​"Уяраад, һүүлдэнь энеэлдэе"

Номой удха 

Тэнгэри мэтэ агуу, 

Дэлхэй мэтэ үргэн,

Далай мэтэ гүн юм. 

Ном уншахадаа, 

Тэнгэридэ ниидэжэ, 

Дэлхэйе тойрожо, 

Далайда тамарха жэшээтэй.

Академик Цэндын Дамдинсүрэн 

Заха холын Захааминай багахан аад, өөрсэхэн Ехэ-Сахир нютагай арадай “Гэрэл” театр харагшадаа баясуулжа байдаг. Энэ театрта наададаг бэлигтэй хүбүүд, басагадта зорюулагдажа, “Уяраад, һүүлдэнь энеэлдэе” гэжэ Николай Соктоевай ном Буряад Уласай Соёлой яаманай “Буряад Уласта буряад хэлэ сахин хүгжөөхэ талаар гүрэнэй түлэбэй” ашаар хэблэгдэбэ. 

Зүжэгшэн, режиссёр, драматург, ирагуу найрагша Николай Соктоев “Гэрэл” театр байгуулжа, уран һайханай талаар хүтэлбэрилнэ. 1953 ондо түрэһэн Николай Батуевич 1971 ондо Сахирай дунда һургуули дүүргэжэ, Номгон далайн сэрэгтэ алба гараад, Алас-Дурна зүгтэхи искусствын дээдэ һургуули дүүргээ. Хоца Намсараевай нэрэмжэтэ Буряад драмын театрта арба гаран жэлдэ зүжэгшэнөөр, режиссёрой туһалагшаар хүдэлөө. Удаань түрэл Захааминаа бусажа, аймагайнгаа соёлой, зохёохы ажалнуудта хам оролсоо. Аймагайнгаа уран зохёолшодой “Уран Дүшэ” нэгэдэлдэ абьяастай ажал ябуулжа, шүлэг дуунуудые, шог ёгто үгүүлэлнүүдые, пьесэнүүдые зохёожо, Буряадай арадай поэт Мэлс Самбуевай нэрэмжэтэ шангай лауреат, Ородой Холбоото Уласай Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн болоо. “Гэрэл” театртаяа олон зүжэгүүдые табижа, «Буряадай соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ» гэжэ үндэр нэрэ зэргэдэ хүртөө.

Николай Соктоев

Николай Соктоев бага наһанһаа оршон тойрониие өөрын онсо харасаар онигожо хараха, ажабайдалые шэнжэлэн үзэхэ, үетэнэйгөө дура зоргон соогоо наадажа ябахада, аха захашуулай зугаа хөөрөө анхаралтайгаар шагнажа, бодолнуудта абтаад һууха – иимэл хүбүүн һэн. Теэд хажуугаарнь үе-үе болоод лэ хүхюу зангаа харуулжа, нүхэдөө галхааха даа, хүн бүхэндэ наадалха, ёгтолхо юумэ олоод лэ байха. 

- Зохёохы замайм эхиндэ “Уран Дүшэ” нэгэдэлэй эдэбхитэй гэшүүн Василий Арсаланович Аюшеев ахатан ехэ нүлөө үзүүлээ һэн, - гэжэ Николай Батуевич хөөрэдэг. 

Арадайнгаа аман зохёол, оршон үеын уран зохёолшодой бүтээлнүүдые уншадаг, өөрөө шүлэг дуунуудые, богонихон зүжэгүүдые зохёодог Василий Арсаланович нютагайнгаа бэлигтэй эдиршүүлые эблүүлжэ, нютагайнгаа клубта зүжэг наада тоглодог байһан. Иигэжэл олохон «дальбарааханууд» эндэһээ дэгжээ... Хэдэн арбаад жэлэй үнгэрхэдэ, Ехэ-Сахирта арадай театрай мүндэлһэнииинь энээнhээл эхитэй. 

