​Бэеэ үгэнгеэр, үнэн сэхээр

Эрхүү можын Усть-Ордын тойрогой Буряад-Енгүүд тоонтотой Владимир Константинович Петонов “Байгал” сэтгүүлдэ хүдэлжэ байхадаа, “Буряад үнэн” сониной соёлой таһагта ходо ерэдэг юм һэн. Мүнөө ойлгоходом, сэтгүүлдэ тэрэ олон жэл хүдэлһэн байна. 1967 онһоо 1972 он болотор шүүмжэлэлэй болон поэзиин таһагта, 1978 онһоо 1988 он болотор таһагай редактораар. Сурбалжалагшын ажалай амта нилээн үзэһэн хүн болоно бшуу. 

Бэеэр үндэр, томо, түхэреэн сагаан шарайтай, томонууд нюдэтэй, хододоо амар мэндэтэй гэшхэлжэ ябадаг хүн бэлэй. Ехэ харилсажа үзөөгүйшье һаа, Байгалай баруун талаһаа уран зохёолдо орожо, бодотоор бэеэ мэдүүлһэн, нэрэеэ нэрлүүлһэн аха нүхэрөө булта хүндэлдэг һэмди. 

В.К.Петонов Эрхүүгэй гүрэнэй университет дүүргэһэн, тиихэ үедөө бэлигтэй зонтой, жэшээлбэл, Валентин Распутинтай, Александр Вампиловтай танилсан харилсаһан, эдэ ушарнууд саашанхи замаа тодорхойлходонь нүлөөлһэншье байжа болоо. Түрүүшынгээ зохёолнуудые “Советская молодежь” сониндо, “Молодая Ангара” суглуулбарида гаргуулаа һэн. 1959 ондо “Байгалай һэбшээн” гэһэн шүлэгүүдэйнь түрүүшын суглуулбари хэблэгдээ бэлэй. 

Ород зохёолшодтой дүтэ харилсаатайгаар хүдэлжэ, Москва хотодо поэтическэ 8 согсолбори хэблүүлһэн. Оронойнгоо, Бүхэдэлхэйн литературын классигуудай зохёолнуудые буряад хэлэн дээрээ оршуулдаг байгаа. 

Дүй дүршэлтэй болоходоо, “Газарай татаса” гэһэн шүлэглэмэл роман (локомотив-вагон заһабарилгын заводой барилга тухай) бэшэжэ, буряад поэзидэ өөрынгөө зүгһөө шэнэ урасхал оруулһан гэжэ тоологдодог. Москва хотодо, Ленинградта, Свердловскдо, Алма-Атада, Эрхүүдэ үнгэргэгдэһэн буряад уран зохёолой арбан хоногуудта, үдэрнүүдтэ эдэбхитэй хабаадалсаһан юм. “Буряад поэзиин антологи”, “Мэргэн зэбэнүүд” (үльгэрнүүд), “Хорёод онуудай поэдүүд” болон бусад аша туһатай номуудые бүридхэн согсололсоһон, хэблэлдэ бэлдэлсэһэн. Усть-Ордын тойрогой 50 жэлэй ойдо дуунуудай суглуулбари бүридхэн гаргаа һэн. 

В.Петоновой үгэ дээрэ суута композиторнууд Б.Ямпилов, Д.Аюшеев, Ж.Батуев, Б.Цырендашиев, А. Андреев, С.Манжигеев, Ю.Ирдынеев дуунуудые бэшэжэ, эдэ дуунууд үндэр тайзангуудһаа гүйсэдхэгдэдэг байгаа. Үе сагайнгаа үри һэн тула сагайнгаа эрилтэдэ тааруу баглаа шүлэгүүдые олоор зохёоһон юм. Илангаяа хүдэлмэришэн ангиин солые дуудадаг, нэрыень үргэдэг бэлэй. ЛВРЗ-гэй халуун цехүүд сооһоо “шудхан” гараһан зохёолнууд соогоо ажалай баатарнуудай дүрэ гүйсэд һайханаар зураглахые оролдодог байгаа. 

Гансашье Буряадай бэшэ, ороной ниислэл хотын литература шэнжэлэгшэд Владимир Константиновичай шүлэгүүдтэ үндэр һайн сэгнэлтэ үгэһэн бэлэй. Тэрэ тоодо мэдээжэ шүүмжэлэгшэд Ю.Прокушев, И.Денисова гэгшэд “Газарай татаса” гэһэн шүлэглэмэл романииень удха найруулгын талаһаа һайшаан дэмжэжэ байһанаа мэдүүлээ һэн. 

Эхэ байгаалидаа гамтайгаар хандаха, Эхэ ороноо магтан дуулаха хүсэл поэдые наһан соонь ходо хүтэлөө. Түрэл хизаарайнгаа үнэн сэхэ хүбүүн байһыень үшөө дахин тэмдэглээд, В.К.Петоновой буряад поэзидэ бэеэ үгэнгеэр, үнэн сэхээр ажаллажа гараһаниинь нэрэ түрын, хүндын хэрэг бэлэй даа гээд мүнөөнэй харааһаа баталмаар лэ.

