1058
ҮНДЭҺЭН ЗОХЁОЛОЙ ҮНЭТЭ ҺАЙНДЭР
Ород Уласай арадуудай үндэһэн уран зохёолой фестиваль байгша оной сентябриин 6-һаа 10 болотор Москва хотодо, ВДНХ-гай 75-дахи павильондо боложо үнгэрөө. Ород Уласай шэнэ түүхэдэ уран зохёолой талаар үүсхэгдэһэн түрүүшын үргэн хэмжээ ябуулга мүн гээд тэмдэглэгдээ юм.
Тус фестиваль хадаа Москва хотын номой уласхоорондын 30-дахи яармагай эгээл удха шанартай ушар үйлэнүүдэй нэгэниинь болон мүндэлөө. Табан үдэрэй туршада Ород Уласай 23 регионһоо 60 гаран хабаадагшад уран зохёол тухай хөөрэжэ, хараа зорилгонуудтаяа танилсуулһан, шүлэг зохёолнуудаа уншаһан байна. Үндэһэн хэлээр мастер-классууд, Ород Уласай арадуудай Үндэһэтэнэй номой сантай танилсалга, хүгжэмтэ найруулганууд, дуу-бэлэгүүд зэдэлээ, харагшадые хужарлуулаа.
...Энэ ехэ үйлэ хэрэгэй эхи үндэһэниинь 2016 онһоо эхитэй. Ородой мүнөө үеын мэдээжэ оршуулагша Виктор Куллэ республикадамнай айлшалжа, Соёлой яаманай дэргэдэ тусгаар байгуулагдаһан региональна редакционно соведэй дурадхалаар “Ород Уласай арадуудай мүнөө үеын поэзиин антологи” гэһэн ботидо авторнуудые шэлэн абаа һэн. Тиин үнгэрһэн жэлэй намар “Литературная газета” сониндо “Ород Уласай олон хэлэтэй уянга” гэһэн ниитэ гаршаг доро буряад хэлэн дээрэ бэшэдэг поэдүүдэй баглаа шүлэгүүд толилогдоо бэлэй. Тэрэ тоодо дурсагдагша антологидо ороһон, мүн ороошьегүй Булад Жанчиповай, Даша-Дондоп Очировай, Галина Раднаевагай, Галина Базаржаповагай, Тимур Гомбожаповай, Амгалан Будаевай, залуу зохёолшо Арюна Бадмажаповагай шүлэгүүд Бүхэроссиин уншагшадай анхаралда толилогдоо һэн.
Дурсагдагша фестиваль дээрэ хэблэлһээ һая гараһан «Ород Уласай арадуудай мүнөө үеын поэзиин антологи» гэһэн нилээд томо, зузаан ботитой танилсалгын һайндэр болоо.
“Ондоо хэлэнтэй харилсаха гээшэ оршуулагшада толи гэрэл мэтэ... Буряад ороной урда үритэйгөө би мэдэрнэб: иимэ үзэсхэлэн гоё, хоморой шухаг, онсо түрэлэй толитой энээнэй урда ушараагүй байгааб. Мүнөө оршуулга хэхэдээ, энэ үриеэ түлэжэ эхилхэм ха”, - гэжэ оршуулагша Виктор Куллэ оролто үгэ соогоо бэшэһэн бэлэй.
Виктор Куллэ
“Нэгэдэмэл гуманитарна хэблэл” эмхиие ударидагша, поэзиин талаар харюусалгата эрхилэгшэ Максим Амелин оршуулагша Виктор Куллэ хоёр урдаа табиһан зорилгоёо яажа бэелүүлһэн тухайгаа хөөрэжэ үгөө.
- Һүүлэй арбан таба-хорин жэлэй туршада Ородой Уласай арадуудай үндэһэн уран зохёол хайша хэрэг орхигдонхой байгаа гэхэ гү, али ами оруулха талаар ямар нэгэн горитой хэмжээн абтаагүй байгаа. Сагай урасхалай хэмээр лэ булта өөһэд өөһэдынгөө нютагуудта өөрын эрьюулгэ-тогоон соо амидаржа байгаа бшуу. Ушар тиимэһээ ямар нэгэн хүдэлөө эхилжэ, иимэ зогсонги байдалһаа гаргаха, олон ондоо хэлэтэй уран зохёолтой манай ороной үргэн ниитэ уншагшадые танилсуулха гэһэн зорилго табигдаа, - гээд, Максим Альбертович үгэеэ эхилээ һэн.
