​Уран гартай үндэр түрэлтэ лама

Буряадай скульптурын үндэһэ hуури табигшадай нэгэн, Буддын шажанай шүтөөнэй бүтээлнүүдэй мэргэжэлтэ һургуули байгуулагша, габжа лама Санжа- Цэбэг Цыбиковэй 140 жэлэйнь ойн баяр мүнөө жэлдэ тэмдэглэгдэнэ. Энэ ушараар М. Хангаловай нэрэмжэтэ түүхын музей соо “Суута багшын соло” гэһэн үзэсхэлэн нээгдэнхэй. Тус музейн мэргэжэлтэ Арюна Бальжуроватай уулзажа хөөрэлдэбэбди. 

Лама болохоб гэдэг һэн

Санжа-Цэбэг Цыбиков бэлигтэйшүүлэй орон гэжэ суурхаһан Оронгын талада 1877 ондо түрэһэн юм. Хара багаһаа зураг зураха, һиилэхэ, урлаха дуратай һэн. Уран гартай хүбүүхэниие эжынь дүтэхэнэ байһан Янгаажанай дасанда хубарагаар үгэһэн юм. Тэрэ сагта үхибүүндээ эрдэм шудалуулха гэбэл, дасанай һургуулида эльгээдэг байгаа бшуу. Багахан хүбүүхэн өөрөөшье лама болохоб гэдэг hэн. Тэрэ үедөө ехэ суутай Янгаажанай дасанда Санжа-Цэбэг ламын һургуули түгэсэжэ, эрдэмэй шата дабажа, гэбшэ болоо һэн. Удаань Буряадай дасангуудта хамгаалагдадаг эрдэмэй эгээл дээдын шата хамгаалжа, габжа лама болоһон юм. Тиихэдэ Буряадта аяар 34 дасан байгаа. Эрдэмтэ лама Янгаажанай дасанда хоёр бэрхэ, дээгүүр эрдэмтэй багшанартай байгаа. Эдэ хадаа “Бурхан багша” гүүлэдэг, 20 гаран жэлэй хугасаада Янгаажанай дасанай шэрээтэ байһан Лубсан–Ниндаг Банзаракцаев, 12 дугаар Бандида Хамба лама Даша-Доржо Итигэлов гэгшэд мүн. Эдэл хоёр дээдын зиндаатай багшанар Цыбиковэй гүн ухаанай талаар дээгүүр хэмжээнэй лама болохо хэрэгтэ тон ехээр нүлөөлөө. 

Модоор бурхан бүтээдэг һэн 

Цанид дасанай һургуули дүүргэһээр, Санжа-Цэбэг Цыбиков Янгаажанайнгаа дасанда бүхы наһаараа ажаллаа. Тиихэдээ өөрынгөө дуратай хэрэгтэ бэеэ зорюулаа – модоор уран бүтээлнүүдые дархалжа захалаа. Бэлигтэй уран зурааша, дархан буддын шажанай бүтээлнүүдые урлаха оньһо, иконографи, иконометри гэхэ мэтые тон һайнаар шудалһан, бүтээлэйнгээ зураг, түсэб түрүүн бэлдээд, ажалаа эхилдэг байгаа. Дасанай уран бүтээлэй һургуулиин һурагшадай оньһыень оложо ядахадань, дүтэлөөд, заһажархидаг байгаа. 

Зохёохы ажалайнь эршэтэй хаһа 

Хэрбэеэ эхиндээ багахан дүрсэнүүдые бүтээдэг һаа, саашадаа бэлигтэй дархан-багша томо бүтээлнүүдые хэжэ захалаа. 1910- 1920-ёод онууд уран гартанай эгээл эршэтэй ажалай хаһа болоно. 

- Һуугаад байхадаа, 16 метр Майдари бурханай дүрсэ Санжа-Цэбэг Цыбиковэй түсэлөөр бүтээгдээ. Иимэ бурхан ганса Янгаажанай дасанда байгаа. Тэрэ гайхамшаг дүрсэ бүтээлгэдэ Оронгын талын бүхы дархашуул хабаадаhан юм, - гэжэ Арюна Бальжурова хөөрэнэ. 

Майдари бурханиие бүтээлгэдэ 20 гаран тэргээр хуша модо шэрэһэн юм гэдэг. Тэрэ гайхамшаг бүтээл хараhан хүнүүд “Майдари бурхамнай һуугаад байхадаа, арбан табан метр, бодоходоо, хэды болохо хаб”,- гэжэ хөөрэлдэг һэн. 

Бэлигтэй уран гартан тухай элдэб домогууд ябадаг байгаа. Майдари бурханай дүрсэдэ нэгэ юумэн дутаад лэ, дархашуул элдэб юумэ туршажал байгаа ха. Санжа-Цэбэг лама дүтэлөөд, хараһаар лэ, заажа үгэхэдэнь, тэрэнь бүтэhэн гэхэ. 1923 ондо Майдари бурхан бүтээгдээ. Тиигэһээр бэлигтэй уран дархан хэдэн олон томо дүрсэнүүдые уралаа. Музей соохи үзэсхэлэндэ эдэнэйнь зариман харуулагдана. Үзэсхэлэнэй нэгэ ехэ хубинь Гунгриг мандала болоно. Энэ хадаа гайхамшаг бүтээл. Анхан 37 дүрсэһөө бүридэдэг байhан. Һандаргалтын үедэ хоёрынь үгы болоо, мүнөө эндэ 35- иинь дэлгэгдэнхэй. 

