​Инаглал

Буряад хэлэ Буряадта сахин хүгжөөхэ гэһэн Буряад Уласай программын хэмжээндэ уласай Соёлой яаманай мүнгэн сангай дэмжэлгээр БАСАА Валерын “Инаглал” гэжэ гүн ухаанай болон ирагуу поэзиин шэнэ согсолбори хэблэгдэбэ. Авторай ээлжээтэ тус ном соо буряад арадай “Сагаалган”, “Алтаргана”, “Түрэһэн дайда, түрэл нютаг”, “Гал могой жэл” гэжэ хубаарилагдаһан һүүлшын жэл хахадай хугасаада бэшэгдэһэн шүлэгүүд болон поэмэнүүд, мүн оршуулганууд оробо. Номой нэрэ болгожо табигдаһан “Инаглал” гэжэ поэмэһээ хэһэг уншагшадай һонорто дурадханабди. 

Хяагтын Барматан гэжэ урданай буряад уг гарбалтай айлай хүрьгэн боложо, залуу түлэг наһаяа манай эндэ үнгэргэһэн агууехэ маршал К.К.Рокоссовскиин тэрэ үеынь ажаябадалые харуулһан поэмэ. Өөрынгөө яһатанай хэлэн дээрэ “Люлю” гэжэ нэрлэһэн Барматанай Юля (Юлиана) басагантай гэр бүлэ боложо, 1923 оной апрелиин 30-да Хяагта хото дээрэ гэршэлүүлһэн дансань академик В.А.Обручевой нэрэмжэтэ Хяагтын хизаар ороноо шэнжэлэлгын музейдэ мүнөө хадагалаатай байдаг. Энэл хотодо 1925 оной июниин 17-до ори ганса Ада (Ариадна) басаганиинь түрэһэн (хожомынь аба эжынгээ нүгшэһэн хойно аймшагта ушарта ороһониинь гашуудалтай). Гуша басаганиинь (баһа Ариадна гэжэ нэрэтэй) Рокоссовская, мүнөө Буряад орон руу ерэхэ, суута элинсэгүүдэйнгээ байһан газарые хараха үзэхэ угаа ехэ хүсэлтэй. Юлия Петровна Константин Константинович хоёр бэе бэедээ мээхэйнүүд, аза жаргалтай дүшэн табан жэл, Рокоссовскиин 1968 ондо наһа баратар, суг хамта ажаһууһан. Наһанайнгаа инаг дурые олоһон, эгээл һаруул һайхан залуу үеынгөө жэлнүүдые жаргалтай үнгэргэһэн хото-городтойгоо дахин уулзахаяа, түүхэтэ гудамжаарнь дахин гэшхэлжэ үзэхэеэ Агууехэ Илалтын маршал 1962 ондо Хяагта ерэһэн юм (гэрэл зураг дээрэ: Константин Рокоссовский Юлия һамгантаяа, 1926 он). 

Оролто

Албанайнгаа шэнэ дайшалхы газарта, 

Аяар холын Зүүн Шэбэрэй хотодо 

Мянга юһэн зуун хорин нэгэн ондо 

Ерэбэ Рокоссовский декабриин тэн багта. 

Хоридохи зуун жэлэй

Хорёодохи онуудай Хяагта, 

Холимог буряад-ородуудай, 

Хамаг наймаашадай хото. 

Хитад шэршүү торгон бүдүүдтэй 

Хэзээни сагһаа сайн замай эзэдэй 

Ниислэл хото тэрэ байһан, 

Наймаа хонжоогоороо дэлхэйдэ суурхаһан. 

“Алтан тэрэ зуун жэлэй” үлэгдэлые, 

Алдар суута Зүүн зүгэй түбые 

Һануулһан хүпеэсүүдэй шулуун гэрнүүд, 

Хирпиисээр бүтээгдэһэн гайхамшаг танхимууд. 

