​Өөрсэ шэнжэтэй зохёолнууд

Намтарайнь хуудаhанууд 

Николай Гармаевич Дамдинов Буряад ороной элитэ поэдүүдэй нэгэн юм. Энэ жэлдэ ирагуу найрагшын 85 наhанайнь ойдо зорюулагдаhан хэмжээ ябуулганууд Буряад Уласта хаа-хаанагүй үнгэргэгдөө гээшэ. Январиин 24-дэ М.Н.Хангаловай нэрэмжэтэ Буряадай түүхын музейдэ Николай Дамдиновта зорюулагдаhан “Эсэгын нэрэ” гэhэн үзэсхэлэн нээгдээ hэн. 

Хурамхаан аймагай Гаарга нютагай дунда hургуули Н.Дамдиновай нэрые дээрэ үргэн ябадаг. Энэ зун Гааргын дунда hургуули 100 жэлэйнгээ ойн баяр тэмдэглээ. Буряад хэлэнэй хэшээлнүүдтэ бидэ Николай Дамдиновай үхибүүдтэ зорюулагдаhан шүлэгүүдые уншаhан байхабди. 

Минии hанахада, поэт үхибүүдтэ ехэ анхаралаа хандуулдаг байhан гээшэ. Гоё шүлэгүүд олон даа. Тэдэнэй дунда “Өөрынь бэе дээрэ”, «Түрэл хэлэн», «Аяга сай дээрэ», «Тоншуул», “Харгын талаан”, «Мотоцикл морин хоёр», «Yбгэн Жардуу хүдөө нютагаа зорибо» гэхэ мэтэ шүлэгүүдынь намда hайшаагдадаг. 

Уран шүлэгшэ Байгал далайhаа холо бэшэ, Баргажан мүрэнэй эрьедэ оршодог Угнасаа гэжэ үзэсхэлэн һайхан нютагта түрэhэн юм. Үндэр Баргажанай хада ууланууд, нангин тахилгатай Бархан уула, сэбэр тунгалаг уһатай Гаарга гол поэдэй тоонто юм. 

Дайнай hүүлээр, наймадахи класста hураха үедөө Николай Дамдинов түрүүшынгээ шүлэг бэшэhэн намтартай. 1948 оной октябрь hарада «Буряад үнэн» сониндо «Баян таряан» гэжэ түрүүшын шүлэгынь толилогдоо hэн.

Буряадай арадай поэт, РСФСР- эй гүрэнэй шангай лауреат, элитэ шүлэгшэн Николай Дамдинов 1959 ондо Улаан-Yдын буряад интернат- hургуулиин арбадахи класс алтан медальтайгаар дүүргээд, Москвагай Уран зохёолой дээдэ hургуулида ороо hэн. Тэрээнтэй хамта Гунгаа Чимитов, Цыденжаб Жимбиев гэгшэд һуралсаһан юм. 

Николай Гармаевич Дамдинов – талаан бэлигтэй, олон жанраар бэшэдэг поэт, уран зохёолшо мүн. Түрүүшынь ном «Баргажан» гэжэ нэрэтэй. Yшөө залуу ябахадаа, «Эсэгын нэрэ» гэжэ гайхамшагта поэмэеэ уншагшадтаа бэлэглээ. «Түрэл хэлэн, түрэhэн дайда» гэжэ шүлэгыень олон зон сээжээр мэдэдэг гээшэ.

Поэдэй шүлэгүүд соо нютаг хэлэнэй үгэнүүд, үгүүлэлнүүд

Буряад зомнай имагтал нютагтаа, өөһэд хоорондоо нютаг хэлэн дээрээ хөөрэлдөөд, ондоо тээгүүр ябахадаа, литературна хэлэн дээрэ гү, али ород хэлэн дээрэ ярилдадаг гээшэ. Минии һанахада, нютаг хэлэнүүд буряад хэлэнэймнай агууехэ баялиг гээшэ. 

Хамба ламын ударидалга доро үнгэргэгдэдэг “Эхэ хэлэн-манай баялиг” гэһэн нааданда бидэ хабаадалсахые оролдодогбди. Тэндэ нютаг хэлэн дээрээ үхибүүд гоёор хэлэдэг. Бидэ, хотын һурагшад, литературна хэлэн дээрэ үгүүлэлээ бэлдэнэбди. Зарим нютаг хэлэнүүдые ойлгодоггүйбди, тиимэhээ хүндэшэг байдаг. 

Тус хүдэлмэри дүүргэхэ үедөө Николай Дамдиновай шүлэгүүдые уншаад, шэнжэлээд байхадаа, баргажан буряадуудай хэлэн баян, өөрсэ гэжэ тобшолол хээб. Баргажан хэлэнэй зарим үгэнүүдые яһала ойлгодог болооб. Зарим үгэнүүдынь ехэ энеэдэтэй, һонин байна. Жэшээнь: махаад, һөөл, ото, хонхосог, hунтагад гүүлэхэ г.м. 

