​"Уран Дүшын" угалзанууд

Цыбикжап НАЙДАНОВ 

ШҮЛЭГШЭН 

Энэ үгэ нангинаар 

Энхэржэ ходо ябагша,

Эгээл оюун сэдьхэлдээ 

Эбхэжэ, шэбшэжэ ябагша. 

Аба, эжын ашые 

Арюун һайханаар сахигша,

Амараг нүхэрэй дурые 

Агуу гоёор дуулагша. 

Нангин үгын һүзэгшэн- 

Найдал дүүрэн шүтэгшэн.

Зохёол соогуур түүрээшэн

- Зоной дунда шүлэгшэн. 

ЭЖЫДЭЭ 

Яаруултай ябадаг эжыгээ 

Яашье мартаха аргамгүй.

Ямбалжа үргэһэн буянгынь 

Яһандам шэнгээ ха юм даа. 

Һалиржал ябадаг эжымни 

Һанаанһаам хэзээшье гарадаггүй. 

Һайхан заяатай буянгынь 

Һахюуһан хододоо гээшэл даа. 

Зөөлэн сэдьхэлтэ эжыгээ 

Зүүдэндээ ходо харадагби. 

Зүбөөр һургаһан буянгынь 

Зүрхэндэм шэнгээд һайхан даа. 

Аюша ДОНОЕВ 

ЗЭМХЭ СЭСЭГЭЙ ЗЭРЭЛГЭЭН СОО 

Зэнхэгэр хүбшын арада 

Зэмхын нуур мэлмынэ. 

Зэрэлгээтэ гэрэл нюруудань 

Зэмхэ сэсэг эмнинэ. 

Энхэ амгалан эртэдэ 

Энэ нуурай оёорһоо 

Энди, буйр хандагайнууд 

Элдэбын замаг бэдэржэ,

Һүнеэ дүүрэн шүүрдэхэ 

Һүрхэй зантай байһан лэ!

Һүүлэй хэдэн жэлнүүдтэ 

Һүрэглэхэ ан үсөөрөө,

Зунай эхин һарада 

Зула шэнги бадардаг 

Зэмхэ хомор сэсэгэйнь 

Зэрэлгээн хүниие татадаг. 

Үльгэр домогой орондол 

Үзэсхэлэн зэрэлгээн соонь 

Үнэн дуратай нүхэрөө 

Үзөөд жаргаха ёһо бии. 

1992 оной май. 

Владимир ДАНЖАЛОВ 

МЭЛЫМ БАСАГАД, ХҮЛИСӨӨРЭЙТ... 

Мүнсэгэр эдир наһандаа 

Мэлын сээжээр эрьюусэхэдээ, 

Шэлдэг улаан басагантай 

Шэлэжэ заяагаа холбоогүйдэм, 

Мэлым басагад, хүлисөөрэйт, 

Мунхагайм алдууда бү гомдооройт. 

Олон жэлэй үлхэлдөөн 

Ошон урдан үнгэрөө.

Үүри үетэн бултандаа 

Ууяма жаргалдаа садаа. 

Манан толгой тэлэржэ, 

Морилоо болоходоо нютагаа 

Мэлым басагад, хүлисөөрэйт, 

Москваһаа “дахуултай” ерэһэндэм. 

Тэршэлһээр, тамарһаар ябатарни, 

Тэбхэр табим ерэшөө.

Таатай заахан ашанарни 

Таабай болоһым домоглоо. 

Мэлым басагад, хүлисөөрэйт, 

Мэндэеэ мэдэһээр хүгшэрэел даа. 

Мэлын басагад, хүлисөөрэйт, 

Үбгэршэһэндэм, хүлисөөрэйт. 

Галина БАЗАРЖАПОВА 

Хандажаб Дампиловада зорюулнаб 

Халуун галаар хайрагдаагүй, 

Хүйтэн мүльһөөр амилаагүй 

Ханама намдуу шүлэгүүдые

Хабатай зохёодог хаһамнай

Һарьдагай хормойдоо үлэшөө гү? 

