​Цыдып Цырендоржиев: «Торосолгүй түрэнэл, зохёолнуудни»

Буряадай мэдээжэ прозаик Цыдып Цырендоржиев һүүлэй жэлнүүдтэ аша үрэтэйгөөр ажаллажа байнхай. “Байгал” сэтгүүлдэ зохёолнуудаа дуратайгаар дурадхадаг, арсажа байдаггүй юм. Жэлээр бэшэ, һараар гэхээр туужа, романуудаа захадан бүтээнэ гэбэл, оройдоошье үлүүдүүлһэн үгэ бэшэ. Уран зохёолшын нөөсэ мүнөө 12 романһаа, олон тоото туужануудһаа бүридэнэ. “Гурбан мэргэд”, “Алтанай болзор”, “Хүнэй эреэн зосоогоо”, “Хододоо үдэр байдаггүй” романуудынь “нара харанхай”. Харин “Зандан Жуу”, “Гэгээн эрьесэ” (хамба лама Д-Д.Этигелов тухай), “Үнгэтэ юртэмсэ”, “Бусайдалга” болон бусад зарим романуудынь хэблэлдэ бэлэн, эбеэн тэдхэгшэдэй олдоо һаа, үглөө-мүнөөшье хэблэгдэхээр бэлэн. Һүүлэй үедэ “Хахасалган” гэһэн туужань уншагшадтаа хүрөө гэжэ мэдэнэбди. 

- Мүнөө туужануудайнгаа ном бэлдэжэ байнаб. “Боди хээр”, “Шүүгдэһэн наһан”, “Олзын хэрэг” гэһэн туужанууд болон жэжэ рассказууд бүридэлдэнь орохо юм, - гээд, уран зохёолшо тодорхойлно. 

Цыдып Балдановичай наһанайнь нүхэр Октябрина Гомбожаповна ёһотойл туһамаршань, һанаа сэдьхэлынь дэбжүүлэгшэнь мүн. Халуун сайень хэжэ үгэдэг, ханамжатай нойрыень сахидаг. 

“Энэ ехэ ажал һүниин лэ ажал ааб даа. Нэгэшье үдэр алдангүй һүниин 2-3 саг болотор, заримдаа бүри 4-5 саг болоторшье бэшэдэг заршамтай болошонхойл даа. Үдэр бүриин ажалда ябадаг һаа, иимэ үрэтэйгөөр хүдэлжэ шадахагүй һэн. Теэд бэшэһэн бүхэндэнь мүнгэн хэрэгтэй аад лэ, бэрхэтэй. Ямар ехээр бэшэнэш, бэеэ заа барижа болохогүй юм гү гээд шоглоходош, “Бэшээгүй һаа, ядаршаха ха юмбиб, үбдэшэхэб гэхэ юм, Цыдыпни”, - гээд, Октябрина Гомбожаповнагай хөөрэхэдэнь, ойлгомоор ааб даа. 

Сэдьхэлэй эрилтээр зохёолнуудаа торосолгүй шурьюулжал, буряад уран зохёолой нөөсые арьбажуулжал байг лэ даа, уран зохёолшо. Мүнөө “Энхэрэл” гэһэн номһоо уянгата шүлэгүүдыень уншагшадтаа дурадхая.

ТҮРҮҮШЫН ДУРАНДА

Шамда бэшэ, 

Шинии харахан нюдэдтэ бэшэ,

- Энэ шүлэг зорюулаагүйлби. Мэдэ. 

Энэрхэл дуранай үерлэн мүнхэрөө үедэ 

Эгээл иигээд шүлэглөөгүй һэм, хүлисэ. 

Һанана ёһотойш, 

Һэрюухэн амитай үдэшэ һэн, 

Һаруул гэрэлээр 

Һарахан толороод, миһэрээ һэн.

Һонёо хэлсээд, 

Хөөрэлдөөмнай дууһажа, 

Хүшэр түлгүү

Хэсүү үе тогтоо һэн.