…эдир залууһаа эхилжэ, эсэнгүй махаад / Уулын оройдо,1950/ 

Эгсэ тулажа буунам эгээл үүдэндээ. 

Халхабша соогоо галаа түлижэ үдэшэлэн… /”Хоногой табилга”, 1952/ 

Сэлгеэ hэбшээн сэсэгэй хонхосог хүдэлгөөд…/ Эдир наhан, 1954/

Болзороороо жэлнүүд гүйлдөө hуха…/ Һургуулиимнай шэнхинүүрхэн хонхо,1954/ 

Гүйхэш тэрьедэн – бахарhанайнгаа ехэдэ. 

Түгсэг дээрэ hуугаад үзэхэш, амархаа. 

Ойндош заримдаа орожорхихо гэрэлтээд. 

Энээншэлэн, гайхажа мүнөө зогсоном… /Ой соо төөрижэ үзөө hэн гүт? 1955/

Гадагар маhагар байсанууд дундуур, зүндөө…/ Хүүргэ. 1965/ 

Зугаалжа Сэжэбхээн хэбтэбэ. /Нарата үдэр. 1964/ 

Нэбтэ харан танишахал. /Нюдэн. 1965/ 

Шанха урагшаа hуха харайжа…/Ойдо болоhон hайндэр. 1972/ 

Урайнай-сайнай домог дуулахаа ерэбэ гүт? 

Yбгэн үльгэршын шалшаруу амые гэтэн.. 

Шэбшэнгүйгөөр нүүгээ ходо, бэлшээ. 

Yрсэн тодхохо газарнуудаа хараялши. 

Эрхииhээ гарахаhаа эршэтэй гараба. 

Зубалгада хахангүйгөөр зуу наhаа … 

Атаанай хажуугаар олоороо эндэ зэргэшэлдээ… 

Һайрхуу зариман шэдеэрээ хабархалдана. 

Хара үүлэндэл буугаал дайсад, балаатай

Харюудань мэтэ, үргэн талаар, хээгүүр… 

Хажар муухай хоолой хаагалжархёо. 

Хобхогод байса hүрөөд, саанань газардан..

Хуулиин хатуу гаранагүйл даа ойнhоонь./Шилдэй занги тухай дуун (поэмэ)1965/ 

Талха шараад табихадань зооглохо хэбэртэй. 

Yлүүсэ хаа-яа томоогоо таhараад абаа hааш, 

Yмдыш ходолоод, шабхуурдаха эсэгэтэйш. 

Харыт, эдэнь хабар болотор hогшохонь… 

Сабхииешни досооhоонь hайрам зайлана./ Эсэгын нэрэ (поэмэ). 1957-1962/ 

Баргажан нютаг үгэнүүдые литературна хэлэн дээрэ болгоод туршахам: махаад – удаан ябагаар ябаха, эгсэ тулаха - тулан ерэхэ, халхабша - сарай, ойндоош – ухаандааш, энээншэлэн - энээн шэнгеэр, урайнhаа – урданhаа, агсахагүйлби - арсахагүйлби, урайнһаа- урданһаа, нэшэн - сохин, шэртэнэт – харанат, зугаалха - хөөрэлдэхэ, гэрлээ - хадамтай болоо, гэр бүлэ болоо, гасагдан - хүшэхэ, ходо тугшаруу - тухагүй, сүлөөгүй; шэбшэнэ - ухаалдина, хорготой шүлэн – өөхэтэй шүлэн, түргэдүү – яаруу, гажаа - гасаа, сүхэрөө - ядашоо, гасалантай – хүндэ, зоболонтой; нюруутан - дүтэлэн, ханха - томо, аляагай – нааданай; намдли – намда адли, hүбөө руумни hунтагад гүүлээд – дайраад абаа; улхархай соо – ухаандаа, толгой соогоо; нэжээдээ - духаряагаа, манда – манайда, хэлбэгэд гэхээ hанаhандли – хазайхаа hанаhанда адли, намхагад гээд унаһандли – аалиханаар унаһанда адли; һунтагад гэхэ - байжа ядаха, ендэр – шала, енгэрхээд - өөдэрхөөд, hархи-дархи – hалан, һандархай – эбдэрһэн, hаахаршье - бардамтай, шанха холо – ехэ холо, түбэггүй хүн – таагүй хүн, башые – шадабариие, һулайбар – һула, хүсэтэй бэшэ; талхинар – үбгэд хүгшэдүүд, уярамгай хүм – сэдьхэл зөөлэн хүн, өөдэтэйшье бэшэ – тиимэ ехэ бэшэ, маhайлдан - энеэлдэн, тэбдээндэ - шууяанда, түргөө наяргаа – шууяатай, гунан залуудаа - эртэ залуугаар, гансаадаараа - гансаарханаа, нигтаар – нягтаар, нэшэдэг – сохидог, оротон – хамниган, ханха зайдан – үндэр, томо гэгшын; дугшамгай – түргэн; оог хашхараг – шангаар хашхарха; гадагар маhагар – үндэр томо, зугаалжа - хөөрэлдэжэ, hуха харайха - hүрэхэ, хобто – абдар, дармал - хадагалаатай юумэн, бухадаг - шунгадаг, ойндоо абанагүй - ухаалдинагүй, урайнай сайнай – урда сагай, шэбшэнгүйгөөр – бодожо үзэнгүйгөөр, үрсэн – абан, эрхии – эрхы, зубалгада - зоболондо, зэргээшэлдээ – hаалта хээ, хабархалха – ехэрхэхэ, һайрхаха, үйлэ хадуурхаа – буруу тээшээ болоо, балаатай – аймшагтай, хээгүүр – хээрэ газаа, үндэхэ – таалаха, хөөрхэй – жаахан, баарhан, хобхогод байса – шуран хурданаар, ойнһоонь – ухаанһаань, шиихагдаан - түлхижэ оруулагдаһан, түбэгтэй - хүндэ, хэхэржэ - hэхэржэ, зоргоондоо - зоргоороо; дашууржа хэбтэхэ – миин хэбтэхэ, һөөлөөр – яһала бэрхээр, хажуушаа – хажуу тээшээ, барагсаажа - бараг тээшэнь, хизайха – хазайха, шагаабари – сонхо, зэдни дарамта – зэд мүнгэнэй хүндэ; түбэгтэй – хүндэшэг, бултадаа бодоо; дальдируулан - далтиран, зооглохо – эдихэ, hогшохонь – үлдэхэнь, hайрам - хабарай горхон. 