2002 ондо Николай Соктоев ажабайдалай дутуу дундануудые шүүмжэлһэн шог ёгто үгүүлэлнүүдээ, уянгата шүлэг дуунуудаа, сог залитай зүжэгүүдээ “Дуулажа ябахаб хододоо” гэжэ ном болгожо, уншагшадаа баясуулаа һэн. Амиды ябаа сагтаа арад зондоо туһатай байхые, хэды ехэ гай тодхорой, уйдхар гашуудалай тохёолдобошье, бэеэ шанга барижа, хии мориёо үргэжэ, урагшаа урматай дабшахые энэ ном уряалдаг. 

“Уяраад, һүүлдэнь энеэлдэе” гэжэ Николай Соктоевай шэнэ ном хэмжүүрээрээ багаханшье һаа, тэрээн соо зохёолшын һүүлэй үедэ найруулhан уянгата шүлэг дуунууд, зорюулганууд, үлхөө үгүүлэлнүүд, зүжэгүүдһээ хэһэгүүд оруулагдаа. Уншагшын бодолнууд

Харанхы муухай

Хара гэр соо түрөө һэм, 

Хүйтэн жэгтэй 

Хүрьһэтэ дэлхэй гэшхээ һэм, 

- гэжэ бадаг номой эхин (эпиграф) болоно. 

Эдэ мүрнүүд үнгэрһэн зуун жэлэй 20-30-аад онуудай уран зохёол һануулна. Дээрэ Николай Соктоев 1953 ондо түрөө һэн гэжэ бэшэгдээ. Тиихэдээ поэдэй хэлэһээр, тэрэ үедэшье буряадууд иимэл байдалтай байгаа гээшэ гү: харанхы муухай хара гэр? Али хүдөөгэй холын малшадай заимхада түрэһэн байгаа алтай, теэд поэт гээшэмнай бүгэдэ арадай һанал бодолые дамжуулдаг хүн ааб даа... 

Хоёрдохи бадаг соогоо: 

Бата баабайн 

Баруун гарынь түрөө һэм, 

Буряад зоной 

Бэшээшэ хүбүүн болоо һэм, 

- гэжэ бэшэнэ ха юм. 

Уран зурагаар шэмэглэгдэһэн нэгэдэхи бүлэг (Табиту Мэрдыгеевэй зураг үгтэнэ) “Дуунууд, шүлэгүүд, зүжэгүүдэй хэһэгүүд” гэжэ нэрлэгдэнхэй. Теэд уншахада, энэ номой хоёрдохи нэрэнь гэхэ гү, али тайлбаринь болошоно. 

Бүлэг “Маанадаа һанахал” гэжэ шүлэг-дуугаар эхилнэ. Холын замда гарахадамнай, бэрхэ байдалда ороходомнай, муу зүүдэшье харахадамнай, хада уулануудаймнай эзэд – сахюусад туhалжа байдаг. Харин үбгэн буурал болоходомнай, үхибүүднай һанахал гэһэн бодол эндэ элирнэ. 

Нэгэ шүлэг соогоо поэт: 

Хүрьһэтэ алтан дэлхэйтэй 

Хахасажа нэгэтэ ошобол, 

Бурханай зарлигаар дахинаа 

Бусажа ерэхэмни болтогой! 

- гэжэ бусахадаа, үри үхибүүдтээ гү, али дүүнэртээ түрэхэеэ мэдүүлнэ. Тиигэбэшье 

Хоёр хүлөө шоройдожо, 

Далан наһанай дабаае 

Дабажа гарахамни болтогой! - гэжэ найдана. 

Эндэ арадайнгаа арюун заншалнуудышье, залуушуулда захяашье шүлэглэн гаргаһан мүрнүүд олон. Мүн баһа “Гамныт даа байгаалияа” гэжэ шүлэглэмэл домогынь мүнөө сагтаа аргагүй таараһан гэжэ тэмдэглэмээр. Нүгэлтэ энэ юртэмсын ажабайдал гээшэ һайн муу, хара сагаан хоёрой тэмсээн болоно гээшэ гү? 

Энэ дэлхэй дээрэ 

Эхэ болохо гээшэ 

Ямар ехэ баяр гээшэб,

Ямар ехэ жаргал гээшэб!

