​Хаартын харилсаан

Yнгэрһэн зуун жэлэй жараад оноор ган гасуурай болоходо, совхозууд үбhэшэдэй бригада Монгол эльгээдэг байгаа. Нэгэ бригада Сэлэнгэ мүрэнэй багахан hалаагайнь ойро майхануудые татаад байрлаба. Yбhэ хуряалга дүүрэхэ тээшээ, намарай хюруу унадаг болонхой, зунай майхан соо hэрюуншэг. 

Совхозууд тиихэдэ яhала баян даа, үбэлдөө үбhэеэ харууhалжа үлэхэ зондоо дулаан арhан дэгэлнүүдые, валенкануудые, хүбэнтэй үмдэнүүдые, дулаан дотортой сабхи гэхэ мэтые хубааба. Тэдэнэй дунда наhатайшаг хоёр эрэшүүл хүдэлдэг hэн. Тэдэ хоюулаа шагай, хаарта наадаха ехэ дуратайнууд һэн. 

Нэгэтэ hүни унтажа ядаһан Балданай hэмээхэн газаа гаран гэhээнь, аймшагтай ехэ хэрүүл, хэлэ аман нэгэ майхан сооһоо дуулдаба. Тиигэһээр намдаха тээшээ болоходонь, ошожо шагнахадаа, иимэ ярилдаа дуулаба: 

– Хубсаhымни үгыш даа, хүйтэн болоо, дааранаб. 

– Yгы, ши бултыень хаартаар алдаа гүбши. 

– Муухайл амитанши даа. Урид нэгэ-нэгэ аяга сай хоюулаа уухамнай гү гэхэш. Тиигэжэ байтараа нэгэ хубаажархихамнай гү гээшэ болохош. Тиигээд лэ саашань утын наадан болгодогши. 

– Теэд би яахабиб. Зай, тиигэел даа гээд лэ өөрөөл hуугшаш. Шамайе гасаалжа наадуулаагүйб. Yбэштэйл хадаа наадаа гүбши.

– Ганса сабхиимнишье һаа үгыш даа. 

– Зай, сабхияал абыш даа, дэгэл, үмдыш үгэхэгүйб. Һүүлдэнь сабхиингаа түлөө хоёр дахин үнэтэйгөөр түлэжэ бусаахаш. 

Нүгөөдэнь сабхияа hугабшалаад, уруу дуруу өөрынгөө майхан руу ябашаба. Һүүлдэнь юугээршье дүүрээ юм эдэ хоёрой хаартын харилсаан, бү мэдэе. Ажабайдал гээшэ иимэрхүүл даа. 

ОЛОН ҺАМГАДТАА ЭРХЭЛЭЛГЭ 

Урда сагта баян бyдyyн, шадалтай буряад эрэшyyл олон һамгадтай байһан. Тэдэнэйнь тон түрүүн бэри боложо ерэһэниинь ахалагша болодог байгаа. Гэр соохи, газаахи бүхы ажалнуудые хэхыень бэшэндээ хубаагаад, зонхилон харадаг һэн. Тиигэбэшье хэды һамгад байнаб, булта өөһэд хоорондоо эбтэй эетэй байдаг, ахалагша абгайханайнгаа үгэ булта жэншэдгүй дууладаг һэн. 

Нэгэтэ үглөөгүүр Балдан баян hэреэд, hамгадаа нэгэ нэгээр ооголжо эхилбэ.

– Хандамаа!

– Би эндэ байнаб, нүхэрни.

– Сэрэн-Долгор! 

– Би баhа эндэхэнэ ябанаб даа, инагни.

– Норжомаа! 

– Би баhал эндэб, яаралтай гүйжэ ерэбэб, нюдэнэйм галхан.

– Шарлуу! Шарлуу! Шарлуу, хаанабши, хара нохой! 

– Шарлуу даб дээрээ үгы, энэ бэеэрээ ерэхэл даа, хайрлыт, – гэбэ нэгэниинь.

– Энэ яагаа бултадаа пүсхылдөөд, сухалтайнууд шэнги байнат! Юун болооб, хэлэл даа, Хандама, эгээл ахалагша hэн хойноо. Байза, хүлеэ. Урид намда hүнэй шэнэхэн архи аяга соом хэгтыл даа. Зай, hайн даа, Хандама. Тэрэ домбоёо бү абааша, хажуудам шэрээ дээрэ табижархи. Зай, юу хэлэхэеэ hананабши? 

– Та мартажа болоо ёhотойт. Yсэгэлдэр дасан ошоод ерэхэм гэжэ гараhан аад, шал һогтуу, тулам юумэ ерээлта. Моринһоон яажа унангүй ерээ гээшэбта, хөөрхэймнай. 

