​Алайрай агууехэ хүбүүн

Үнгэрһэн долооной ажалай һүүлшын үдэрнүүдтэ Эрхүү можын Алайр аймагай түб болохо Хүтэлиг тосхондо суута драматург Александр Вампиловай түрэһөөр 80 жэлэй ойн баяр тэмдэглэгдэбэ. 

Дурасхаалай үдэр 

Августын 17-до дурасхаалай үдэр гэжэ соносхогдоод, уран зохёолшын хүшөөгэй дэргэдэ хэмжээ ябуулга үнгэргэгдөө. Ушар юуб гэхэдэ, 45 жэлэй саада тээ, 1972 оной августын 17-до Александр Вампилов Байгал далайда орожо, наһа бараһан юм. Хоёр хоноод гушан табатай болохоёо ябаһан бэлигтэй залуу драматургын наһан харатайгаар гэнтэ таһаржа, бүхы гүрэнэймнай уран зохёол горитой ехэ хохидолдо ороһон гээшэ. Энэ болотор мэндэ ябаа һаа, Алайрай суута хүбүүн хэды олон зохёолнуудые бэшэжэ, юрын зондо – түмэн олон уншагшадта, зүжэг харагшадта бэлэглэхэ байгаа гээшэб? 

Амиды мэндэ ябахадань, Александр Вампиловай зохёолнууд ехэ мэдээжэ болоогүй байгаа. Наһа бараһанайнь һүүлээр табан жэлэй үнгэрхэдэ, Александр Вампиловые мэдэхэгүй хүн гэжэ бүхы Советскэ Союз дотор үгы шахуу байгаа бшуу. 

Тоонто нютагай татаса 

Түрэһэн тоонто нютагтаа тон ехэ дуратай байһан Александр Вампилов “Хүтэлигөөр сэнгэлгэ” гэһэн очерк соогоо: “Ондоо тээхи хаанахишье газарһаа хүсэтэйгөөр ногоониинь анхилна, холын хада зубшажа, хуһан мододой, хахалагдаһан газарай хоорондуур годирһон харгыһаа түрэл һайхан, сэдьхэлдэ дүтэ харгы хаанашье, хэзээшье хаража үзөөгүйб”, - гэжэ бэшэһэн байдаг. 

Хүйһөөрөө холбоотой түрэл тоонтоһоон хүсэ шадал абажа, эжы абынгаа эрхэлүүлэн энхэрһэндэ, түрэл хэлэн дээрээ нютагайнгаа зонтой зугаалдан харилсаһандаа, олон тоото номуудые уншан ухаалдидаг байһандаа ажабайдалай асари ехэ дүй дүршэлтэй боложо, зохёолнууд соогоо зоной ажабайдал үнэншэмэ зүбөөр, юрын хүнэй, танигдаагүй уншагшын ой ухаанда ойлгосотойгоор зураглан бэшэдэг байһаниинь гайхалгүй. Иимэ эрдэмдэ уран зохёолшые хэншье һургаагүй, хамаг юумэн дээрэ дурдагдаһан бодото байдалһаа, үдэр бүриин ябасаһаа һабагшатай юм. 

Замбуулинда хүрэһэн зохёолнууд 

Түрүүшынгээ “Персиин голто борын сэсэг” гэжэ хөөрөө Эрхүүгэй гүрэнэй ехэ һургуулиин хэлэ бэшэгэй факультедэй гурбадахи курсын оюутан ябахадаа, “А. Санин” гэһэн далда нэрээр бэшэжэ, “Эрхүүгэй ехэ һургуули” сониной 1957 оной ноябриин 1-эй дугаарта толилуулһан байгаа. Тэрэ гэһэнһээ хойшо, удаа дараалан олон тоото шог ёгто рассказууд, сценкэнүүд бэшэгдэжэ захалаа. 

1962 ондо Александр Вампилов “Хорин минутын туршада бурханай эльгээмэлтэй хамта”, хойто жэлынь – “Поли руу хараһан сонхотой гэр” гэһэн нэгэ акттай пьесэнүүдые бэшэһэн байха юм. Харин 1964 ондо түрүүшын томо “Июнь һарын хахасалга” гэһэн пьесэ зохёогоо. Энэ зохёолоо түбэй театрнуудта табюулха хэдэн һэдэлгэнь амжалтагүйгөөр дүүрэһэн гээд мэдэнэбди. 1966 ондо Клайпеда хотын драмын театрай энэ зүжэгыень найруулан табихада, совет үеын театрай тайзан дээрэһээ шэнэ, бэлигтэй авторай нэрэ гүрэнэй хэмжээндэ хэлэгдээ бэлэй...

Тиигээшье һаа, амиды мэндэ ябахадаа, бултанай магтаал хайрада хүртөөгүй. Харин тон залуугаар Байгал далайда орожо наһа барһанайнь лэ һүүлдэ, 1972 онһоо эхилжэ, тэрэнэй зохёохы ажалда түбэй театрнууд анхаралаа хандуулжа эхилһэн. Ниислэл хото Москвадахи Ермоловагай нэрэмжэтэ, Станиславскиин нэрэмжэтэ театрнууд, Ленинград хотодохи драмын Ехэ театр Александр Вампиловай пьесэнүүдээр зүжэгүүдые табиһан түүхэтэй.