Һэбшээгэй намираа һэльеэе 

Һэмээхэн мүрэдөө нэмэреэд, 

Һаадгүй гулгуу мүрнүүдые

Һубарюулан жаргадаг хаһамнай

Һарьдагай хормойдоо тунашоо гү? 

Орхиһон дуугаа олохоёо, 

Оршон аялга соносохоёо, 

Ошоһон жэлнүүдээ дурсахаяа 

Ошо бадараан һэргээхэеэ – 

Һарьдагай хормойдо хүрэхэмнай гү? 

Надежда ГАРМАЕВА 

Шэнэ үдэрэй мүндэлхэдэ, 

календариин хуудаһа таһалнаб. 

Үглөөнэй нара угтанаб, 

газарай ногоое уншанаб, 

хадануудай дуулахые шагнанаб, 

шубуудтай хөөрэлдэнэб. 

Өөрыгөө бага багаар, 

балга балгаар суглуулан, 

үнгэрһэн сагые дурсанаб... 

Хандажап ДАМПИЛОВА 

ЭХЭНЭРЭЙ ХУБИ ЗАЯАН 

Эхэнэрэй хуби заяан 

Эгүүридэ хүндэ хуби заяан.

Эхэнэрэй зоболон 

Эдлэгдэжэл байһан зоболон. 

Эхэнэрэй хүндэ ажабайдал 

Хэтын хэтэдэ үргэлжэлһэн ажабайдал. 

Эхэнэрэй нангин жаргал, 

Эхын үрэжэлтэ жаргал, 

Эдлэжэ хэзээшье барашагүй

Мүнхэ һайхан жаргал. 

Амгалан БУДАЕВ 

ИНАГТАА 

Ногоон дэбисхэр юртэмсэтэеэ 

Эльгэлэн шамаяа тэбэринэб.

Уулын түргэн һэбшээнтэй

Урилдажа шамаяа тааланаб.

Хангай холо нютагта 

Хайрата шамаяа һанашоод, 

Наранай элшээр энгэртэш 

Нааданалби, ойлгоно гүш, инагни? 

Хүрьһэтэ энэ юртэмсын 

Харагдахагүй холо байгаашье һаань,

Һарын толоор дүтэлжэ, 

Һайхан шарайеш эльбэнэб. 

Бүрэнхы һүни сугларһан 

Бөөгнэрһэн үүлэдые намнаад, 

Огторгойн тоолошогүй мүшэдые 

Одхон гансадаа бэлэглэнэб. 

Налгай зүүдэн нойрыеш 

Сахюусадни харууһалжа хононо,

Сансарын орондо ушарһан 

Наһанайм ганса амарагни. 

Санжай-Ханда ДАРМАЕВА 

САНАГА

Сэлмэг тэнюун мүнхэ дэлхэй дээрэ 

Сэсэгтэ номин уудам дайда нэмжыдэг. 

Үндэр манхан үе сэнхир огторгой доро 

Үльгэрэй орондол үлзы нютаг оршодог.

Үргэн тайгын ногоон хормой миралзаад, 

Үлгэн далайн номин долгиндол матарна. 

Үндэр набтар гүрэлөө сэнхир хаданууднай

Үндын-үндын үндэр тэнгэри руу тэгүүлнэ.

Арса хужын ая гангын хангалаар 

Аглаг таладам агаар дүүрэн анхилна. 

Алдар солото ангуушадайнь зүргэһөө 

Алтан бугын урамдаан ара тайгаарнь зэдэлнэ.

Эгээл эндэ элинсэг таабайм шэлэжэ, 

Эшэгы гэрээ эхилжэ түрүү табяа һэн. 

Эхэ эсэгым энхэ жарган һуудаг 

Элдин дэлгэр алдарта Санага гэгдээ һэн. 

