​Соёлой гуламта сахигша

Ага тойрогой Согто-Хангил нютагай хүүгэдэй соёл урлагай һургуулиин захирал Цынжидма Цырендашиева “Ород гүрэнэй эрхим хүтэлбэрилэгшэ” гэһэн үндэр нэрэ зэргэдэ хүртөө. Эндэ һаяхан энэ эмхиин һурагшад Сочи хотодо үнгэргэгдэһэн уласхоорондын фестивальда хабаадажа, олон шагналнуудые абажа, Гран-при шагнал шүүжэ ерээ. Энэнь хадаа бэлигтэй хүтэлбэрилэгшын амжалтатай ажалай үшөө нэгэ гэршэ болоно. 

Абхан Харгана омогой Шойдогой Цырендашын Батын Рэгзэма хоёрой гэр бүлэдэ 1951 ондо Цынжидма басаган табадахи үри боложо түрэһэн юм. Тиигэжэ одхон басаганиинь нютагтаа абынгаа нэрэ нэрлүүлхэл заяатай байгаа. 

Булад мэтэ найдамтай 

Хара багаһаа ходо дуу дуулажа ябадаг һэн гээд нютагай хүгшэд дурсадаг бэлэй. Тэрэ үеын залуушуулай эдэбхитэй ажал тухай дуулаал ёһотойт. Ажал хэрэгтээ урагшатай, эрдэм номдо һураха, байдалаа һайжаруулха гэжэ тэдэ үнэнхэ зүрхэнһөө оролдодог байгаа. Һургуулида һурахаһаа гадна бултадаа колхозой ажал томошуулһаа дутуугүйгөөр хэдэг һэн. Тэрэ үедэ үндын хүмүүжэһэн зониие “булад мэтэ хатуужал гараа” гээд хэлэдэг ха юм. Эдэ зонтой ажаллахада, ямар нэгэ хэрэг шиидхэхэдэ, одоол найдамтай байдаг даа. 

Согто-Хангилай дунда һургуулида һуража байхадань, ород хэлэнэй багша, сэбэр һайхан Сэндэма Дугаровна ходол жэшээ боложо үгэдэг һэн. Тиимэһээ Цынжидма басагахан багша болохо хүсэлтэй Шэтын багшанарай дээдэ һургуули ород хэлэ бэшэгэй таһагта һурахаяа ороһон юм. Гурбан жэл һураад байтараа, сэдьхэлэйнь оёорһоо соёлой ажалшан болохо хүсэлынь илажа, тэрэ дээдэ һургуулияа орхижо, Улаан-Үдэ ерээ. Соёл гэгээрэлэй училищида орожо, эрхим сэгнэлтэтэйгээр дүүргэжэ, түрэл Ага нютагаа бусаһан юм. 

Соёл гэгээрэл - гол зэбсэг 

Ага аймагай Хүнхэр нютагта залуу мэргэжэлтэ ажалайнгаа намтар эхилээ. Залуушье һаань, соёлой байшангай захиралаар томилһон юм. Хүдөө нютагта соёлой ажалда тэрэ урагшатайгаар хүдэлөө. 1980 ондо түрэл Согто-Хангил нютагаа бусаа, түрэһэн эжыгээ хараха хэрэгтэй болоо. Тэрэ гэһээр тоонто нютагтаа 30 гаран жэлдэ соёлой ажал ябуулаа. Соёлой байшангай захиралаар тэрэ олон жэлдэ хүдэлөө. Эдэ жэлнүүдэй хоорондонь гэр бүлынгөө шалтагаанаар соёлой нүүдэл автоклубые даагшаар хүдэлһэн байна. 

Тэрэ үедэ телевизор, интернет байха бэшэ, хүдөө нютагай ажаһуугшадай анхарал татадаг газар хадаа соёлой байшан байгаа. Соёлой байшан үглөөнһөө үдэшын 10 саг болотор заабол нээлтэтэй байдаг һэн. Залуушуулда хатар, наһатайшуулда элдэб наадануудые эмхидхэдэг, бүһэтэйшүүлэй бильярд наададаг, үхибүүдэй элдэб кружогуудта ябадаг гуламта һэн.