Бүжэг-зүжэгүүдые дэлгэдэг клубуудынь, 

Бэрхэ зохёолшодой уншадаг салонуудынь 

Хуу зандаа. Ресторан, буфедүүд хүдэлнэ, 

Хүгжэм дуунай, хатарай тоглолнууд табигдана. 

Хотын зоной уншадаг сангууд, 

Һуралсалай гимнази, һургуулинууд, 

Ородой географиин бүлгэмэй таһаг, 

Троицкосавск-Хяагтын музейшье хүдэлдэг. 

Тэрэ музейдэнь декабристнуудай, 

Торсон, Горбачевский, Бестужевуудай, 

Ородой суута аяншадай, 

Обручевой түүхэтэ дансанууд табяатай. 

Аяншад-жуулшидые угтаһан Хотон. 

Классицизмын маягаар бүтээгдэһэн 

Урданай нангин Троицын шуулган, 

Воскресениин сүмэшье бүтэн.

Хубисхалай һүүлдэхи жэлнүүдшье һаа, 

Хоридохи онуудай эхиншье һаа,

Хотын соёл болбосорол яһала хүгжэлтэтэй, 

Хамтын байдал урданайхидаал бурьялһаар хэбэртэй.

Хэды тиибэшье хилэл хадаа хилэ гэлтэй - 

Хари гүрэнэй харшан дайсадтай, 

Контр-хубисхалшад, тагнуулшадтай 

Холбоо барисаатан энээ руу байратай. 

Баруун хизаарнуудһаа нүүжэ ерэһэн, 

Большевигүүдһээ тэрьелһэн, 

Урагшаа хилэ дабажа гарахаяа татагасаһан,

Улад зоншье олоор эндэ байрлаһан.

Шэнэ ажал хүдэлмэритэй тэдэнэр болонхой, 

Шэнэ засагай эмхи зургаануудта оронхой, 

Шэнэ түхэлэй сэхээтэн гэгдэнхэй, 

Шэнэ байдалда гар урлагшадшье даданхай. 

Үйлэдбэриин лэ ажахынууд эндэ үгы юм, 

Үлүүсэ энээнһээ голхорһониинь үзэгдэнэгүй: 

Найдамтай хүршэ Монгол орон яагаа юм, 

Нооһоор, арһаар, мяхаар, малаар дутаагаагүй.

Элдэб янзын эды һонин байдалда, 

Эндэхи буряад дайдын түүхэтэ хотодо 

Баатарлиг замаа эхилхэ табисууртай 

Байшоо бэлэйл даа тэрэмнай хуби заяатай. 

Ойро тойрон буддын һургаалтай 

Олон дасан дуганууд бодхоотой. 

Хүл нуурай гэхэ гү, Галуута нуурай - 

Тамчын дасанай хамбын хүреэ.

Буддын шажантай буряадуудтай, 

Бурханайнь хамба Гуро Цыремпиловтэй 

Залуу командир танилсаба, 

Заншал гуримыень мэдэжэ абаба. 

Хойшодоо тэрэнь хэрэгтэй болоһон:

Хүнэһэн-паёк сэрэгтэнь түрүүнээр дуталдаһан,

Агнуури багахан хэхые хамбаһаа айладаһан, 

Ан буудахые, загаһа бариха зүбшөөл абаһан. 

Хираанай Адагай шэдитэ шабараар 

Хуушаараа эндэхи зон аргалуулһаар. 

(Хойшодоо Рокоссовский хэды шархатуулхадаа, 

Хүсэтэ шабараарнь эмшэлүүлһэн юмэл даа). 

Улаан сэрэгүүдээ байрлуулхашье газар үгы,

Зүгөөр энээндэ һанаагаа зобонгүй, тунхарингүй, 

Улаан Армиин залуу командир эсэшэгүй 

Ажаллана унаһан малгайгаа газарһаа абангүй. 

Сэрэгшэд тэрээндээ абаһаар этигэбэ, 

Шармайһан ажалынь урагшатай ябаба.