Һанана ёһотойш 

Һалганан татаһан хоолойгоор, 

Һара тухай, мүшэд тухай аалихан 

Һүрхэй огсомоор гэнтэ минии хөөрэһые... 

Һанана ёһотойш! 

Һүниин үйлсөөр ябахадаа, 

Һаруул сэдьхэлээ 

Сэлин шамда үгэһыем, 

- Һанана ёһотойш, һанана ёһотойш, һанана! 

Һулахан һэбшээн 

Һууриһаа хүдэлөөд һэрюухэн, 

Дэлхэй намда 

Дуулаһан шэнгеэр һанагдаа һэн. 

Гэрэйш газаа 

Гэнэн зүрхэм түдэгэсэн,

“Баяртай”, - гэхэдэш, 

Булай түргөөр сохилоо һэн. 

“Баяртай”, - гэбэб.

Баһал юундэб дууряан, 

Шамдан ябаха

Шадалгүйгөө ойлгобошье, 

“Баяртай”, - гэжэ 

Басаган намда хэлээ һэн.

“Орой болоо, 

Ошо гэртээ, яба...”

Ябаа һэм даа, 

Эшэмхэй гэнэн би, 

Ябаа һэм даа, 

Энэрхэл дураяа нюугаад, 

Ябаа һэм даа, 

Тэхэрингүйгөөр 

Ябаа һэм. 

Тиихэдэ түрэһэн

Мэдэрэл дураяа дүмүүхэн 

Сэдьхэл соогоо 

Сэсэгтэл хатаан хадагалаад, 

Ябаа һэм даа, 

Тэхэрингүйгөөр ошоо һэм... 

ДҮРБЭН АСУУДАЛ 

Юундэ гэнтэ

Юрэ бусаар хитэн, 

Шалтагаангүйгөөр миһэрэн намай хүлгөөнэш? 

Уриһан шэнги 

Урьха нюдэеэ нээхэдээ, 

Үгэгүйгөөр, харасаар юундэ хэлэнэш? 

Зүрхэлөөд одоол 

Зоригжон шамда дүтэлхэдэм, 

“Зогсо!” – гэһэндэл юундэ баһа шэртэнэш? 

Зоригоо алдаад, 

Шамһаа холодоод ябахадам, 

Наадалһан шэнгеэр юундэ баһа миһэрнэш? 

ҺАНААН

Даруу номгон аялга 

Сонхо сооһоо зэдэлнэ, 

Дангина һайхан басаганай

Сэбэрхэн дүрсэ хатарна. 

Сагаан дайдын тэг дунда 

Шамтай золгоо шэнгишьеб, 

Саһанай удаан эрьеэн соо 

Шэнээр һанан уярнашьеб.

Сонхын саана аялга, 

- Солбон хүхюу полонез... 

Сэбэр хүүхэнэй дүрсэ 

Эрьелдэн тамарна һэргээд! 

Ошоол үни, үни ошоол

Одоош һайхан үе. 

Ойлгоогүйдөө дурлаха 

Омог сагаан һүни... 

Һүни, һарын толон соо 

Саарһан дээрэһээ хобхороод, 

Саһанай наада үзэхэдэм, 

Сонхын саана зэдэлэн, 

Дуулдадаг намда полонез

Дангинын дүрсэ эрьелдэн, 

Дахин зэдэлдэг элихэн 

Даруу, номгон хүгжэмхэн... 

*** 

Зүүдэ манажа хоноһон 

Зүлгэ талым һарахан 

Сэдьхэлым хүлгөөн юундэ 

Сонхым саана миһэрнэш?

Газаа ульгам, һэрюухэн, 

Һэбшээн ааляар гүнгэнэнэ,

Голой уһан убайгүй 

Һарын толонтой инаглана. 

Хаана ябаһан басагые

Һануулна гээшэб һарахан? 

