​Һэеы гэр урлал

Эшэгы туургатан гэжэ түүхэдэ алдаршаһан монгол, түүрэг, хамниган угсаатан ба Алтайн хэлэтэн гэжэ нэршэһэн түб Азиин нүүдэлшэд олон үеын туршада һэеы гэрээ абажа ябана. Һэеы гэр мүнөөшье түхэл маягаа алдаагүй, арад зондо, малшадта тон хэрэгтэй байһан зандаа. һэеы гэр болбол мал барижа амидардаг нүүдэлшэн арадуудта тон лэ тааруу. Бэлшээриин һайниие шэлэжэ, халуун хүйтэнэй саг уларил тааруулжа нүүжэ байхада амар. Һэеы гэр задалжа ашахада хүнгэн, барихада бэлэн юм. Монгол туургата арад зон һэеы гэрээ монгол гэр гэжэ нэрлэдэг заншалтай. Зунай эхин һарада Буряадтамнай “Һэеы гэр урлал” гэһэн баримтата кинофильмын диск гараа һэн. Тэрэнэй автор Бадмажаб Гындынцыренов һэеы гэр тухай юрэнхы дээрэнь хөөрэжэ үгэбэ.

– Бидэ гэр бүлөөрөө багахан үйлэдбэри зохёоһомди. Буряад һэеы гэр хэнэбди. Гэр хэжэ эхилһээрнай арбаад жэл болоо. Тиигэжэ һэеы гэрээр һонирхоһон хүнүүдтэ зорюулагдаһан кинофильм буулгажа гаргаба гээшэбди. Кинофильм 2 хубиhаа бүридэнэ. 1-дэхи хубида һэеы гэр бариха заабари үгтэнэ, һэеы гэрэй ёһо заншал, түүхэ тухай хэлэгдэнэ. 2-дохи хуби һэеы гэрэй урлал гэхэ гү, али һэеы гэрэй тоног түхеэрэмжэ бүтээхэ арга дүрэ харуулагдана, – гэжэ энэ фильмын автор хөөрөөгөө эхилнэ. – Манай үбгэн аба Семёной Санжи гэжэ хүн гэрэй дарха хэдэг байһан. Агын Буряадай тойрогой Гүнэй нютагтаа, Онон голдоо дархашуулай тоодо ородог байһан. Санжин Гэндэнцэрэн гэжэ хүбүүниинь баһал дарха хэхэ байһан аад, залуугаар дайнда мордожо, гэртээ бусаагүй. Үбгэн абымнай энэ тэрэ дарханай зэр зэмсэг хадагалаатай байдаг лэ һэн даа. Нютагай наһатай зон Санжи үбгэнэй хана яажа хэжэ байһые хараһанаа хөөрэжэл байгша һэн. Тиимэһээ үбгэн абынгаа хэһэн ажалые аша зээнсэрынь үргэжэлүүлхэ һанаан түрөө юм, – гэжэ Бадмажаб Гындынцыренов хэлэнэ. 

Тооно

Һэеы гэрэй модон гол түлэб табан хубиһаа бүридэнэ: тооно, бахана, уняа, хана ба үүдэн юм. Оройдо байдагынь түхэреэн тооно. Тооно ехэ нангин удхатай хубинь гээшэ. Тооноор гэртэ түлиһэн галай утаан дээшээ дэгдэжэ гарадаг. Энэл тооноороо наранай гэрэл гэртэ ороно. 

Буряад-монгол гэр анхан сагһаа матамал тоонотой байһан. Дархашуул бургааһа, уляаһа гү, али хуһа матажа, тооно хэдэг. Бидэ баһа хуһа матажа хэнэбди. Харин энэ кинодо мүнөө сагайхяар тооно хэжэ байһанаа буулгаабди. Зүйжэ хэһэн тооно болоно. Зүймэл тоонын сахариг арбан зургаан шэрхэг модонһоо бүридэнэ. Шаблоноор 16 бэлдэсэ модо (заготовка) тайража гаргаад, бэе бэедэнь ниилүүлжэ, сабуугаар няанабди. Дээрээ найман, дороо найман бэлдэсэ няагдахадаа, сахариг болоод үгэнэ. Сахариг бүтээһэнэйнгээ һүүлээр хүндэлэбшэ ба даагануудаа табинабди. Сахаригаа лаб бүхэлхын тула дааганууд хэрэгтэй болоно. Сабуугаар даагануудаа няагаад, шүрэбүүдээр татуулха. 