Пурбо САМБУЕВ 

ХҮЛЭГНИ 

Холо газарта эсэдэггүй,

Хонхор газарта бүдэрдэггүй, 

Хотогор хүжэ нюргатай, 

Хомигор бүтүү туруутай, 

Колхоздоо суутай хүлэгни. 

Ута һүүлээ намилзуулан, 

Урахан гоёор гэшхэлдэг, 

Толгойгоо дээшэнь үргэжэ, 

Тооһо татан хатардаг – 

Тобир тарган хүлэгни. 

Хоёр һормог шэхэнүүдээ 

Хойшо урагшань хүдэлгэн, 

Хурса галта нюдөөрөө 

Холые шэртэн харадаг –

Халюун зүһэтэй хүлэгни. 

Жороо һайбар хоёроо 

Жолоо барижа ябадаг, 

Һунан оодоржо эхилээ һаа, 

Һомон шэнгеэр хиидэдэг – 

Һонор сэсэн хүлэгни.

Эмээллээд унаад ябахада, 

Эсэхэ сусахые мэдэхэгүй, 

Тэргэ шаргада илгаагүй, 

Тээһэн ашаа орхидоггүй –

Тобир тарган хүлэгни. 

Уула хадаар дугысан, 

Уужам талаар гэшхэлэн, 

Хэдышье холо байгаа һаань, 

Хүнэй һанаһан газарта

Хүргөөд лэ байдаг хүлэгни. 

Николай ОЧИРОВ 

НЮТАГ

Хурмаста уулам, Дорготым эзэд,

Хүүхэн Бүмбэм, Дэгээнэйм орьёл, 

Арюун Бүмбэ Аршаан төөбиим, 

Ами нэгэн ябанаб таанартай. 

Хүлөө шоройдожо, хүрьһэндэш тэнжээд, 

Хүлһөө дуһаажа, байдалыш сэгнээд, 

Хүйһөөрөө холбоотойгоо мүнөө мэдэрээб. 

Хүгжэм дуугаа татан уярааб. 

Угаймни тоонто, эжымни нютаг, 

Ургы сэсэгээр мүнхэ һалбархаш. 

Уйдаһан зүрхөө хүлгөөн, бадараан, 

Уянга дуугаа шамдаал бариһуу.

Василий АЮШЕЕВ 

ЕХЭ САГААН САХИРНИ 

Үри хүүгэдтэмни байшан үршөөхэ 

Үндэр һайхан шэнэһэдтэй – 

Үргэн сагаан Сахирни. 

Үри хүүгэдтэмни жаргал юрөөхэ 

Һаншаг буурал үбгэдтэй – 

Үлгы сагаан Сахирни. 

Нахид хүтэлөөр һалхяа туужа, 

Набшата ойгоо намхалзуулһан – 

Налгай сагаан Сахирни. 

Эрьеһэн наранай элшээр буужа, 

Ерэһэн хабараа хабархуулһан – 

Ехэ сагаан Сахирни. 

Хангай дүүрэн адуу һүрэгтэл 

Хадануудаа долгеор татаһан –

Хангай сагаан Сахирни. 

Зэдэлэн татаа солгёон урадхал, 

Зэдэ голой зэлэтэ утаһан – 

Зэрэлгээ сагаан Сахирни, 

Эжы аба хоёроо хүндэлһэндэл 

Һайханаар шамайгаа һанажа ябагшаб –

Эльгэ нимгэн Сахирни. 

Дуһал мэтэ түрэжэ мүндэлөөд, 

Дурлан дуулан ябагша – 

Дуулгата сагаан Сахирни. 

Цырен-Дулма ОЧИРОВА 

ҮНДЭР БААБАЙ 

Үлгэн түрэл дайда дээрэ 

Үндыжэ гоёор харагданаш. 

Үлэгшэн нютагыемнай сахигша 

Үлзытэ манай Үндэр Баабай. 

Үнгын сэсэгүүдээр бүрхөөгдэһэн, 

Үнинэй суута Аршаанта-Уула. 

