​Гонгор

Гонгорой газаагаа наадажа байтараа харахадань, сабшалангай харуулшан, үндэр туранхай бэетэй, үргэн дороо абар табар һахалтай, ходол архи уужа ябадаг, һаяхан пенсидэ гараһан Ошор үбгэн баруун гартаа хахад шэл бариһан найгалзажа байба.

– Мэндэ амарнууд! – гэжэ Ошор гэрэй эзэдые мэндэшэлбэ. 

– Дээшээ һуугыш, наашаа гара, – гэлдэн, үбгэн хүгшэн хоёр тохом шала дээрэ хаяжа, Ошорые һуулгаба... 

Норбо үбгэн үүдэеэ нээгээд: 

– Гонгор! Байна гүш? Хүршындөө ошоод, хоёр- гурбан үндэгэ хүгшэнһөөнь эреэд ерэ, намайе эрюулээ гэжэ хэлээрээ, – гэжэ хашхарба. 

Гонгор миисгэйгээ гэртээ оруулаад, хүршынгөө гэрэйнь хажууда ошоод, зуг татан зогсошобо. Эшэмхэй, бэшүүрхүү Гонгор хүршындөө орожо, үндэгэ эрихэеэ зүрхэ алдаад, хурганайнгаа зэтэр хазан байтараа, хэрэлсы доро няасагархан модон ханза соо хэбтэһэн боро тахяа обёоржорхибо. Гэнтэ тэрэнэй толгой соо нэгэ бодол бии болоодхибо. Гонгор тэрэ тахяа үргөөд, доронь байһан обоо олон үндэгэ харамсаараа, олиггүйгөөр баярлашаба. Иишэ тиишээ һэмээхэн хараашалаад, тахяагай үдэ далияа хүрхылгэн, хашхарһаар, хуугайлһаар байтар, дороһоонь хоёр үндэгэ абаад, гэр тээшээ гүйшэбэ. 

Үбгэн хүгшэн хоёр табагаар дүүрэн зүһэһэн хилээмэ, үрмэ, зөөхэй Ошорой урда табинхай, хундаганууд соо архи аягаланхай юумэд Гонгорые хүлеэжэ, яаралгүй хөөрэлдэжэ һуубад. Норбо үбгэн урин зулгыгаар энеэбхилжэ: 

– Манай худа хүбүүн эхэтэеэ зөөжэ ерээд байна даа, – гэжэ Ошорто мэдээсээд, Гонгорто хандаба:

– Зай, асарба гүш?

Гонгор асарһан үндэгэеэ Ошорой урда табяад, тэдэнэй ойро һуужа болохо гээшэ гү, али үгы гү гэжэ марган зогсожо байтараа, “худа” гэжэ нэрлүүлһэндээ баярлажа, нюһаяа татан, баруун гарайнгаа араар аршажархёод, тэдэнтэй зэргэлэн һагад, шала дээрэ дабшалан һуугаадхиба. 

– Зай, нүхэд, ябаһан газартамнай хүхы шубуун донгодожо, һууһан газартамнай хүхэ ногоон ургажа байхань болтогой! – гэжэ Ошор юрөөгөөд, хундагатай архияа хүнтэрүүлжэрхёод, нэгэ үндэгэ абажа, хос гэтэр һурамгайгаар няһалаад, досоохииень нэгэ амяар һорожорхибо. 

Ошор сагаан эреэнээр хараад, зарбагар ехэ амаа заарахаһаань нааша ангайлгаад, амилхаяашье болишоод һууба. Үбгэн хүгшэн хоёр тонгойжо байжа, Ошорые гайхан хараад:

– Яагаабши, хахаа гүш? – гэлдэн, нюргыень хоёр тээһээнь зай забһаргүй альгадажа оробод. 

Барагханаар альгадуулжа, тэрэнэй обогод гэхэдэнь, нэгэ юумэн пялд гээд, шала дээрэ унашаба. Гонгорой харан гэһээнь, гэдэһэ, бэеэ низа хазуулжархиһан үдэ үһэгүй дальбараа шала дээрэ ангаганажа байба.

Ойро зуура тон шэмээгүй байдал тогтобо. Халта һогтод гэһэн ехэшүүл ойлгожо ядан харанад. Гонгор харбаһан годли мэтээр гэртэһээ гүйн гараад, тархиингаа хазайһан тээшэ харайба. Тэрэнэй зүрхэн галзуу түргөөр сохилно, амияа абажа ядан амилна. Гудамжаар ябаһан хүн бүхэн, телеграфын столбнуудшье сагаан эреэнээр хараһан Ошор боложо харагдахадал гэнэ. Гонгор гүй гүйһөөр тосхонһоо гаража, хасуури модотой добо өөдэ шогшобо. Шудхаһан зумбараандал шал норошонхой юумэ добын оройдо гараад, хониной шэнээн шулуун дээрэ һууба... 

Хара Бадма дүрбэн мэшээг һамар сохиһон байгаа юм. Гонгор үнинэй мэшээгтэй һамарһаа абажа, сэмэхэ һанаатай хорхойтодог, ойронь ошожо абаха аргаяа бэдэрдэг һэн. Санжань хүгшэнһөө эрижэ, хаа-яа абадаг, ехэнхидээ худалаар энеэжэ, бүгдэгэнэжэ ябаад, хулгай хэжэ, хулганаанай химэлжэрхиһэн нүхөөр хармаанаараа дүүрэн гоожуулаад, газаашаа мэдэгдэнгүй гарадаг байгаа. 