Манай хэдэг тооно хүрдэтэй тооно гэжэ нэрэтэй. Даагануудайнь хүрдын түхэл хэлбэритэй һэн тула тиигэжэ нэрлэгдэнэ. Томо табан ханатай гэрэй тооно 81 нүхэтэй байдаг. Нүхэнүүд 4-5 сантиметр гүнзэгытэй. 4-5 сантиметр болоходоо, уняа һайнаар ороод, хүдэлхөөр бэшэ болоно. Галаа түлижэ, сорьюулаа улаан болотор халаагаад лэ, үрэмдэжэ гаргаһан түхэреэхэн нүхэнүүдые сорьёжо тэбхэр болгохо. 

Уняа 

Тооно хана хоёроо холбодог нарин ута модон уняа гэжэ нэрэтэй. Уняа өөрын толгойтой, узууртаа бүгэлдэргэтэй. Бүгэлдэргэнь дээһээр томогдоһон уяа. Уняа харуулдажа гаргахын тула зузаахан һургааг хэрэгтэй. Нэгэ һургаагһаа нэгэл уняа гарана. Һургаагайнгаа захыень станогто абаад, уняагай түхэл оруулһан хойноо, харуулаар харуулдажа, сэбэрхэн уняа болгохо. Тиигээд толгой гаргахын тула тэмдэг хээд, толгойень гаргана. Һүүлдэнь уняадаа бүгэлдэргыень уяха. Бүгэлдэргэ уяхын тула уняагай ара талада нүхэ сооложо гаргаха. 

Бахана 

Һэеы гэрэй үшөө нэгэ хубинь – бахана. Бахана гэрэй гол тулга болоно. Тэрэ тооноёо тулаад байна. Бахана толгойтой, далбаатай, эшэтэй байдаг. 

- Урда сагһаа буряадууд асатай хуһан нэгэл тулгатай (баханатай) гү, али тулгагүй байһан, - гэжэ Бадмажаб Гындынцыренов хөөрөөгөө үргэлжэлүүлнэ. - Харин мүнөө гэрнүүд хоёр баханатай байдаг болоо. Бүхөөр, һайнаар хэһэн тоонотой гэртэ бахана тулаха хэрэг үгы юм. Бахана хэхэдээ, түрүүн эшыень бэлдээд, эшэдээ толгойень һуулганабди. Толгойгоо бүхэлжэ далбаань хабсаруулагдана. 

Бахана тухай домогууд олон. Хадамда гарахагүй бүдүүн болоһон басагаяа “баханын һамган болоош” гээд, аминдань гэр барижа оруулха ёһо байгаа. Хоёр һамгадай хэрэлдээд һалахагүйдэ, хоюулыень бахана мүргүүлжэ эблэрүүрхэ гэдэг hэн. Хоёр бухын ехээр мүргэлдэхэдэ, баханаар һалгаха. Бахана түшэхэ, тулахые сээрлэхэ гэхэ мэтэ ёһо байха. 

Хана

Гэрэй хана һунажа, хуряагдажа байдаг. Һайн матааһатай хана бүхэ байдаг. Матааһа һайтай ханатай гэрэй түхэл хэлбэринь гоёор харагдадаг. Ханын модон хоорондоо арһан үдөөреэр үдэгдэнэ. Ханые шэнэһэн модоор хэжэ болоно. Бургааһан хана гэжэ баһа байдаг. Шэнэһэн, бургааһан хоёр бүхэ шанартай, шииг нойтондо үмхирхэгүй. Хана 12, 13, 15-шье толгойтой байжа болохо.

- Гэрэй хана хэхэдэмнай, бургааһан хэрэгтэй болоно. Бургааһаяа бидэ Сэлэнгын эрьеэр эртэ хабар, март һара соо, мүльһэнэй хайлаагүй, газарай гэдээдүй сагта түүжэ абадагбди. Тунга ногооной гараха сагта, бургааһанай сэбдэгынь гэдэнэ. Тиихэдэнь хальһыень сэбэрлэнэбди. Зулаһан бургааһаяа нара харуулангүй, һүүдэр газарта хатаанабди. Тиихэдэ бургааһан зөөлэхэнөөр хатадаг юм, - гэжэ Бадмажаб Гындынцыренов тайлбарилна. - Матуур гэхэ гү, али азарга модон гэжэ байдаг. Энэ азарга модондоо бидэ ханынгаа модоной матааһа гарганабди. Ханымнай модон толгой таладаа гэдэгэр, нюрганиинь бүхэгэр, доошоо сэхэ байха зэргэтэй. Бургааһан һарюу марюу, тахирые матуур гэжэ станогто сэхэлхэ хэрэгтэй. Удаань азарга модондоо хүшэхын хүсөөр хэрэгтэй матааһа оруулнабди. Удаань бургааһаяа зорожо сэбэрхэнээр хабтайлгаха. 