Яхад уран зохёолшо Олег Сидоров, Буряадай арадай ирагуу найрагша, "Байгал" сэтгүүлэй редактор Галина Базаржапова-Дашеева, «Нэгэдэмэл гуманитарна хэблэл» эмхиие ударидагша Максим Авелин
Мүнөө Ород Уласай холбоондо ород хэлэнһээ гадуур 100-гаад бэшэмэл үндэһэн хэлэн бии, эдэнэй 59-ниинь литературна гэжэ тоологдодог, эдэ хэлэнүүд дээрэ уран зохёолой номууд, сэтгүүлнүүд хэблэн гаргагдана, зүжэгүүд табигдана.
- Тус антологи тон богони болзор соо бүтээгдэһэн, бүридхэгдэһэн болоно гээшэ. Энэ һайтай гү, али өөрын дутуу дундатай гү? Оршуулгын онсо шэнжэнүүд, онол маягууд ямар байгааб, орёошог бэрхэтэй ямар ушарнууд байгааб? Уран зохёолой һуралсал нютагуудта хаа яашье һаа, ябуулагдадаг гү? Соёлоо, хэлэеэ тэрэ зандань үлөөхэ тухай һанаа зобуурита аялганууд поэдүүдэй бүтээлнүүд соо оролсоод лэ байгаа. Сэдьхэл дайрама, хүлгүүтэ мүрнүүдтэй дайралдахадаа, баярлахаш, үрэ зүрхэн соогуураа үнэхөөрөө бисалган гаргаһандал болохош, - гээд, Виктор Куллэ бодомжонуудаа элирхэйлхэ зуураа шэдитэ Дагестан, онсо гайхамаар Буряад орониие жэшээ болгон дурдаһаниинь һайшаамаар бэлэй.
Илангаяа Литературна институт дүүргэһэн, мүнөө 20-ёод номуудай автор Галина Раднаевагай нэрые дурдахадань, омогорхомоор лэ һэн. Нютаг нютагуудай поэдүүдтэй танилсахадаа, тэдэнэйнгээ мэдэрэл дурые ойлгохые һэдэһэниинь гайхалгүй. Энэмнай угаа шухала. Поэдүүд шүлэгүүдые бэшэхэһээ гадуур ямар ажалтайб? Жэшээлбэл, Хальмагай түлөөлэгшэ Николай Санджиев олон жэлэй туршада республикын Соёлой яаманай орлогшоор хүдэлнэ. Иимэ үндэр тушаалнууд, үгышье һаа, сурбалжалагшын ажал жэшээнь, үлүү ашаан, һаад болоно гү? Поэдүүдые өөрынгөө хэлэн дээрэ уншахыень дурадхаха гээшэ угаа зүйтэй, үгүүлбэриин маяг, аялга нугалбариие шагнан соносоходо, ямар нэгэн нарин һудал нэмэри болон мэдэрэгдээд лэ орхидог юм ха. Али ухаан бодолоо баяжуулхадань туһа нэмэри болоно гү?
Шүлэгүүдэй диилэнхи олон темэнүүд ямар байгааб? Политическэ удхатай шүлэгүүд үгы, гол түлэб ёһо заншалнуудаа, эхэ нютагайнгаа онсо шэнжэнүүдые мэдэрэн соносоһон шүлэгүүд олон байгаа гээд оршуулагша тододхон хэлээ бэлэй.
ОЛОН ХЭЛЭНҮҮДЭЙ АЯЛГА СОО
Эдэ табан үдэр соо үглөөнһөө үдэшэ болотор поэдүүдэй үгэ хэлэхые, өөрынгөө хэлэн дээрэ, мүн ород хэлэн дээрэ оршуулгыень шагнан соносоо һаа, арад бүхэнэй түүхэ, соёл тухай нилээн юумэ мэдэжэ абахаар һэн бэзэ. Теэд тиимэ арга байгаагүй, хүн бүхэнэймнай командировко хизаарлалтатай байгаа бшуу.
Анхан сагта 1982 ондо Дагестан ошожо үзэһэн тула дүшэн хэлэнэй аялгын дүхэриг соохоно ороһон, дүшэн яһатанай хатарай дүлэн соохоно шатаһандал мэдэрэлдэ абтаһан тухайгаа очерк хэдэн дугаарта толилуулаа һэм. Энэ удаа Дербентдэ ажаһуудаг азербайджан поэт Фахрэддин Гэрибсэсэй хөөрөө һонирхон шагнааб. Мүнөө үедэ 131 мянган азербайджан үндэһэтэн Дагестанда ажаһууна. Эдэнэрэй дундаһаа урган гараһан уран зохёолшод сооһоо оройдоол 4-ниинь Ород Уласай Уран зохёолшодой холбооной гэшүүд юм ха. Хэблэгдээгүй шүлэгүүд, хэрэглэгдээгүй нөөсэ мэтэ мүнөө болотор хадагалагдажа байдаг. Прозо гол түлэб философско трактадуудһаа бүридэнэ. Нэгэ үгөөр хэлэбэл, түүрэг хэлэнэй бүлэгтэ ородог ногай, кумык, азербайджан хэлэнүүд дээрэ уран зохёол бэшэлгые үргэдхэхэ зорилго табигдана гээд үгэ хэлэгшэ тэмдэглээ.