Гансал энэ үедэ

Гай зоболон дайрангүй, 

Ан арьяатан ябангүй, 

Аятай һайн түрэһэй, 

- гэжэ поэдэй инзагалха зүртэ хүсэбэшье, арбагар һабарта, арзагар амата нохойнуудтай, хүнды түмэрөөр гал сахилуулһан хоёр хүлтэй ороолон туйлай ехэ зоболон асарна... 

Гаршагыень хараад, “Зорюулганууд” 32-дохи нюурта гэжэ нээхэдэ, 33-дахи нюурһаа эхилнэ. Олоной тоодо хэлэгдээшье һаа, нэгэл ута шүлэг-поэмэ байна. “Баглаа сэсэг бариһайб, / бэлэг дуугаа дуулаһайб” гэжэ нэрэньшье “Гаршаг” соо үгы. 

Энэ уянга соо үхибүүгээ тогтоохын тулада эхэ эсэгын ямар ехэ зоболон гаталһые, аргагүй ехэ зориг гаргаһые домоглоно. Харин Саяна басагандаа зорюулгань урдахи бүлэг соо орошоһон байна. 

Баридаг гуурһаяа барижа, 

Баарһан шамаяа шаналжа,

Һүүлшынхиеэ болог, ухай, 

Һүнэһыш дурдахам дуугай, 

- гэжэ поэт гуурһаяа хэрэглэн, гунигаа тараана.

Тиигээд “Рассказууд” гэжэ уран зурагтай бүлэг эхилнэ. 

Дайн! Дайн гэһэн ямар жэрхэмшэгтэ муухай, дайда дэлхэйн тэнсүүриие алдуулһан, арад зониие, амитан бүгэдэниие зобооһон аймшагтай үйлэ гээшэб?! Дайн дажарта эрэшүүл тэмсэжэ, улаан шуһаяа адхажа, хара шуһаяа харьялуулжа, ами бэеэ алдана. Эхэнэрнүүдшье ямар ехэ зоболон үзэнэб! 

“Эжы” гэһэн рассказ бүхы эхэнэрнүүдтэ зорюулагдана. Нютагайнгаа түрүү хүбүүдтэй эрэ нүхэрынь дайнда мордожо, жэлшье болонгүй алуулшана. Удаань ганса Баяр хүбүүгээ дайн байлдаанда алдаһан эхэ бэриеэшье абаржа шаданагүй... Ядахадаа “үндэр хабсагайн эрмэг дээрэ ерэшэнхэй, бүхы наһаараа ханилжа һууһан нүхэрөө, газар дээрэхи ганса хүбүүгээ, хөөрхэн Жаргалмаа бэриеэ алдажархёод, хэндэшье хэрэггүй хүгшэнэй хүрьһэтэ дэлхэй гэшхэһэнэй хэрэг бии гээшэ гү? Эсээб, таанадаа үгылжэ эсээб, ошохом тандаа...” 

Тиигэбэшье ямаршье дайн дажар юртэмсын жама ёһо алдуулнагүй. Жаргалаа эдлэжэ үрдеэгүй Баяр Жаргалмаа хоёрынь уг гарбалаа үргэлжэлүүлхэ хүбүү эжыдээ бэлэглээ ха юм! Энэл хүбүүн эрьехэ наранай элшэ татажа, ээлжэлхэ түрын эхи табина. Хуби заяан гээшэ гайтай даа. Яажа эрьелдэхыень хэн хаанаһаа, хэзээ мэдэхэ бэлэй даа. “Элдэбын юумэн болодог байна” (энэ нэрыень һэлгэбэл зохисотой байха һэн ха) гэжэ үгүүлэл соо балшар багадаа бэе бэеһээн һалаһан эгэшэ дүү хоёр басагадай хуби заяан зураглагдана. Эдэ хоёр хадамда гараад, үри үхибүүдэйшье хүл дээрэнь табижа, ажабайдалай юрьеэн соо үлгыдүүлжэ ябаашье һаа, бэе бэеэ үгылһэн зандаа. Тэбхэр дүшэн жэлэй үнгэрхэдэл, үйлын үреэр уулзана - уйдхартайшье, баяртайшье ушар. Мүн баһа “Сагаадай” гэжэ нэрэтэй үгүүлэл соо хүнэйшье, малайшье үринэрэй хуби заяан аргагүй адли гэжэ хэлэгдэнэ. 