Шэнэһэн модоор ханын модо хэжэ болохо. Матааһыень гаргахадаа, бургааһанһаа ондоо техникэ хэрэглэхэ. Бэлдэсэ рейкэ модоо уурал дээрэ халаагаад, халуун уһа адхажа байжа, шииг оруулха. Тиигээд матууртаа рейкэеэ элдэжэ байжа, матааһыень оруулха. 

Үдөөри 

Тэмээнэй гү, али үхэрэй түүхэй арһаар ханын үдээри хэгдэнэ. Үхэрэйнгөө арһа үһэ хилгааһанһаань, шара хальһанһаань арилгахын тула арһаяа уһанда удаахан дэбтээхэ. Үгы һаа, арһандаа эдеэ түрхижэ гашалгаха. Гашалхадаа, үһэ хилгааһаниинь унажа эхилхэ, тиихэдэнь арһаяа хутагаар хюһажа арилгаха. Теэд арһаяа дан удаан, үлтиртэрынь үжөөжэ болохогүй. Арһан гашалһан байхадаа, үһэ нооһониинь, хальһаниинь бэлээр абтаха. Сэбэр болоһон арһаяа нарииханаар зүһэжэ үдөөри гаргаха. Хана үдэхэдөө үдөөриеэ шангаар татаха хэрэгтэй юм. Шангаар татажа үдөөгүй һаа, хана һула, хальбаганажа байха жэшээтэй. 

Һэеы гэрэй үүдэн 

Үүдэн болбол гэртэ хүнэй орожо, гаража байха, гэртэ олзо оруулжа, мүн гарза хаажа байха үүргэтэй. Гэрэй үүдэн хүнгэхэн аад, бүхэ байха ёһотой. Тус фильмдэ зургаан яһатай үүдэн яажа хэгдэнэб гэжэ тодорхойгоор харуулагдана.

Һэеы гэртэ агаар сэбэр 

Ямаршье модон гэр зунай ааяма халуун үдэрэй туршада наранда халаад, һүни болоходо, гэр дотор бүгшэм байдал тогтожо, эсэһэн хүниие амаруулдаггүй. Үүдэ үрхэеэ, сонхонуудаашье сэли – гэрэй ханануудта үдэртөө шэнгэжэ үрдиһэн халуун ольһоной хүсэд тараагүйдэ, гэртэ һэрюун болоод орхидоггүй гүб даа. Харин һэеы гэртэ хүн амаржа унтадаг. Халуун уларилай буураадүй байтар, гэр дотор сугларһан халууниинь тооноороо гаража зайлана. Хаяабша шамаатай байбал, агаар зайдан ябажа, һэеы гэр доторхи агаар түргэн гэгшээр урилна. Хэрбэеэ үдэшэ хүйтэн болохо шэнжэтэй байбалнь, үрхэеэ хаагаад, хаяабшаа буулгажархихада, гэртэ дулаахан байха. 

Һэеы гэртэ агаар ходо арюун сэбэр, аятай зохид оршон тогтожо байдаг, юумэн ехэ багтаамжатай, гэрэй бараан, хогшол зөөри болгон өөр өөрын һуури байратай байха. 

Монгол гэрээ һэргээхэ ушар 

Һэеы гэр болбол буряад арадай ёһо заншал, соёл гээшые бүхэли дээрэнь хадагалжа, өөртөө багтаажа байдаг. Һэеы гэртэй айл хотон хэзээдэшье уламжалалта заншалаа, эхэ хэлээ мартахагүй. Мүнөө буряад зон монгол гэрээр һонирходог болоһон. Амаралтын газарнуудта гэр олоор баригдана. Хото тосхонуудта айлнууд хашаа соогоо гэр барижа, зуһаланай гэр болгоно. Олон малтай болоһон малшад бэлшээриин һайниие шэлэжэ зөөдэл хэхэдээ, гэрээ абажа ябадаг болоо. 

Буряад арад нүгшэһэн хүнэйнгөө бэе гэртээ оруулдаггүй. Газаагаа һэеы гэрээ барижа, тэндээ хэды хонуулһанай удаа хүдөө табидаг заншалтай юм. Хүнэй бэе хүдөө гаргаһанай удаа һэеы гэрээ тэрэ дороо задалжа буулгадаг. Энэ заншалые Ага нютагай зарим нютаг сомонуудта сахидаг зандаа. 

Буряад нютаг бүхэндэ һэеы гэрэй дархашуул байха зэргэтэй. Һайнаар хэгдэһэн һэеы гэр 40 жэл эдэлхэ боломжотой байдаг.