“Улаан казарманууд” тиигэһээр һэльбэгдэбэ, 

Улаан Армиин хотон гэжэ нэрлэгдэбэ. 

Нүгөөдэ нэрэнь - “Хубисхалай дүлэн”. 

1922 оной намар һэн тэрэнь. 

Һанаа амар тэндээ һуухаар бэшэ болобо, 

Хатуу шэрүүн тулалдаанууд удангүй эхилбэ. 

Элдэб дээрмэшэд, сагаантан 

Урдахи хилын саанаһаа добтолно. 

Эндэхи газар дайдын хоротон, 

Этэгээд дайсад буһалгаа эхилнэ...

I 

Хабарай эхин. Тунгалаг һайхан үдэр. 

Хяагтын гудамжаар хүнүүд дүүрэн мүнөөдэр. 

Хүхюун басагад сэрэгшэдэй хажуугаар үнгэрхэдөө 

Хараад эрьелдэн, юундэшьеб энеэлдэнэ хоорондоо.

– Ямар удаан хубсалнабши, Юля, түргэлыш, - 

Яаруулна нүхэд басагадынь, хашхарна газааһаа, 

- Репетици-бэлэдхэлдээ удааржа байнабди, шамдыш! - 

Сүүмхэтэйхэн басагахан гүйн гарана хашаанһаа. 

Үндэр бэшэхэн, нариихан уян бэетэй, 

Үһэниинь буржагар, хүрибтэр хара зүһэтэй. 

Таатай таараһан утахан хамартай, 

Томо гэгшын хара нюдэтэй. 

Дура татамаар урлуулагдаһан

Дунда зэргын бүлсэгэр уралтай, 

Һаруул сайбар үндэр духатай, 

Һайхан сэбэр шарайтай - 

Буряад элинсэгэйнгээ түһые һажааһан 

Бадмахан сэсэгтэл Юля һалбаржа ябаһан.

– Театр ерээ! Зүжэгшэд ерээ! – 

Юун эндэмнай зүжэгшэд юм, Юу табиха гээ юм?

- Хяагта хүлөө алданхай,

Харуулхые биледшье дууһанхай. 

– Хитад руу ошохо гэһэниинь 

Хилэ дээрэ табяагүй тэдэнии. 

Тиимэ ушарһаа эндэ үлөөд, 

Театраа манда харуулха болоо.

– Театршье бэшэ, 

Театрай бүлэг зүжэгшэд, 

Труппа гэдэгынь юм ха, 

Зүжэг-спектакль харуулха. 

– Хай даа, ямар, хэнэй? – 

“Хайлгана” гэнэ, Чеховэй... 

Эндэхи гимнази дүүргээшэ басагадууд 

Эртээнһээ биледүүдые абанхайнууд. 

Зүжэг харахаяа Юля ерэнэ, 

Нүхэд басагадтайгаа клуб руу орохо гэнэ. 

Тиигэжэ ябатараа харан гэхэдээ, 

Тээ хажуу тээ тамхилжа байһан хүнтэй, 

Үндэр ягдагар бэетэй сэрэгшэтэй

Уулзашана нюдөөрөө. Жэгтэй! 

Угаа дүтөөр юундэшьеб харагдашаһан хэбэртэй. 

Сэрэгшэ тэрэниие харана, 

Энеэбхилэд гэнэ, 

Өөрөө һанана: 

“Эдэ басагад соо ябааша, 

Энээхэн наашаа харааша 

Энэ бишыхан басагахан 

Дальбараа шэнги яагаа һонин юм?”. 

Юлиин зүрхэн гэнтэ сохилоод абаба, 

Юунэй болоһые досоогоо гайхаба: 

“Энэ яабабиб? Ойлгобогүйб. 

Үшөө нэгэ хараад үзэхэмни аабы?”. 

Зүгөөр Юля бүдүүлигээр түлхюулбэ, 

Нүхэд басагадаараа гарһаа татуулба, 

Эрьелдэнгүй саашаа ябаха ушартай болобо. 