Гонгор мүнөө хүгшэнэй унтаанда һамбаашалан, Санжын нүхэ гаргаһан газар уруу хургаа шэхэжэ, самсынгаа хормой соо һамар гоожуулжа оробо. Теэд айһан, яараһандаа гараа һалганажа, мүртэй юумэ гоожуулжа шадабагүй. Тиихэдээ нюдаргаа зангидажа ерээд, үнөөхи нүхэ руугаа түлхижэрхибэ. Тиин мэшээгэй тэрэ нүхэн сооһоо нюдаргаяа угзаран абахадань, һамар шала дээгүүр адхаршаба. Гонгор сошожо, айжа, нүгөө таһалга руу гүйн оробо. Хэрбээ шала түергэн тэрэнэй гүйгөөгүй һаань, хүгшэн унтажал байха һэн.

“Баригдааб даа, алуулхам”, – гэжэ Гонгор шэбэнэн, шагнаархан, түргөөр сохилһон зүрхөө доро дарахые оролдон, гэрэй буланда хүдэлэнгүй һууба. Хүгшэн уухилһаар, һуняаһаар үндыжэ:

– Байна гүш? – гэжэ хашхаран асууба. 

Гонгор таһалгын үүдээр оробо. 

– Газааһаа түлеэ оруула. 

“Хүгшэндэ мэдүүлэнгүй, хайшан гээд адхарһан һамар шала дээрэһээ суглуулжа абаха юм гээшэб?” – гэжэ Гонгор һанаагаа зобон, хоёр тэбэри түлеэ оруулба. 

Хүгшэн галаа түлеэд, стол дороһоо саарһаар хушаатай байһан тэбшэ татажа абаад, хониной эльгэ сог дээрэ хаяба. Гэр соо гайхалтай һайхан хангалтама үнэр гуташаба. “Һамар хулууха гээд, шала дээрэ адхаһан намда һугабша эдюулхэгүйнь ха даа”, – гэжэ Гонгор шэбшэн, шүлһөө залгиба. 

Энэ үедэ Санжа гэртээ ороод, ехэ хүхибэ, нюдөө ялалзуулан энеэбхилбэ. Тиигээд агаар үнэрдөөд: 

– Эжы, һугабша шараа гүш? Үгэл даа, би эдихэм, – гэжэ хэлээд, хубсаһаяа тайлаба. – Үү, энэ хэн... – гэжэ дутуу дуугараад, шала дээрэ адхажархиһан һамар обёоржо, гэнтэ абяагүй болобо.

Айһандаа бэлтышэһэн нюдэтэй Гонгорые хараад, эжынгээ хажууда ерэжэ, һугабша эдижэ оробо. Санжада түрүүн үгөөд, һүүлдэнь намда үгэхэ байха гэжэ Гонгорой һанаһаниинь, хүгшэн тэн хахадыень өөртөө үлөөгөөд, эдижэ эхилбэ. Тэрээнһээ нэгэ-хоёр үмхэ отолжо эдеэд, үлөөшыень намда үгэхэ гэжэ һанаһан Гонгор шүлһөө гоожуулан, амтархан эдиһэн хүгшэнэй урал, амые алдангүй харашоод һууба. Һүүлэй һүүлдэ хүгшэнэй эдижэ байһан һугабшаһаа хоёр үмхэ үлэшэбэ. Нэгэ үмхэ эдихые үлөөхэ аа гү гэжэ һанаһан Гонгор уйлахаһаа нааша болошонхой юумэ хүгшэндэ дүтэлэн ошобо. 

Гонгорто шараһан эльгэн үлэбэгүй. Санжа хүгшэн хоёр һүүлшын хэршэмэг эдижэ, урал амаа абяатайгаар тамшаан, хургануудаа хүхэн долёогоод, һүтэй сайгаар даруулбад. Гонгорто айхабтар гомдолтой, гашуудалтай боложо, хоёр хасар уруугаа нулимса гоожуулан, саашаа ошоод, аалиханаар уйлан һууба.

– Гонгор! – гэжэ хүгшэн хашхарба.

Гонгор түргэн нёлбоһоёо аршаба. “Намда һугабша шаража үгэхэ гэбэ гү?” – гэжэ тэрэ баярлан, хүл дээрээ түргэн бодобо.

– Ши энэ һамар адхаа гүш? Юундэ адхаабши? 

Гонгор абяагүй. Санжа пеэшэнэй саагуур ороодхибо. Нюураа бултайлгажа, Гонгорые үрөөһэн нюдөөрөө харана. 

“Санжа эжыдээ хоболоо юм байна”, – гэжэ Гонгор һанан, дуугай зогсобо. 

– Муухай хара хулгайшан! Хүбүүнэйм арайшье гэжэ сохиһон һамар хулганаан энэ хоёр һалгаажа байнал! Энээнииетнай болюулхал байхаб! – гэжэ хүгшэн хашхараад, гартаа сусал барижа, Гонгор тээшэ мүлхибэ...  1985 он