Крымэй татарнууд хэр урдаһаа тэмсэл соогуур ажамидаржа байһан гээшэ. Буурал түүхыень уудалангүй, Эсэгын дайнай үедэ хандабал, оройдоол нэгэ хэды хүнэй немецүүд тээшэ гараа һарбайһанһаа боложо, бүхэли арад хохидоһон, Дунда Ази руу сүлэгдэһэн, хахадынь тэндээ нүгшэһэн юм. Теэд арад хосороогүй, үсэд нэтэрүүгээр түрэһэн дайдадаа бусажа, түшэн һууха хубитайл байгаал тоонтодоо. Географическа байдалай талаар Осман империдэ дүтэ тула түүрэг хэлэн дээрэ анхандаа номоо үзэдэг һэн. «Бидэнэр өөһэдынгөө түүхэтэ нютагта ажаһуунабди. Украинада бидэниие дамжуулжа алдуу хэһэн, Ород гүрэндөө һөөргөө бусабабди. Эхэ ороноймнай бата бэхи хүрьһэн хүл доромнай хэзээдэшье хэлбэлзэхэгүй», - гээд, Крымэй үсөөн үндэһэтэнэй хэлэнүүдэй болон крымскотатарско хэлэнэй талаар һуралсалай литературын лабораториие даагша поэт, публицист Аблязиз Валеев (Симферополь) хөөрэбэ.
Гайхалтайнь гэхэдэ, 80 наһандаа дүтэлжэ ябаһан А.Валеев ахатан аяар 68 номой автор юм. Үндэр наһанайнь шэнжэ гэхэдэ, бууралтан татаһан буржагар үһэниинь юм гү... Өөрынгөө газар дээрэ ажаһуунабди гэһэн хуулита мэдүүлгэ-мэдэрэлынь, сагайнь уларил, үзэсхэлэн байгаалиин нүлөөн иимэ хүсэ үгэдэг, залуужуулдаг ха гү? Казаниин татарнуудһаа ямар илгаатайбибди гэһэн болон бусадшье һонирхомо асуудалнуудта харюу үгэжэ хужарлуулаа. Крымскотатарска хэлэн дээрэ гарадаг ори ганса «Новый мир» («Янъы дюнья») газетые эрхилэгшэ, крымскотатарска Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн Сейран Сулейман зохёолнууд соогоо арадайнгаа үйлын үритэ хуби заяан тухай домоглон түүрээдэг, шүлэгүүд соогоо патриотис удха баримталдаг тухайгаа хөөрэжэ үгөө.
Кавказай хатуу хүбүүд сооһоо Чечен Уласай Уран зохёолшодой холбооной түрүүлэгшэ, литература болон искусствын талаар РФ-гэй Гүрэнэй шангай лауреат, Чечен Уласай арадай уран зохёолшо Канта Ибрагимов тоб байса үгэеэ хэлэхэ янзаараашье, зан абаряараашье саб гэмэ сэрэгшые һануулба; Дайнай дари бэедээ үзэһэн, гээлтэ, гарза гээшые үнэхөөр мэдэрһэн хүн иимэ һэргэлэн һонор байдаг гү? «Үнгэрһэн дайнууд», «Аврора», «Детский мир» болон бусадшье туужа, романуудай автор юм. Бусад зохёолшодтой адли түүхэ руу түгэншэлхөө һанабашье, зохёолнууд тухайгаа ехэнхиинь хөөрэбэ, номуудайнь олониинь ород хэлэн дээрэ оршуулгатайшье һаа, гол түлэб Чечня соогоо тараагдадаг юм ха. Канта Ибрагимов жэгтэй гэмээр зарим асуудалнуудта харюусаба. Жэшээлбэл, яахадаа нюур шарайгаараа славян шэнжэтэйбта гэхэдэ, сэбэр чечен яһанай хүм, ямаршье холисо үгы гэбэ. Гэрлэхэдээ, хуушанай заншал мүнөө болотороо үшөөл табигдаагүй, баримталагдадаг юм ха. Томо гэгшын баул сооһоо номуудые гаргажа, гар табижа бэлэглэбэ. Номуудаа элбэг дэлбэгээр хэблүүлхэ дүүрэн аргатайнь эли. “Хэды сагта унтаад, хэдыдэ бодоно, хэзээдээ зохёолнуудаа бэшэнэт?» гэхэдэ, нэгэл гуримтай хүм гэбэ. Үдэшын 9-10 сагта орондоо ороод, үглөөнэй 4 сагһаа зохёолнууд дээрээ хүдэлдэгби гэбэ. Үгы һаа, юушье үрдигдэхэгүй ха.