Танхим түргэн дүүрэнтэжэ эхилнэ. 

Юлиин гэдэргээ хараха дураниинь хүрэнэ,

Тэрэ хүнөө үшөө дахин хараха гэнэ. 

Теэд толгойгоо эрьюулжэл байхань аягүй, 

Тиимэһээ басаган томоотой һууна, хүдэлэнгүй. 

Гал унтаргаагдана. 

Түрүүшын үзэгдэл эхилнэ. 

Артистнууд оролдоно... оролдоно... 

Антракт болоно.

Басагад бодожо буфет ошохошье дурагүй, 

Хараһанаа шангаар зүбшэлдэнэ, забгүй.

Юлиин харахада үнөөхинь, 

Урин нюдэтэ сэрэгшэнь 

Урдаһаань харашаһан, нюур руунь. 

Юля улагад гээд, 

Саашаа эрьелдэшэнэ: 

“Дан шангаар хөөрэлдэнэ хабди, 

Хүнүүдтэ һаалта хэнэбди” . 

Теэд басаган тэсэлгүй, 

Дахин эрьелдэнэ шалгахаяа удангүй. 

Тэрэнь өөрыень хараһаар зандаа:

“Ямар һайхан басагам даа”. 

Һонирхоһон мэтэ хараад лэ абана, 

Һайханаар, уринаар урдаһаань миһэрнэ. 

Зайн галай туяаһаа гэрэлтэһэн мэтэ 

Задарюун нюдэнһөөнь элшэ сасарна. 

Басагые тэрээнэйнь дайраһан мэтэ, 

Бүхы бэеэрнь халуу гүйлгэнэ. 

Бэеэ хүшэлэн нюдэнһөөнь зайсана, 

Нүгөө тээшээ Юля эрьелдэнэ. 

Антракт дүүрэнэ. 

“Хайлганые” анхарха шадалгүй болоһон Юлидэ, 

Зүрхэеэ даража шадахаяа болиһон басаганда

Тайзан дээрэхи үзэгдэлнүүд, 

Нина Заречнаятай болоһон үйлэнүүд 

Тэрэнэй ойндо орожо үгэнэгүй, 

Ухаандань хүсэд торолдоногүй. 

Байрадаа һуужал һууна. 

– Баармынхи, яагаабши? Һонин байна гү? -

Басагадынь хажууһаань түлхинэ. 

“Браво! Браво-оо!..”... 

Долоо дахин артистнууд гаража дохибо. 

Юлиин хүлнүүд эзэгүй, 

Бодохо дураниинь үгы: 

“Тэндээ һууна ха гү?”. 

Үнэншэхэ, эрьелдээд хараха дураниинь хүрэнэ... 

Танхим сооһоо гараһанаа мэдэнгүй гарана. 

Басагадтайгаа дохилдохо, энеэбхилхэ хүсэ олоно. 

Хамтадаа басагад театрһаа бусаба. 

Һаратай һаруул үдэшэ газаа байба. 

Юлиин толгойһоо асуудал һаланагүй: 

“Хойноһоомнай тэрэ хүн ябана ха гү, үгы гү?” 

Ехэтэ мэдэхэеэ басаган һанана, 

Эрьеэд харахаяа оролдоно, 

Элдэб мэхэ гохо һанана: 

Сүүмхэеэ газарта унагаагаад туршана. 

Теэд басагадынь өөрэһөөнь түргэн абана: 

– Унтажа ябана үгы бэзэш? - гэнэ.

“Хэн тэдэниие гуйгаа юм?..

О, байлши, гэнтэ тэрэнэй үгы болошоо һаань... 

Ондоо тээшээ годироод орошоо һаань...”.

Басаган түргэхэн доошоо һуушана, 

Ботинкынгаа уяада аһалдашана.

(Үргэлжэлэлынь хожом гараха)