Модоор бүтээгдэһэн ори ганса дасан 

Тэрэ сагта бүхы дасангууд, бурхад болон шажанай бусад зүйлнүүд түмэрөөр хэгдэдэг байгаа. Харин гансал Янгаажанай дасан модоор бүтээгдэһэн. Оронгын талада эгээл олон суутай, бэрхэ, уран гартай ламанар ажаһуугаа. Тиигэжэ тэдэнэр бултадаа хамта 1831 ондо энэ дасан бүтээгээ. 20-дохи зуун жэлэй эхеэр, 1923 ондо, дасан дахин шэнээр баригдаа. Элдэб оһолто ушарнууд, түймэршье тохёолдоо. һүүлэй һүүлдэ хоёр дабхар дасан бодхоогдоо бэлэй. Энэ дасан Этигэлэй Хамбын үшөө шэрээтэ байха сагта үндэрлөө. Арбаад гаран жэлдэ арад зоной ябажа, мүргэжэ байhан дасан 1938 ондо хаагдажа, байһан дугангуудынь шатаагдаа. Гансал Согчен дуган үлэһэн байгаа, тэрээн соо шажан мүргэлдэ эсэргүү түүхын музей байгуулха гэгдэһэн юм. Ямар нэгэ ухаатай хүн тиигэжэ дурадхаа ёһотой. Юуб гэхэдэ, энээнэй ашаар Янгаажан дасанай нангин шүтөөнэй зүйлнүүд хосороогүй. 1953 ондо Согчен дасан үгы хэхэ гэһэн захиралта гаража, бүхы хэрэгсэлнүүдынь Буряадай түүхын музейдэ дамжуулагдаа һэн. Харин дасанииень тэһэлжэ, үгы хэгдээ. 

- Баян түүхэтэй Янгаажанай дасанай олон зүйлнүүд хосороо, 150 зүйлнүүдынь хадагалагдаа. Гэбэшье ехэ һандарһан, бутарһан, хайша хэрэг хадагалагдаһанай хойшолонгоор ехэ хохидолдо ороһон байгаа. Тэдэ бүгэдые һэргээхэ, һэльбэн шэнэлхэ ажал мүнөөшье хүрэтэр ябуулагдана, - гэжэ музейн мэргэжэлтэ хөөрэбэ.

Һэльбэн шэнэлхэ хэрэгтэ ехэхэн мүнгэ зөөри хэрэгтэй. Тэрэ үедэ бүтээгдэһэн зүйлнүүд өөрын тусхай оньһотой, тусгаар сабуу гэхэ мэтэhээ эхилээд, мүнөө үедэ хүсэд шэнжэлэгдээгүй аргаар бүтээгдэһэн байдаг. Тэдэ бүгэдые тон урдань байhан түхэлдэнь оруулха гээшэ орёо ажал. Эндэ һаяшаг Буряад Уласай hан жасаhаа мүнгэ зөөриин һомологдоһоной ашаар Янжима бурханай дүрэ һэльбэн шэнэлэгдээ. 

Гашуудал дүүрэн гушаад он

Хара хирээгэй хаагалаанай үеын хатуу тэрэ сагта дасан дугангууд үгы хэгдэжэ, Буддын шажанай санаартан түрмэ түлшөөр хаагдаа, сүлэлгэдэ ябуулагдаа, хюдагдаа. Тэрэл үедэ Янгаажанай дасанай ламанар булта баһал тушаагдаа. 1931 ондо Дээдэ Үдын түрмэдэ Санжа-Цэбэг Цыбиков асарагдаа һэн. Тэрэ хэнтэйшье харилсангүй, бисалгалда ороод, һуужал байгаа. Үдэр бүри шорондо һууһан лама санаартан дуудагдаад лэ, буудуулна. Санжа-Цэбэг лама гансаараа үлэшэбэ. Тиигэһээр тэрэнэй ээлжээн ерэжэ, дуудуулжа ошоходонь, гэртэнь табижархиһан юм. Ушар юуб гэхэдэ, уран гартай ламын данса саарһанууд үгы болошоһон байгаа. Гэршэлхэ үнэмшэлгэ, хардаха, мүрдэхэ саарһагүй НКВД-гэйхид тэрэниие гэртэнь табиха баатай болоо hэн. 

Олон шабинарые һургаа 

Оронгоёо бусаһаар, Санжа-Сэбэг Цыбиков коммунада модошо дарханаар хүдэлөө. Хизаар ороноо шэнжэлэлгын музейн даабаряар элдэб дүрсэхэнүүдые дархалдаг байгаа. Музейн үзэмжэдэ уран гартанай һүүлэй үеын ажалнууд мүнөө табяатай. Ленинэй дүрсэ, губернаторнууд болон сэрэгэй дарганарай дүрсэнүүд эндэ байна. 

Санжа-Сэбэг Цыбиков үлбэртэжэ, 1934 ондо алтан дэлхэйһээ халин ошоһон юм. Оройдоол 59 наһатайдаа наһа бараһан уран гартай габжа ламын һурагшад хэжэ ябаһан ажалыень үргэлжэлүүлээ. Тэрэнэй шабинар гэбэл, Гарма Ленхобоев, Жамба Жамбаин, аха дүү Жамсоевтон болон үшөө олон. Гарма Ленхобоев мэргэжэл шадабарияа Галдан хүбүүндээ дамжуулһан юм. Аша хүбүүниинь М. Хангаловай нэрэмжэтэ музейдэ эмшэ лама хүгшэн абынгаа ном һударнуудые, эм хадагалдаг амһарта болон бусад зүйлнүүдые бэлэглэһэн байна. 

Түүхын музей соо һэрюухэн, аятай. Эндэ гайхамшаг үзэсхэлэнгүүдые хаража, түрэл Буряадайнгаа түүхын зарим хуудаһануудые мэдэжэ абахада таатай. Музей таанадые дуратайгаар хүлеэн абаха.