Хэнзэ зүүдээр намайе 

Зобооно гээшэб туяахан? 

Һара, һара, һарамни 

Һайхан зүүдэ мананаш. 

Гансал зүрхэм харюугүй 

Юундэ юрэл сохилнош? 

*** 

Хүлеэлши даа, 

Хүлгүү сохилһон зүрхэн. 

Хүрөө болоол 

Харахан нюдэдтэ шүтэн, 

Билтаран гараһан 

Бирагүйхэн мүрэнэй 

Хэмжүүргүйхэн 

Хэлбэрэн урдаа мүрэн, - 

Хамаагүйгөөр

Хэлэгдээ үгын дүлэн, - 

Хүрөө болоол, 

Хүлгүү сохилһон зүрхэн... 

Сэлмэг үедэ, 

Сэнгэлиг үедэ үриһэн, 

Бодолгүйгөөр 

Бухиндаа гаргаһан шадал, 

Залуу наһанай

Залинта аадараар бусахагүйл! 

Хүлеэлши даа, 

Хүлгүү сохилһон зүрхэн! 

БЭДЭРНЭБ 

Харанхы үйлсөөр алхалнаб 

Хура бороо доро,

Харахан нюдыш бэдэрнэб

Хороһон зоной дунда. 

Мэдэнэб. Баһал ушархагүйш. 

Мэнэ миһэрэн угтахагүйш, 

Маната мүрэнэй эрьедэ 

Мопассан тухай ярихагүйш...

Ондоо хүнтэй ябана гүш 

Огсомоор гэнтэ миһэрэн, 

Заримдаа намай һанана гүш 

Урда сагаа удхалан? 

Бороо болёо номгорон,

Бодхуул үүлэд арилаа,

Бодолойм гүйсэ аалидан, 

Баярайм ошон унтараа... 

***

Бүрхэг үдэр газаамни 

Бороо ороно аалихан. 

Бүрүүл болоһон сонхомни 

Гуниглан уйлаа шэнгихэн... 

Харин бидэ хүхюубди – 

Халуун урал нэгэдүүлэн,

Хаанаб, үни унтарһан 

Дүлэнэй ошо һэрюулэн. 

Мэдэнэб, Һүүлдэнь гуниг. 

Мэгдэн бодол хүлгэхэ. 

Миһэрэн намай шэртэжэ, 

“Минии”, - гэжэ һанаха... 

Сонхым саана бүрхэг. 

Бороо ороно унжагай. 

Сасаад уһаяа үнгэрхэ,

Сарюун һайхан болохо. 

Харин минии дуранай 

Халуун бороо үнгэрөө. 

Хүринхэн зүрхэн тиимэхэн, 

Газаа бүрхэг мүнөө... 

*** 

Хараа ёһотойш

Халюухан маната агаар соо 

Харахан харасын 

Халта уһатаһан үерые?

Мэдэрээ ёһотойш 

Мээхэй гарайш долгин соо 

Матаргай бэеын

Мэргэн гоёор дуулахые?

Эгээл тиихэдэ 

Эмниг һаналаар далижан, 

Эшэмхэй гарнууд 

Элисын хүсэ мэдэржэ, 

Элинсэг хулинсаг 

Эжы абын үгэһэн 

Дэмбэрэл дураар 

Дүүрэн шэди соонь ундалдаг! 

НАМДА БЭШЭЛ 

Тангил инаг уянга гуниглан, 

Танил гээшэнь хэлэшэгүй, - 

Эсэһэн сэдьхэлэйм 

Эмниг ошон 

Ээлтээш гээшэнь этигэлгүй. 

Эрьехэ наранай сэлмэг толон, 

Сасыш гэрэлээ хүлеэнгүй! 

Инаг гансым ирагуу дууе 

Энхэрэн угтыш шамарлангүй. 

Угтахаш. Мэдэнэб. Урихан туяа! 