Одон шэнги ялас гэһэн богонихон наһан соогоо бэлигтэй уран зохёолшо 70 гаран хөөрөөнүүдые, сценкэнүүдые, очерк, статья болон фельетонуудые бэшэһэн байна. Александр Вампиловай зохёолнууд англи, белорус, болгар, унгар, испан, хитад, латыш, лезгин, монгол, немец, норвег, поляк, румын, словак, француз, чех, эстон болон бусад хэлэнүүд дээрэ оршуулагданхай. 

Хоёрдохи үе дээрэ сохилто табин хэлэхэ

Алайр аймагай арад зон нютагайнгаа суута хүбүүндэ ехэ дуратай юм. Агаар зөөлэнтэй энэ дайдада ябахада, элдэб хэмжээ ябуулгануудай үедэ байд гээд лэ, Вампиловай нэрын дурдагдажа байхые нэгэтэ бэшэ дуулаа һэм. Буряад эсэгэтэй, ород эхэтэй энэ зохёолшын обогыень хэлэхэдээ, алин үе дээрэ – түрүүшын гү, али хоёрдохи гү – сохилто табиха ёһотойб гээд, хэр угһаа хойшо арсалдаха ушарнууд болодог юм. Түрэһэн эгэшэтэйнь Хүтэлигтэ болоһон нэгэ уулзалгын үедэ бэеэ барижа ядаад, би энээн тухай һураа һэм. 

Гэр бүлынгөө түүхые, хоёр эхэнэрэй хоорондо ябажа, өөрыгөө, сэдьхэлээ, һамгаяа, үри хүүгэдээ зобооһон эсэгэ тухайгаа; үхибүүдэйнгээ эсэгын ондоо эхэнэртэ дурлаад, бэеэ тамалжа ябахыень хараад, ойлгожо хайрлаад, өөрынгөө хүнгэн бэшэ шиидхэбэри абажа, эрэ нүхэрөө ондоо эхэнэртэ ошохыень зүбшөөһэн ухаатай сэсэн эжы тухайгаа ямаршье нюулта нөөлтэгүйгөөр хөөрэжэ байһан Сэржэна Валентиновна эгэшэнь минии асуудалда тодо харюу үгөө бэлэй. Тэрэ харюугай удха иимэ: эбээрэээ хэлсэжэ, урда хойто, баруун зүүн буряадууд, ород түрэлнүүднайшье зүрилдэжэ, арсалдажа байнгүйгөөр, гэр бүлын гэшүүдэй хэлэһээр лэ, обогоймнай хоёрдохи үе дээрэ сохилто табин хэлэдэг бологты бултадаа.

Байгалай зүүн тээһээ – баярай мэндэ 

Алдарта Байгал далайн зүүн эрьеһээ Алайр нютаг тоонтотой агууехэ хонгоодор хүбүүн Александр Вампиловай түрэһөөр наян жэлэй ойтой дашарамдуулан, сагтаа тааруу сүлжээгээр баярай мэндэ бидэшье хүргэбэбди. Элитэ драматург тухай нангин дурасхаал һайханаар хадагалжа, тэрэнэй амиды мэндэдээ баримталжа ябаһан нигүүлэсхы һайхан бодолнуудыень зоной дунда, залуушуул соо нэбтэрүүлжэ, наһанайнь хэрэг үргэлжэлүүлжэ байһан хүнүүдтэ доро дохин, баярай үгэнүүдые дамжуулаабди. 

Мэдээжэ уран зохёолшо Валентин Распутин, ирагуу найрагша Андрей Румянцев гэгшэдэй “Байкал” сэтгүүлэй хуудаһанууд дээрэ Александр Вампилов тухай дурсан бэшэһэн статьянуудтайнь манай олон тоото уншагшад, драматургын бэлиг талаанда, зохёолнуудтань дуратайшуул һонирхон танилсаһан байха юм. 

“Эрхим хүнүүдэй наһанай намтар” гэһэн ниитэ гаршаг доро Андрей Румянцевай бэшэһэн «Александр Вампилов» ном манай уласай, ниислэл хото Улаан-Үдын ажабайдалда аргагүй ехэ удха шанартай ушар болоо бэлэй. Буряад, ород драмын театрнуудтамнай уран зохёолшын бэшэһэн зүжэгүүд табигдажа, олон харагшадай онсо анхарал татадаг гээшэ. 

Александр Вампиловтай нэгэ тоонтотой Алайр нютагһаа гарбалтай уран зохёолшод Буряадтамнай олон. “Байгал”, “Байкал” сэтгүүлнүүдэй нюурнуудта толилогдодог, мүнөө үедэ эдэбхи ехэтэйгээр хүдэлдэг Сергей Тумуров, прозаик Сергей Будагаев, мэдээжэ сэтгүүлшэн Александр Махачкеев болон бусадые нэрлэмээр. Эдэ бэлигтэйшүүл өөһэдынгөө зохёолнуудаар нютагайнгаа алдар суута хүбүүнһээ өөрэгүй хүн зоной зүрхэ сэдьхэлэй хүбшэргэй хүдэлгэжэ, эгүүридэ мүнхэ нангин зүйлнүүдтэй маниие танилсуулһан зандаа.