Агуу Байгални сарюухан

ДҮШЭН НАҺАНАЙ БОГОҺО ДЭЭР 

1 

Дүшэтэй хүниие 

Дүршэлтэй гэлсэдэг. 

Дүршэлтэйл хадань 

Үрэжэлтэй гэдэг. 

Дүшэеэ хүсэбэл, 

Хүсэеэ нэмэдэг. 

Хүсэеэ элсэбэл, 

Мүсэеэ зэһэдэг. 

2 

Залуу гэлтэгүй, 

Налуу гэлтэгүй. 

Ахамад болоходо, 

Аятай шэнги. 

Захамад гүүлэхэдэ, 

Залуу шэнги. 

Дүшэн наһатан – 

Дүүрэн һаналтан. 

3 

Дүшэн дээрээ –

Мүшэн дээрээ – 

Һаншаг сагаан, 

Һанаан сагаан, 

Нюдэндөө согтой, 

Шүдэндөө шогтой...

4 

Дүшэн наһан – 

Дүүнэрые хүтэлхэ дугы, 

Дүшэн наһан – 

Дүнэн золой шугы.

5 

Хоритой –

Горитой. 

Гушатайдаа 

Урагшатай даа. 

Дүшэн наһан – 

Дүүрэн. 

Хоритойдоо хүсэжэ ядаһанаа –

Гушатайдаа абадаг шүүрэн. 

Гушатайдаа

Гулидхажа нүхэдөө, 

Гурьбан наһанайнгаа дабаае 

Гурба алхаад дабадаг. 

Дүшэтэйдөө - 

Дүршэлтэйдөө - 

Дүнэн дэлхэйе

Дүрбэ эрьехээр бэлэн байдаг. 

Саашадаа – 

Табидахияа алхалжа ябахадаа – 

Ашатай болодог, 

Ашагты олодог. 

Эдир ябахадаа – эршэтэй,

Эндэш тэндэш нүхэсэхэш. 

Үдэр талын нүхэдтэй 

Үтэр түргэн болохош.

Үетэн анда хэрэгтэй, 

Үеынгөө нүхэр мэдэнэм. 

Үтэлхэдэ – 

Нүхэр үнэтэй, 

Үрбэдэжэ заримании эхилнэм. 

Хүнтэй зохижош ядаагүйб, 

Хэнтэйшье таарахаб үнэхөөрөө. 

Нүхэдөөл худалдажа ябаагүйб, 

Нүхэдтөөл мээхэйб зүрхөөрөө. 

Энээхэн дүшэн наһандаа 

Элдэб амитании ушарааб. 

Энгэртэм уйладаг заримандаа, 

Энгэрдээдшье зариманиинь туршаа. 

1972

*** 

Дуран тухай 

Дуулахал һэм теэд... 

Дүшэ гараад ябахадаа, -

Дуран тухайл, юрэдөө, 

Уран гоёор угалзатуулһан 

Хоритойдохиёо һананам. 

Дуран тухай

Дуулахал һэм, теэд... 

Наһатай болошоһон хойноо 

Налгай нөөхи бэеэ 

Наһанайнгаа нүхэртэ нөөхэм. 

Дуран тухай

Дуулахал һэм, теэд... 

Иртыш мүрэнэй мушхалаа. 

Эртынш наһанай мушхараа, 

Ермак хотынш ербэлзээ, 

Энхэ сэдьхэлэйш энхэрээ 

Эльгэ зүрхөөрөө зэнгэрээб. 

Дуран тухай 

Дуулахал һэм, теэд... 

Галта мүрэнэйш долгилоо, 

Алтан бодолойш сохилоо, 

Нангин хэрэгэйш жолоо, 

Анда нүхэдэйш нүлөө 

Анхан зүрхыем доһолгоо. 

ОЁГ-ХАРГАНА 

(Этимологическа этюд)

Харгы унанхай.

Шабар шабхай. 

Харгана холохоно. 

Оёг ойрохоно. 

Оёгто хононхаар, ойдо хоно.

Бараа шэрээшэд – 

хараал шэрээлшэд – 

харанхыда зобоно,

харанхалжа унана зариманиинь. 

Унаад – бодоно. 

Тонуулшад олошоронхой. 

Талыншье шононууд тодонхой. 

Оёгһоо гараһаар, олиггүй удаһаар, 

Харганада эрмэлзэнэд хүрэхөө. 

Харагдаха юумэ бэшэл, юрэдөө. 

Оёг-Харгана... Оёг-Харгана...

Ёолоон шэнгил тэргэнэй тэрьеэн, 

шаргын шахинаан. 

