​Мартамхай

Хэнэйшье мэдэһээр, малшад жэлэй дүрбэн сагта газаа ажалтай зон ха юм даа. 

Нэгэ нүхэр хүйтэ абажа, сэлеэнэй амбулатори ошохо баатай болобо. Һамганиинь хэлэбэ: “Ии сайн лэ чагнаад, фельдшерэй хэлсэн заабарииень хадууч аваарай”. 

Фельдшер шагнажа үзөөд, хэлэбэ гээшэ: “Простудились, воспаление лёгких, укол будем ставить, а вот эти таблетки примете перед сном”, – гэбэ. 

Тэрэ нүхэрнай гараһаар хатуу харые нүхэдөөрөө хубаажа уугаад, фельдшерэй хэлэһэн юумыень огто марталай... Тиигээд лэ һамгандаа хэлэбэ гээшэ: “Прост-ка болоош, таряаһа хээ, үглөө ерэхэш гээ”. 

ГАЙХА, ГЭЛЫ

Маанадые, табан залуу басагадые, Хяагта аймагай Хүгдэй Хаан уулын үбэртэ нэмжыһэн Алтай һууринда 2 һарын практика гарахыень эльгээбэ. Сэлеэнһээ тээ холохон гэртэ байрлуулба. 1978-1979 онууд һэн ха. 

Эгээл түрүүн хаража гайхаһан юумэмнай гэхэдэ, томо гэгшын, 2 центнер үлүүтэй гэхээр, гахайнууд... Yндэр хэрэлсытэй гэрэймнай hүүдэртэ хэбтэнэд... Урда хойношье иимэ “амбаалнуудые” хаража үзөөгүйб даа... Буряад зон аад, яаһан бэрхээр гахай томо болгодог юм. Холын нютагта ерээ хадаа сэржэм үргүүлэе, практика һайнаар гарахын түлөө гэлсэжэ, магазинһаа хэрэгтэй юумэеэ абаад байтараа, нэгэмнай мэдээрхэбэ:“Үглөөдэр, үдэһөө урагша ошое”. 

Ан-бунхан амаржа унтаад, гэнтэ хара үглөөгүүр Сэсэгмаамнай хаб харахан шорой болошоһон нюуртай хашхаржа һэрюулбэ. 

– Пэй, яаба хээбэ гээшэбши, юун болооб? – гэжэ гайхабабди. 

Орон доро табигдаһан шэлтэй архи хаб хахадаараа отологдошоһон, тэрээн соонь нэгэ дуһалшье архи үгы байба. Сэсэгмаамнай хөөрэбэ: “Эртэ бодоод, уһанда ошоод, сай табиха юм гү гээд, үүдээ сэлижэ алхам хэхэдээ, доошоо орондогложо унашооб. Хэрэлсымнай үгы болошоод байгаа, тэрэ гахайнууд холо абаашажа табижархёо”. 

“Һүни Сэсэгмаамнай бодожо, гансаараа архи уужархёод, унажа бодожо ябаа гү”,- гэжэ дүрбэн басагад һанаһан байгаа. 

Үндэр наһатай, сэржэм үргэдэг, хүндэтэй үбгэндэ ошожо баранииень хөөрэхэдэмнай, манһаа һурабал даа: “Үглөө болгое гэжэ ама гараа һэн гүт?”. “Гараа, гараа!” - гэжэ дүүелдэбэбди. “Хүгдэй хаамнай хүлеэжэ ядаад, тархияа ”заһажархёо” гээшэ ааб даа”, - гэжэ хэлээгшэ һэн. Мүнөөшье хүрэтэрөө ехээр гайхаһан, гэлыһэнээ мартагшагүйб.  

«НЕМЕЦ КАПУТ»

Үнгэрһэн зуун жэлэй 60-аад онуудаар холын һаалиин фермэдэ болоһон ушар тухай дүүмни хөөрэжэ, эгшэтэрээ энеэлдэжэ хүхилдөө һэмди. Зуһаландаа зөөхэ саг байгаа, гэбэшье бургааһанай захаар мангирай бултайжа байһан үе. Һургуулида ороогүй гурбан хүйхэршүүлые эжынэрынь мангир суглуулхыень эльгээбэ ха. Хутагаар, хадааһаар ухашалжа һуутарнь, гэнтэ холоһоо хүнхинэһэн абяан дуулдахадал гэбэ... 

Иишэ тиишээ толгойхонуудаа эрьелдүүлхэдэнь, нюдэндэнь юумэн торсолдобогүй, гэнтэ дээшээ харан гэһээнь, вертолет доогуур ниидэжэ ябабал даа... Түүжэ байһан мангираа, хутага, хадааһаа мартажа, тоомоо таһаржа: “Немец капут, тюу маа”,- гээд, һалаабша харуулжа байжа, хондолойгоо тоншожо байгаад, һайса аашалбад. Эдэ гурбанай абанарынь дайнда ябаһан, амиды бусаха талаантай байһан, юу-хээ хөөрэлдэһыень шэхэндээ хабшуулһан хүйхэршүүл байгаа. Вертолет тэдэниие тоохо һэн гү даа, хүбүүд ажалаа үргэлжэлүүлбэд. 

Гэнтэ һүрөөтэй шанга абяан дуулдажа, вертолет эрьелдээд бууха гэжэ байба. Муухай ааша гаргаһанаа мэдэржэ, 3 хүйхэршүүлнай гэр руугаа даралдабад... 

Хэһээлтэ ерэбэ гэжэ тэдэ бодоо ха юм. Эгээл жааханиинь ехээр тэбдэһэндээ байра дээрээ дэбхэржэ байба... Минии шуран үүри һөөргөө гүйжэ ерээд, тэрэнээ байраһаань хобхолжо, хүтэрэлдэн шуумайлдаба. Түрүүн гүйжэ гэртээ ороһониинь (тэдэ хоёрһоо нэгэ аха байһан): “Эжы, би тиишээ ошохогүйб, - гэжэ хашхараад, үүдэндэ гараа арбайлгаад зогсошобо. Жааханиинь гэртээ ороһоор унтаридаа табижархиба... 

Шуран минии үүриин эжынгээ саанаһаа харан гэhээнь, геолог мэргэжэлтэй нагасань эгэшэтэеэ уулзахаяа вертолёдоор бууһан байгаа...