Поэт Галина Базаржапова үгэ хэлэнэ
МҮНӨӨШЬЕ АЛЬГАА ТАШАМААР....
Эхэнэр зохёолшод сооһоо Москва хотодо ажаһуудаг Алтайн поэт, дуушан, үндэһэтэнэй үзэсхэлэн хубсаһатай Иринджан Андрияновагай урдын домогуудай удхаар хүгжэмтэ найруулга дэлисэтэйгээр дэлгээһэниинь хужарламаар һэн. Кемеровскэ областьһоо ерэһэн конкурс болон фестивальнуудай лауреат Наталья Чебелкова телеут арадай дуунуудые гүйсэдхөө. Иимэ яһатан мүнөө оройдоол 2,5 мянгада хүрэдэг юм ха. Гэбэшье үндэһэ нэгэтэ алтай арадтаа түшэглэдэг, ушар тиимэһээ мүргүйгөөр үгы болошохо, ондоо арад соо холисолдон хорошохо һэргылгэ үгы гээд, Наталья мэдүүлээ.
Яхадһаа ерэһэн Инесса Томская юкагир болон чукча хэлэнүүд дээрэ дуу гүйсэдхөө; Сибириин татарнуудай урданай дуунуудые Тюмениин түлөөлэгшэд Екатерина Ахметзянова, Разия Муллакова зэдэлүүлээ.
ҮНДЭҺЭТЭНЭЙ театрнууд - Башкортостан Республикын Мустай Каримай нэрэмжэтэ залуушуулай театр уран найрагшадта болон номой яармагай бүхы айлшадта бэлигэйнгээ дээжэ бэлэглэжэ баясуулба. Энэ тайзан дээрэ Буряадай гүрэнэй Х.Намсараевай нэрэмжэтэ театр урмашал түрүүлмэ һайхан найруулга табяа гээд урда үдэрынь (сентябриин 8) хараха золдо хүртэһэн зон гэршэлжэ байгаа һэн. Бүгэдэ буряадуудай зүгһөө мүнөөшье альгаа ташаа һаа, хойнотоһон хэрэг бэшэ ха.
ТАНИЛ ХҮНҮҮД ТАЛА ШЭНГИ
Алтай Уласай Уран зохёолшодой холбооной түрүүлэгшэ, Ород Уласай Уран зохёолшодой холбооной секретарь Б.Я.Бедюров Буряад орон руу хэдэ дахин ерэһэн, “Буряад үнэн» Хэблэлэй байшанда айлшалһан байха юм. Арадай зохёолшод Ардан Ангархаевай, Лопсон Тапхаевай, Баир Дугаровай найза нүхэрынь мүн. Арбаад жэлэй саана бopooн соoгyyp Байгал далайда айлшалуулха гэхэдээ, Лопсон Тапхаев иигэжэ үгүүлээ бэлэй:
Бороониинь ороод, һаланашьегүй даа,
Бронтойгоо хүндэлөөгүйдөө аргамшьегүй даа...
Үнэндөө, мүнөө жэл 70 наһаяа гүйсэһэн Бронтой Бедюров алтан Алтайн омогорхолынь мүн. Түб Азиин болон Саяан-Алтайн арадуудай түүхэ, арадай аман зохёол, литература шэнжэлгээр ажал ябуулдаг, “Слово об Алтае» гэһэн олон ботито номуудые хэблэн гаргаһан байха.
“О, Алтай минии агууехэ, мүнхэ Алтай! Геродотой бэшэһээр, «грифүүдэй алта һахижа байһан» сагһаа хойшо, теле болон тюню элинсэгтэнэй үеһөө Алтай, манай алтан үлгымнай, найдал этигэлнай, түшэгнай болонхойл...», - гээд, номойнгоо оролто үгэ соо бэшэһэн байдаг.
Алтай болон ород хэлэнүүд дээрэ 20 гаран номой автор Бронтой Янгович фестивалиин эгээл хүндэтэй айлшадай нэгэн байгаа. Ораторай бэлигтэй хадаа хэды зууншье хүнэй аудитори соо үдэрөө дүүрэн тогтонгүй дуугарха аргатай. