтээлнүүдтэ урмашуулан дэмжэжэ, туһалжа байг лэ даа гэжэ үреэнэбди.

Ц.Лувсандашын һиилэһэн гэрэлтэ хүшөө

Гүсэнүүд

Хүнэг шанагатаяа