– Ши намда иигэжэ хэлэхэеэ хаанаhаа hанаабши! 

– Хандама абгай тон зүб хэлэнэл даа, манда бултандамнай хүндэтэй ха юмта. 

– Шамда, Сэрэн-Долгор, би ханданагүйб, аниргүй бай! Хяаран ошог, Хандамаа, аргаахан, зохидхоноор саашань хөөрэл даа. Бэшэндээ муу, хэрэггүй жэшээ бү харуула.

– Хүлисэгты. Үсэгэлдэр бэетнай ехэл хүндэшэг байгаа. Маанадаа бултыемнай ондоо hамгадаар андалдахам гээлта. 

– Нэгэ тиимэрхүү юумэ халта толгой соом бүүл зүүл hанагдана. Сэрэн-Долгор, үшөө нэгэ хахад аяга тэрэ домбо соохиhоо дуhаал даа. Oo! Ямар түргэн бүлеэн болошоод байнаб. Энээнhээ нэгэ жаа хатуу юумэн үгы гү? 

– Yгыл даа, бэшэ юумэн. Ямар хүн гээшэбта.

– Ши, Хандама, баhа эхилхэш гү? Һунаажархихаб! 

– Хүлисэгты. Би мэдэнгүй үгэ алдажархибаб. 

– Зай, юм даа. Тиигээд хатуушаг юумэн бии гэнэ гүбди, али үгы гү?

– Тэрэ архи нэрэдэг гэр соомнай юуншьегүй, гансал hүтэй ногоон сай бии. Yсэгэлдэр байhан юумэеэ хуу залгина hэмнайт. Yнгэрхэдөө үни эhэшэhэн, гашуун болошонхой гүүнэйнгээ hү хуу гудамхижархёот. Нэгэ архиншан лэ боложо байнат.

– Yгы! Иигэжэ бүтэхэгүй! Ши, Хандама, хэhээлтэдэ орохо болоош, энэ шэрүүн үгэнүүдэйнгөө түлөө. Гурбан hара шамтай унтахаяа болёоб! 

– Дүрбэн.

– Юун дүрбэн гэжэ?

– Аяар дүрбэн hара бидэ булта иимэ «хэhээлтэ» үзэжэ байнабди. 

– Юу хэлэнэш.. Тиигээ hаа, байза, үсэгэлдэр хэнтэй... Зай, яахамнайб, тэрэш тэрэ, тэхэш ямаан.

– Yгы! Тэхэ, ямаан бэшэ, манай hэбхи hээгүүл үбгэжөөл. Энээн лэ тухай хөөрэлдэе. Маанадаа хэнэй hамгадаар андалдахаяа hанабат?

– Хүрөө! Шарлуу хаанаб? Бултадаа болоогүйдэтнай үнэн сэхэ хөөрэлдөө хэхэгүйб. 

– Шарлуу ерэжэ ябана. 

– Хаанаб теэд?

– Хүршынхиhөө hүнэй архи уриhаар эрихэеэ ошоол даа. Yсэгэлдэр эгээл дуратай hамгандаа hогтуугаар хэлэжэ, захижа байна бэшэ hэн гүт?

– Зай, тиигээ hаа, болоо. Норжомо, юун гэхэеэ hанаад, уралнуудаа хии хубхай хүдэлгэнэш. 

– Та маанадые хэнтэй андалдахаяа hанабат? Тэрэ хойно, ойн захада hуудаг Гонгорой тэрзэгэр hамгадаар гү? Али зүүн тээхи Раднын бүхэтэр hамгадаар гү? Yгы hаа, тэрэ Занданай муу зантай hамгад тархиитнай эрьюулээ гү? Али бидэ өөhэдөө тэдээндэ ошожо мэдэхэмнай гү? 

– Яаhан харатай зүрхэнэйм шэртэhэнүүд гээшэбта. Таанадни намдаа хүрөөд үлөөлта. Таанад үсэгэлдэр намайе буруу ойлгоhон байхат даа, таахада. Ондоо эхэнэрнүүд намда огто хэрэггүйл! Айраг бүлэдэг hабанууднай хуу хуушан болоо гүб даа. Тиигээд hабануудаа hэлгэхээр болоо гэхэдэм, hамгадаа hэлгэхэ гэжэ ойлгоо бэшэ аалта. 

– Нээрээ гү, сэхэеэ хэлэгты, бултандамнай. 

– Yнэн, үнэн! Дахин hамгадые абахагүйлби оройдоо. Тиигээ hаам, хадам эжынэрни булта эндэ ерэг. Тиигээ hаам, архи нэрэдэг гэрнай дүрэг саашаа. Yшөө... 