Поэдэй балшар бага наhан дайнай үедэ, дайнай hүүлээрхи жэлнүүдтэ тудаа. Тиимэhээ Николай Дамдиновай шүлэгүүд соо арадай баатарлиг ажал, нютаг зонойнь сэсэн бодол, даруу зан харуулагдана. Поэт өөрынгөө үе сагай эрилтын ёhоор арад зонойнгоо ажабайдалда болоhон үйлэ хэрэгүүдые зураглан харуулжа, шадамар бэрхээр нютаг үгэнүүдые хэрэглэн, хүнэй зүрхэ сэдьхэлые баяраар халяажа шадаа. 

Тобшолон хэлэхэдэ, баргажан нютагайнгаа үгэнүүдые шүлэгүүд соогоо оруулан хэрэглэхэдээ, поэт түрэл хэлэнэйнгээ баялиг, онсо аялгатайнь танилсуулха гэжэ оролдоо гээшэ. Тиин литературна хэлэнэй үгэнүүдээр дамжуулхада, удхань нэгэ бага хазагайруулагдаһан болоно, үгышье һаа, литературна хэлэндэ тон тааруу үгэ олохонь бэрхэтэй байна. 

Нютаг хэлэ дэлгэрүүлхэ үүргэтэй Буряад-ФМ радио хахад жэлэй туршада ажалаа урагшатайгаар ябуулжа, олон түмэн хүн зондо һайшаагдаа. Буряад Уласай бүхы зон шэнэ радио анхаралтайгаар шагнажа, нютаг хэлэнэйнгээ баялигаар омогорхожо, баясажа ябана. Нютаг хэлэнүүдэй иигэжэ хүгжэхэдэнь, бүхы буряад хэлэмнай хүгжэхэ бэшэ гү? 

Ородой Холбооной гүрэнэй шангай лауреат, соёлой болон уран зохёолой эдэбхитэн, арадай поэт Николай Гармаевич Дамдиновай бүтээлнүүдыень үшөө нэгэтэ бэшэ уншагдаха, номуудынь ирагдахал байха. Һургуулиин үхибүүд шүлэгүүдыень уран гоёор уншаха, сээжэлдэхэнь лабтай. Элитэ поэт «зөөлэн, уян, тодо, уран» хэлэн дээрээ шүлэгүүдээ бэшэжэ, бүхы буряад арад зоноо баясуулжа, тоонто нютагаа холо ойро суурхуулжа ябаhан гээшэ. Харин бидэ, ургажа ябаа залуушуул, түрэлхи хэлэн дээрээ ярилдадаг, номуудые, сонин уншадаг, интернет соохи буряад хэлэн дээрэ бэшэгдэhэн сайтнуудаар hонирходог болоод байнабди. Би Баргажанай басаган бэшэб, заха холын Захааминhаа уг гарбалтайб. Гэбэшье элитэ поэдэй зохёолнуудые тон дуратайгаар уншадагби. Гадна ондоошье уран зохёолшодой бүтээлнүүдые уншаха, шудалха дуратайб. Минии hанахада, номуудые, сонин, сэтгүүлнүүдые түрэл хэлэн дээрээ уншажа, иигэжэл буряад үгэнүүдэйнгээ hан баяжуулха хэрэгтэй.