Бээрэмэ хүйтэндэшье, 

булай халуундашье 

эдэ хоёр үгэ 

шэхэнэй шэмэг, 

хэлэнэй хужар боложо тарана:

“Оёг-Харгана... 

Ёк-Карганай... 

Оёг-Харгана...” 

1977 

***

НАЦАГДОРЖ 

Монгол яруу найрагай 

молор гэгээн орьёл – 

мүхэреэн сагаан шарайтай, 

мохошогүй хурса бодолтой,

шүлэг дуунай найжа, 

шүлэгтэмни ороолши, айлшалан. 

Барууни зүгэй соёлые

барани гүнзэгы шудалһан, 

зүүни зүгэй түүхэтэй

түүни булта ниилүүлһэн, 

монгол тэрлиг үмдэнхэй, 

московско шляпа һэхэнхэй 

Дашдоржиин Нацагдорж. 

«Хаар хэл» хэрэглэһэн 

халха зоной гениин 

сагаан-верлибр шүлэгүүдыень 

шадал соохоноо буряадшалжа, 

шүлэгэйнь алтан дугыгаар 

сэдьхэлэйнь дабаа дабанам. 

1970

*** 

Байгалай һэбшээн 

Хурса хабсагайда хабшуулдан,

хадын хормой толоруулан,

наран һууна арюунда. 

Агуу Байгални сарюухан, 

алтан толидол һаруулхан – 

нюдэ һаргама, арюухан. 

Байгалай нюрган бууралтана, 

бурьян хүсэтэйгөөр ууралтана, 

наранай элшэ хуурагдана. 

ҮДЭРТӨӨШ, ҺҮНИНДӨӨШ БАЙГАЛАЙ 

Үдэртөөш, һүниндөөш Байгалай 

унтажа амархыень үзөөгүйб.

Амиды зүрхэндэл логшожо, 

аалидажа, түргэдэжэ байдаг. 

Үнгэ зүһэеэ түргэнөөр 

үргэлжэ һэлгэн хубилдаг. 

Огторгойн, наранай, һарын – 

олон шэрэтэй болодог. 

Тунгалаг һэбшээгээр амилан, 

түргэдхэдэг зүрхэнэй сохисые.

Байгал сэдьхэл арюудхадаг,

Байгал наһа залуудхадаг. 

ХОЙТО ЗҮГҺӨӨ ҺАЛХИЛАН ЭХИЛЭЭ 

Хойто зүгһөө һалхилан эхилээ.

Хара үүлэд соморолдон нүүнэ.

Далайн долгид дэншээрэн эбхэрээ,

айн загаһад хороно гүн руу. 

Сахалинууд урмашан наадан элилдэнэ,

сагаан хөөһэндэ шунган халина. 

Тэршэлэн номгон Байгал эрьелдэнэ 

Тэбхэр хабсагай мүргөөд халтирна. 

Хадын шэнээн долгёор хааяад, 

хабсагай шулуу долёон угаана… 

Хабтагай далай мананда хушагдаад, 

хүжүүн бэеэрээ хүшэһэндэл һуняана. 

БАЙГАЛАЙ ХӨӨРӨӨ ШАГНАА ҺЭМ 

Байгалай хөөрөө шагнаа һэм. 

Айһанаа өөрөө баталаа һэм.

Үбгэн далай һэбшээгээр 

гүбэнэжэ эхилдэг үгүүлэлээ. 

Долгид хамбы тэмээгээр

дабхасалдан ерэдэг шэдүүлээд. 

Һалхи бараанаар эшхэрээд, 

һүүхирэн дуугаал татадаг. 

Инсагаан морид дэбхэрээд, 

атиралдан далай мушхардаг. 

Загаһашадай онгосо солбоноор 

долгидой һамбайһаа бажуулдадаг. 

Джигит шэнгеэр собхороод, 

дүрэеэ буляалдаһые һануулдаг… 

БАРУУНАЙ, ЗҮҮНЭЙ ҺАЛХИДУУД 

Баруунай, зүүнэй һалхидууд 

Байгал шадар байрладаг. 

Баргажан, сармаа, хүлтүүгүүд – 

баран эндээл найрладаг. 

Баргажан булганай арһаар 

басагандал зөөлөөр эльбэдэг. 

Долгид мэлмэрэн атиралдаһаар, 

далайнгаа зүһэ һэльбэдэг. 

Һогтуу сармаа үймөөд, 

дабаатуулдаг далайгаа. 

Хүлтүүг арсаландал гүйгөөд

хэрхирэн үлеэдэг хабатайгаар. 

Далайн нюруу тэршэлээд, 

дэлһэтэн долгид мүнхэрдэг. 

Омоли загаһад тэрьелээд, 

оёортоол хорохоо эрмэлзэдэг. 

Хэдышье шуургатайда сэнхиижэ 

хүдэлдэггүйл далайн оёор, 

арадайм сэдьхэлдэл тэниижэ, 

амгалан гээшэнь – ёһоор.