– Зай, хүрөө! Манай хүндэтэ, бултанда дуратай үбгэхэмнай, мүнөө үнэншэhүүлди даа, танайнгаа алтан үгэнүүдтэ, hүүлшынхиеэ. Хожомоо хэмнайшье hамгад, hабанууд гэжэ үгэнүүдые илгаруулжа ядахаа болихо.

– Дууланаб, дууланаб. Дүлии бэшэб. Тэрэ үглөөнэйм hэрюу оруулдаг ундамни хаана гээшэб. Энэ яндан Шарлуу хаагуур зайжа ябана гээшэб. Шарлуу! Шарлуу! Шарлуу!

– Ааляарыт иихэдээ. Шарлууе шоно эдихэ hэн гү, ерэжэ ябаа юм ааб даа, яаралгүй шамдуухан.

– Ши, иихэдээ Сэрэн-Долгор, хэлэншни ута болошоо гү даа? Оо! Шарлуумни орожо ерэбэ даа. Ши иихэдээ хаагуур тэнэжэ ябаhанаа ерэбэ гээшэбши?

– Хүндэтэ эзэмни! Би тандаа hанаагаа зобоод, манда юуншье үгы хадань, тэрэ баруун урда hуудаг Санжында ошон гэhээмни, тэрэтнай худалаар хөөрэжэ байгаад, байhан юумыемнай үсэгэлдэр хуу уужархёо гэбэл даа. Тиихэдэнь хойто шугын саана байдаг Гатабайда ошооб. Гэртэнь орожо хүсэд үрдеэдүй байхадам, hамганиинь нохойн эдихээр бэшээр танииемни хараабал даа. Ойлгоходом, баhал үсэгэлдэр тэдэниие hайса хараагаад, занаад гараhан байнат.

– Зай, хүрөө боло! Юун гэтэрээ шашанаш. Теэд энэ баруун гарташ юун бэ?

– Хүндэтэ, бултанаймнай түшэлгэ болохо тандаа энээниие арай гэжэ оложо асарааб. (Урдань нэгэ багахан үйhэн түйсэ табина). 

– Ядахадаа аяар тэрэ зүүн добонуудай саана hуудаг Бальжир ахатанайда ошожо асарбаб. Хоёр хүлнүүдни хойшоо хараха болоо.

– Зай, Шарлуумни бэрхэш даа. Толгойгоо халта үндүүлэ даа. Хандама! Юу эндэ булта хараад байгаабта! Хэн ажалытнай хэхэ юм?! Гарагты бултадаа. Нэгэ бага амархам. 

ХYХЮУ ЗАН ГY, АЛИ УЙМАР ГY? 

Нэгэ нютагта Гатап-Доржо гэжэ хүрьгэн бууба. Шэнэ хүрьгэмнай зоной хүн болохо гэжэ ехэ оролдоо юм гү, аргагүй холшор зантай, хөөрүү, хахад харые барихадаашье hэнгэргүйшэг, нюдаргын шалаашье гаргахадаа хамаагүйшэг байба. 

Тэрэ үедэ ажал хүдэлмэри элбэг байгаа. Тиигэбэшье hаань, хүрьгэн хүбүүн ажалай жолоо барихаяа ехэ яаранагүй. Тиигэhээр хэдэн hара үнгэржэ, нютагай зон энэ хүрьгэнэйнгээ ямархан хүн байhыень яhала ойлгожо, ехээр тоохоёошье болинтобо. Тиихэдэнь ехэтэ уйдаа юм гү, али архиин hогтуу диилээ юм гү, нэгэтэ нютагтаа, гэртэхиндээ иимэ удхатай сахилгаан мэдээ эльгээжэрхибэ: «Гатап-Доржо наhа дүүрээ тчк Ерэгты». Доронь “Дунгармаа” гэжэ hамганайнгаа нэрэ табижархиба. Тэрэ ёро буруу үдэр почтодо hая хүдэлжэ эхилhэн залуу басаган байжа, ехэтэ анхаралаа табингүй, саашань ябуулжархиба. Цыпилма абгайн хүдэлхэ үдэр байгаа hаань, оройдоошье иимэ юумэн болохогүй байгаа. 

Энэмнай үбэлэй эгээл буйр хүйтэн саг байгаа. Гатап-Доржо хүрьгэнэй яhала халанхай гэртээ hуутарнь, үүдэн нээгдэжэ, үбэлэй сагаан жабар сооhоо эсэгэнь болон бэшэшье түрэлхидынь орожо ерэбэ. Тиихэдэнь Гатап-Доржомнай баярлаhан хоолойгоор hүхирбэ: «Оо! Таанадни ерэбэ гүт?! Битнай таанадаа hанааб. Хахад бүхэлиие асараа гүт?» 