Дайн илалтаар түгэсэжэ, 60-70 жэлэй үнгэрөөшье hаа, үлэһэн хэды ветеранууд “үшөөл дайлалдаһаар...”. “Һүниин байлдаанууд” соохи хүгшэнэй монолог хэды уйдхартай байбашье, уран гуурһанай хүсөөр энеэдэ наадатай болоно. 

Удаадахи “Зүжэгүүдэй хэһэгүүд” гэжэ бүлэгөө Николай Соктоев сагһаа урид нүгшэһэн нүхэдэйнгөө гэрэлтэ дурасхаалда зорюулна. 

Николай Соктоев үшөө дээдэ һургуулида hуража байхадаа хоёр үйлэтэй “Зургаан хурган” комеди бэшээ һэн. Энэ зүжэгынь буряад театрай ахамад режиссёр Владимир Кондратьев найруулжа, театрай зүжэгшэд шогтой хүхюун энэ комеди олон жэлнүүдэй туршада хүдөө нютагуудаар харуулжа, харагшадай һайшаал магтаалда хүртөө һэн. Тэрэ гэһээр Николай Соктоев “Монголын хүүхэн”, “Ами наһамни”, “Жаргалтай бүлэ”, “Дүшэн юһэн хоног”, “Гансаардалга”, “Дуулыш дуугаа, басагамни” зүжэгүүдые уншагшадтаа дурадхаа. Эдэ пьесэнүүд Буряад Уласай арадай уран бэлигэй түбэй хэблэһэн согсолборидо оруулагдажа, арадай театрнууд ехэ дуратайгаар найруулан табидаг. 

Ном соо оройдоол гурбан зүжэгһөө абтаһан хэһэгүүд оробошье, ажабайдалай хурсахан асуудалнууд харуулагдана. “Ами наһамни” гэжэ зүжэг соо шэнэ гэр бүлэ мүндэлнэ. Эндэ зүжэгэй гол зүйл гэхэдэ, хүгшэнэй захяа: 

- Бэе бэедээ дуратай хоёр бэе бэеэ ойлгожо, бэе бэеынгээ муу һайе даажа ябаха ёһотой юм! Алишье үедэ али нэгэн шалтагаанаар гэр бүлын гал гуламта унтаржа, аза жаргал арилхадаа болохо – дайн дажаргүй амгалан сагташье... Гэр бүлэтэеэ багтаагүй, гэр бараандаа байжа шадаагүй, гэр бараагаа алдаһан, гэртэһээн үлдүүлһэн - элдэб хуби заяатай зон “Жаргалтай бүлэ” гэжэ зүжэг соо һүүлэй һүүлдэ нэгэ бүлэ боложо, жаргалаа олонод. Харин ямар ушарһаа, ямар үйлэтэй аад, зарим хүнүүд гэр бүлэгүйб? Газар дээрэ ганса ябаха гээшэ ямар хүндэб гэжэ “Гансаардалга” зохёол дотор хэнэйшье ойлгохоор энэ асуудал табигдана. 

“Уяраад, һүүлдэнь энеэлдэе” ном уншаад байхадаа, зоболонто дэлхэй дээрэ хүнэй амиды ябаа сагта хэды ехэ уйдхар гашуудал ушарна гээшэб, тиигээшье һаань, зоригоо мохонгүй ажабайдалай хүшэр дабаануудые ёолонгүй, эрэлхэгээр дабажа, энеэдэтэй, наадатай ябаял гэhэн тобшолол хэнэбди. Николай Соктоевай урдахи номынь “Дуулажа ябахаб хододоо” гэжэ юрэ нэрлэгдээгүй.

“Дуулажа ябахаб хододоо, 

Юунииншье болог, юрэдөө!”