- Минии һанахада, мүнөө үеын соёлой ажал тад ондоо болонхой. Аймагай, тойрогой эмхидхэһэн харалгануудта түсэбэй ёһоор хабаададаг. Тон клуб соо хэхэ ажал үсөөн болонхой. Хамтын ажалшье үгы шахуу, байдал тад ондоо болоо ха юм, - гэжэ Цынжидма Цырендашиева тэмдэглэнэ. 

Түрүү һанаатай түрүүлэгшэ 

Тэрэ үеын хүдөөгэй соёлой ажал һанана гүт? Колхоз, парти, зүблэлтэ засаг хүдөө зониие соёлоор хүмүүжүүлхэ гэһэн ехэл ажал ябуулдаг байгаа... 

- Хүдөөгэй малшадаар, хонишодой буусануудаар, полевой стан, таряалангуудаар, һү һаалиин фермэнүүд руу ходол ябажа, наада табидаг бэлэйбди. Соёлой ажалаар хангаха гэһэн дээдын засагһаа ехэ даабари үгэдэг байгаал даа. Дайшалхы хуудаһан, “Халаахай”, “Социалис мүрысөөнэй хуудаһан” гэхэшэлэн элдэб уряануудые зохёожо, малшадай байдаг газараар үлгэдэг һэмди. Эрхим ажалаараа шалгарһан хүдэлмэришэдэй комбайндань улаан мүшэнүүдые зурахаш. Ехэл ажал ябуулдаг һэмди, - гэжэ Цынжидма Шойдоковна дурсана. 

Тэрэ үедэ Согто-Хангилай колхоз миллионер байгаа, хони малынь үргэн талаяа бүрхөөжэ, тала нугануудынь ургаса таряагаар дэлгэржэ, ажалша бүхэриг арад зониинь солотой, суутай ажаһуугаа. Бригада, һалбари бүхэн өөһэд хоорондоо мүрысэжэ, элдэб ажал, мүрысөөнүүдые үнгэргэдэг байгаа. Хүдөөгэй зоной эршэтэй ажалда соёлой ажалшад эдэбхи үүсхэлтэ хэрэгүүдээрээ урма зориг бадаруулдаг һааб даа.

- Манай нютагта дууша, хатар наадандашье бэлигтэй, ажалдаашье бэрхэ, шударгы хүнүүд олон. Түрүүлэгшэ Дамби Жалсан Дондокович түрүү колхозые хүтэлбэрилхэдөө, соёл гэгээрэлшье анхаржа, ходол оролсожо, зүбшэл заабари үгэжэ, дэмжэжэ байгаа бшуу, - гэжэ Цынжидма Шойдоковна хөөрэнэ.

Бэлигтэйшүүлтэй суг ажаллаһандаа жаргалтайб 

Ганса хүн соёлой ажал ябуулдаггүй, олоной хүсөөр лэ бүтэдэг ха юм. Соёлой байшангые дааха үедөө хэдэн бэлигтэй хүнүүдтэй суг хамта эбтэй эетэй ажаллааб гэжэ тэрэ һанан дурсана.

- Минии ажалда ямар бэлигтэй зон ушараа гээшэб даа. Нэн түрүүн Бадмажаб Батомункуевые нэрлэмээр. “Алтан гургалдай” гэжэ суурхаһан бэрхэ дуушан (мүнөө Барас хүбүүниинь, Мүнхэ гэжэ аша хүбүүниинь бэлигыень дагаһан – авт). Роман Гаврилович Валитов тон бэлигтэй, дуулаха, баяан дээрэ наадаха, зураха, шадахагүй юумэниинь гэжэ үгы һааб даа, - гэжэ соёлой ажалшан хөөрөөгөө үргэлжэлүүлнэ. 