Түрүүшээр булта сошоод байшабад. Бултадаа мэгдэжэ, колхозhоо машина эрижэ абаад, хуурсаг бэлдэжэ, бэшэшье буянай юумэнүүдые суглуулаад ерэhэн байгаа ха юм. Гатап-Доржоёо булта хамтадаа хараагаад, hүүлдэнь “шимнай амиды хадаа болоош даа” гэлдээд, таhа архидаад, хүхюутэй юумэнүүд нютагаа бусаа hэн.

“ЭРЭ ХҮН” 

Колхоз, совхозуудай үедэ Һараантай гэжэ газарта Бадма-Доржо hамгантаяа, арбаад наhатай хүбүүнтэеэ эбэртэ бодо мал харууhалдаг байгаа. 

Нэгэтэ зунай hүни баабгай нэгэ хашарагыень барижа, тээ саана ой соо абаашаад, садатараа эдеэд, үлөөшыень газарта булаад тонилшоhон байба. Гэрэй эзэн үгы болошоhон хашарагаа бэдэржэ ябаhаар, hэе дээрэнь буужа: «Байза, үглөөдэртөө эндэхэнэ ерэжэ, энэ муухай боохолдойе угтаха болоо», - гэжэ шиидэбэ. 

Yглөөниинь муухан буугаа тэбэреэд, хүбүүгээ дахуулаад, ой тээшэ гэшхэлшэбэ. 

– Ши хэзээ агнадаг аад, баабгайда ошобош, болииш, аймшагтайл! – гэжэ hамганиинь хойноhоонь хараал табина. Тэрэнь:

- Эрэ хүн аад, байhаар нэгэ баабгайда баhуулха аалби! - гэжэ урдаа оруулангүй ябашаба. 

Тэрэ газартаа тээ дүтэлөөд, хүбүүгээ ойн зүргэ дээрэ орхёод:

- Ши эндэ хүлеэ, буугай hүрэхэдэ, гүйжэ ерээрэй, - гэжэ заагаад, саашалшаба. 

Бадма-Доржын үнөөхи газартаа дүтэлжэ ябатар, набтархан бургааhадай саанахана тэрэ баабгайнь ёдойжо байбал даа. Үнөөхимнай муухай гэгшээр хашхараад, барижа ябаhан буугаа оро hэегүй шэдэжэрхёод, хажуудахи нарhан өөдэ мэдээгүйдөө гарашаhан байба. Баабгайнь тэрэнэй муухай абяанhаа залд гэжэ сошоhондоо бургааhа сагдуулнуудые хуха дараад, харайжа үгы болошобо. 

Нэгэ бага солоохой ороhон Бадма-Доржо бүдүүхэн гэшүүhэн дээрэ hуугаад, тамхяа татаха гээд ядаба. Шиирэеэ носоогоод лэ, аhааха гэхэдэнь, зариманиинь хухаршанад, тамхиниинь носохо юм бэшэ...

Харин энэ үеэр тушаан боложо, үнинэй ангуушан Содномой бага сага агнаха hанаатай Бадма-Доржындо hалиржа ерэхэдэнь, hамганиинь гэмэршэнхэй байба.

- Урагшаа, ой руу баабгайда ошоо! - гэжэ хэлэхэдэнь, Содном халта энеэб гээд, зааhан зүг руунь гэшхэлшэбэ. 

Ябажа ябаhаар, Бадма-Доржын хүбүүнтэй уулзашаба.

- Баабайш али зүг тээшээб? - гэжэ асуугаад, саашаа гэшхэлбэ. Тээ саана хүрөөд, Содномой харан гэhээнь, нилээд үндэр, доогуураа нэгэшье гэшүүһэгүй нарhан өөдэ яажа абиржа гараа юм – гайха тагна, Бадма-Доржо бүдүүхэн гэшүүhэн дээрэ уруу дуруухан юумэ hууба. Содномые тэрэ харамсаараа:

– Шиирээ үгыш, тамхяа яашье носоожо ядабаб, – гэбэ. 

Содномой hайнаар обёоржо харан гэhээнь, Бадма-Доржо тамхяа нүгөө тээhээнь зуунхай, харин доронь шиирын модонууд дүүрэн хэбтэбэ. Содном болоhон ушарые дууhан ойлгоод, Бадма-Доржые аргадажа, модонhоо буулгаба. Бургааhан сооhоо шэдэжэрхиhэн буугынь олобо. Тиигээд хүбүүнтэйнь гэртэнь оруулжа, hамгандань бүтэн бүлеэнээр тушааба. 

Юрэдөө, агнуурида үзэгдөө, дуулдаагүй элдэб hонин ушарнууд тохёолдодог юм байна даа...