Уярһан сэдьхэл гуниглан мэдэрхэл, 

Угтааша аялгаш намда бэшэл! 

*** 

Мартааб шамай – 

Маната зүүдэнэйм дүрсэ. 

Мартааб үнинэй, 

Маргаагүй һэм, хүлисэ. 

Харахан нюдэнэйш 

Халта ербээ миһэрэлгэ, 

Халуун гарайш 

Ханил янзын тэбэрилгэ, - 

Маргаагүй һэм, хүлисэ!

*** 

Баярайшни шэртэһэн байгаа хадань – 

Бишни эм болуужаб. 

Зүрхэнэйшни баяр байгаа хадань – 

Зүгөөршье холодон ошуужаб. 

***

Нарата үдэрэй ялараан соо 

Налгай уринаар миһэрһэн, 

Нахис тохис ябадалтай 

Нэгэтэ ушарааш 

Уян... намтай. 

Нюдыш жэшээб мойһонтой, 

Нидхыш – годли һуршатай, 

Нимгэн уралайш енгүүе 

Дээрэ ниидэһэн шубуунтай.

Миһэрээш намда ябууд. 

Миһэрээш гэнтэ. Золни гү? 

Мэхэлэн ерэһэн Зүүдэн гү?

***

Эгээл тиихэдэ хэлээ һэмнайт. Нэгэтэ, - 

Эшэмхэй намда эхэнэр янзаар хандахадаа: 

“Мүнхэ бэшэ манай бэе, юртэмсэ, 

Мүнөө бидэ мэдэжэл абая дура”.

Гүлмэр намда тэрэ үгын хорон 

Гэнэн бодолой алдуу мэтэ һанагдаа һэн. 

Гэнтэ гараһан һарын сэгээн толон 

Гэрэлээ сасан миһэрһэн шэнги байгаа һэн. 

Тэрэ һүниин нойрмог мэтэ дуран 

Тэнэг зүрхым түүдэг-мэдэлээр галдажа, 

Хүбүүн бэеым һайхан сэбэр хүсые 

Хүйтэн һаналай бэелэл болгон һалгаа һэн. 

Мүнөө һананаб. Тэрэ һүниин дүлые, -

Мүшэтэ замбиин майхан доро тэнэн,

Һанал сооһоо һалгаан гаргаха хүсэлтэй 

Һаратай золгон зободог бэлэйб үнихэн. 

Мэдэнэб мүнөө. Зүрхэнэй һайхан хүсөөр 

Мэгдүү тэрэ нүгэлтэ бодол шатаажа, 

Мүнхэ дуранай эгээл нангин удхые 

Мэдэрэн ойлгоод, мүнөө ябанаб жаргажа... 

*** 

Энэ һүни, 

Энэ бодолой долгин соо 

Дэмы бэшээр 

Дуунай үгэ ерээ ха. 

Даамай аалин 

Дэмбэрэл үгын 

Долгин соо 

Сэдьхэл минии 

Сээжым хилэ галдаа ха! 

Мойһон нюдэнэй 

Мүнхэ харгы шудалан, 

Гүлмэр зүрхэн 

Гүйдэл дундаа тогтожо.

Гансал тэрэ 

Гуламта-дураяа олоо ха...

***

Дуулим дэлхэйн 

хэшэг болохо 

Дуран тухай 

Дуугаа дуулан, 

Дунгяа урихан 

Хэжэнгын хүбүүн 

Дангина шинии 

Даамай үгэдэ 

Этигэн мүнөө 

Энхэрэн һууна, 

Эмниг гуурһан 

Эмшэлэн зүрхынь, - 

Саарһан дээгүүр 

Шуранаар гүйнэ. 

Һалбаран дэлгэрээ 

Дураяа мэдэржэ, 

Һанал соогоо 

Һайханаар барижа, 

Дүлэн соохононь 

Дүрэхөөр бэлэн

“Дүтэлыш!” – гэхыш 

Хүлеэжэл ябана...