Суг хүдэлһэн нүхэдөө бултыень дулааханаар тэрэ дурсана. Хамта олон жэлэй туршада ажаллаһан Баярма Базаргуруевна Шойдокова тухай баһал хөөрэнэ. Баярма Базаргуруевна мүнөө Согто-Хангилай соёлой байшангые (мүнөө “Соёлой хүрдэ” гэһэн түбые) даагшаар ажаллана. 

Хүгжэмэй харгыгаар Олитой хамта 

Цынжидма Шойдоковна олон жэлэй туршада Согто-Хангил тоонтотой, Агын мэдээжэ бэлигтэй хүгжэмшэн Ольга Тангатоватай сугтаа хүдэлһэн байна. Тэдэнэй байгуулһан “Тэршээхэн унаган” гэжэ ансамбль Агаһаа гадуур бүхы дэлхэйдэ суурхаһан габьяатай. Ольга Тангатова хүгжэм абьяастайгаар зохёохо бэлигтэй, үгэнүүдыньшье өөрөө зохёохо, элдэб хүгжэмтэ зэмсэгүүд дээрэ наададаг, һайхан даруу зантай, һаруул сэлмэг сэдьхэлтэй хүн бэлэй. Арайл эртэ, дүшөөдхэн наһандаа алтан дэлхэйһээ халин ошоол даа. Энэнь лэ харамтай. Хэды олон ирагуу хүгжэм , дуу үшөө зохёохо, олон амжалтануудые туйлаха байгааб даа.

- “Ургы” гэһэн вокальна бүлэг байгуулаад, нютагуудай ойн баярнуудта хабаадажа, Олиингоо зохёоһон дуунуудые дууладаг бэлэйбди, - гэжэ соёлшон дурсана. 

Урлагай һургуули даажа абаа 

2012 ондо Цынжидма Шойдоковнае Согто-Хангилай урлагай һургуулиин захирал болохыень дээдын зургаан гуйһан юм. Тэрэ гэһээр 6 жэл шахуу эндэ ажаллана, гэхэ зуура эндэ туйлаһан амжалтануудыень тооломоор бэшэ олон. 1967 ондо Буряадай мэдээжэ хүгжэмшэн Юрий Ирдынеевые колхоз урижа асараад, хүгжэмэй һургуули нээһэн юм. Тэндэ эгээл түрүүшын 18 бэлигтэй үхибүүд шанга шалгалта дабажа, дуу хүгжэмэй оньһодо һуража, бэлиг шадабарияа мүлижэ эхилээ һэн. 

Эгээл түрүүн һуража эхилһэн хүүгэд мүнөө Буряадаймнай мэдээжэ соёлшод, хүгжэмшэд болонхой. Урагшаа һанаатай хамтын ажалай хүтэлбэрилэгшэдэй бодомжолһон ухаатай үйлэ хэрэгээр хүдөөгэй хүүгэд соёлоор гэгээрүүлэгдэжэ, энээхэн соёлой уурхайһаа һабагша татан, ажабайдалай үргэн харгыгаар дабшанад. Хүгжэмэй тэрэ һургуулимнай урган һалбаржа, урлагай һургуули болоод, РСФСР-эй габьяата ажал ябуулагша Абида Арсалановай нэрэ зүүжэ ябадаг. Мүнөө эндэ аяар 8 шэглэлэй таһагууд нээгдэнхэй, уран зураг, хатар, аман зохёол, хүгжэм, зүжэгэй болон бусад шэглэлээр багшанарынь амжалтатай хүдэлнэ. Мүн компьютерай оньһодо һургана, англи хэлэ шудална. Түрэлхид мүнгэ суглуулжа, компьютернуудые худалдажа абанхай, мүнөөнэй үхибүүдые оньһон хэрэгсэлэй элдэб аргануудта һургана. Урлагай һургуулида үхибүүд ехэ дуратайгаар англи хэлэн дээрэ хөөрэлдэжэ, дуугаржа һурана. Энэнь ехэл һайшаалтай.