Элинсэг хулинсагаймнай 

Энхэрэн шүтэһэн нютагаймнай уула. 

Түрэл дайдынгаа сэнхир манан соо 

Тобойжо харагдана Үндэр Баабай. 

Гуламта һайхан нютагаймнай

Гэрэл болоһон Үндэр Баабай. 

Урда зүгһөө ерэһэниие

Угтажа ябадаг Үндэр Баабай. 

Уруудажа аянда мордоһониие 

Үдэшэжэ үлэдэг Үндэр Баабай. 

Алас холын айлшадаа 

Аршаанаараа хүндэлжэ, 

Амгалан мэндээр угтыш даа, 

Арюун аршаанта минии уула.

Михаил ДОРЖИЕВ 

ХАБАР

Саһан хайлан урдаһаар 

Харлаһан таладаа шэнгэнэ.

Хабарайм хаһа айлшалһаар 

Харахан зүрхыем хүлгөөнэ. 

Хабшал хадым хүндыһөө

Горхон харьялан урдана. 

Һанаан минии хададаа 

Хабараа хүлеэн угтана. 

Хүхэрэн ногоороо хүбшэдөө 

Хүхы шубуун донгодоно. 

Хүдөө талаяа һэреэһээр 

Жэргэмэл шубуухай хангюурдана. 

Хабарай хүхюун аялгаар 

Дуран минии һэргэнэ.

Хабарайл ульгам һэбшээгээр

Сэдьхэлни баяраар бадарна.

Таисия МАРХАЕВА 

ТООНТОМНИ 

Һарьдаг үндэр уулаһаа, 

Уран-Дүшын хормойһоо 

Һэбшээ һэрюун һалхинһаа

Үлгын дуунууд зэдэлнэ.

Сэлгеэ түрэл нютагни 

Сэнхир мандал доро 

Эзэн хангай байсын 

Энхэ тахил зохёоно. 

Шулуун байсын хормойдо 

Мүнгэн булаг дэлгэрдэг.

Морин хуурайнь аялгынь 

Шэди эндэһээл эхилдэг. 

Булаг аршаанһаа хүртэжэ, 

Байсын хүсэ нэмэдэгби.

Үбгэд хүгшэдэй аялгаар 

Үнэн харгы олодогби. 

Жороо хурдан моридтой 

Жаргал баян тоонтымни 

Хун шубуун эжынэр 

Харан, һахин һуудаг лэ. 

Николай ШАБАЕВ 

ЭЖЫНГЭЭ ТҮРЭҺЭН НЮТАГТА

“Эжым түрэһэн нютагта 

Энэл нажартаа ябанхайб...” 

М.Самбуев. 

Элинсэгэй заяагаар 

Эжым эндэ түрөө һэн. 

Эгээл һайхан захяагаа 

Энэл нютаг үгөө һэн. 

Арбан найман наһамни 

Аляархажа, эндэһээ 

Ажабайдал, жаргалай 

Арюун замаар ошоо һэн.

Зонойнь нангин үреэлынь 

Замайм жолоо болоо һэн... 

Элдин талын нюрууда 

Эрьен, бусан сэнгээ һэм. 

Эжын түрэл хэлые 

Эрхим дээрэ сэгнээ һэм.

Донойн Жабай Аюшын 

Золтой шабинь ябаа һэм. 

Солбон АЮШЕЕВ 

ААДАРАЙ АДИС 

Туулган хүндэ үүлэн газар доһолуулан, 

Галзуутан сахилжа, хүнтэрүүлээ тогоогоо.

Тэбдэжэ адхарһан аадар байгаали сүршүүлэн,

Гандаһан талыем ногоон үнгөөр носоогоо. 

Һүүлшын дуһалай

Һолонгын дүхэриг арюун адиста хүртэжэ,

ажаглажа байхадаа –

Һэбшээхэн агаарайнь 

Һэрюухэн охиндо һогтожо, 

Һэргэһэн дайдынгаа уужам энгэртэнь нэнгэнэб.