Һурагшад соло асардаг 

Хүгжэмэй энэ һургуули дүүргэһэн мүнөө үеын бэлигтэнэй нэгэн гэхэдэ, эстрадын дуушан Дулма Сунрапова болоно. Тэрэ бага ябахадаа, эндэхи багшанарай, илангаяа абынгаа эгэшэ Ольга Тангатовагай найдал, омогорхол бэлэй. “Байгал” театрай бэрхэ хатаршан Даба Дашинорбоев баһал энэ һуралсалай гуламтын шаби гээшэ. Буряад драмын мэдээжэ боложо ябаһан зүжэгшэн Зоригто Цыбендоржиев баһал эндэһээ далижан гараа. Тэдэ булта “Тэршээхэн унаган” ансамблиин хүмүүжэмэлнүүд юм. Ирагуу һайхан хоолойгоороо “Алтаргана” нааданда арад зоноо гайхуулһан Аягма Дамдинова Улаан-Үдын хүгжэмэй һургуули дүүргээд, Владивостогой соёлой дээдэ һургуули мүнөө жэл түгэсэбэ. Болот Динганорбоев, Хандама Платонова, Жаргалма Гомбожапова, Абида Бабудоржиев болон бусад баһал эндэһээ зохёохы ажалайнгаа эхи татаһан юм. 

Уласхоорондын хэмжээндэ түрүүлнэ 

Мүнөө үеын һурагшад тухай хэлэбэл, дээдэ дурдагдаһан бэлигтэй артистнарһаа өөрэгүй, амжалта түгэс ябанал даа. Мүнөө алас холые шэглэһэн хэмжээ ябуулганууд олон болонхой. Согто-Хангилай хүгжэмэй һургуулиин шабинар хаа-хаанагүй амжалтатай хабаадана. Уласхоорондын “Молодой гуранёнок” гэһэн фестивальда, “Уникум” гэһэн Бүхэроссиин хэмжээнэй фестивальда хабаадаа.

- “Алтаргана” наадамнай манай хабаадалгагүй болодоггүй гэлтэй, ходол амжалта туйладагбди. Манай нютагай мэдээжэ хонишон, Ород гүрэнэй Ажалай Герой Далай Гунгаевай тэжээһэн хониной нооһоор хубсаһа оёод, можо нютаг дотороо Гран-при шанда хүртөөд, мүнөө Сочи ошохо гэжэ бэлдэжэ байнабди. Тэндэ “Берег Победы “Я смогу” гэһэн уласхоорондын фестиваль үнгэргэгдэхэ юм. Ганса дуушад бэшэ, уран гартан, хатаршад, дуушаднай булта ошохо гээшэ, - гэжэ Цынжидма Шойдоковна хөөрэнэ. 

2015-2016 оной һуралсалай дүнгөөр “Ерээдүйн һургуули” гэһэн 5-дахи хуралдаанда уригдаад, Ород гүрэнэй искусствын эрхим һургуули гэһэн шэглэлээр 2016 оной лауреат болоод, захиралынь Цынжидма Цырендашиева эгээл эрхим захирал гэһэн нэрэ зэргэдэ хүртөө. Энэ толилолгын бэлдэгдэжэ байхада, Сочи хотодо үнгэрһэн “Илалтын эрье” гэһэн мүрысөөндэ “Би шадахаб” гэһэн шугамаар уласхоорондын фестивальда Гран-при шан абаа гэһэн һайн мэдээсэл дуулдаба. Уран һайханай ажал хүдэлмэри амжалтатай эрхилжэ байһан абьяас бэлигтэй иимэ хүтэлбэрилэгшэтэй, багшатай байһан нютагай үхибүүд жаргалтай. Үхибүүн бүхэнэй бэлиг шадабари тодоруулжа, үргэн харгыда гаргажа байһан багша буянтай. 

Цынжидма Цырендашиева Аяна басагантаяа

Сочи хотодо шалгарагшад

Гэр бүлынь жасаһаа абтаһан гэрэл зурагууд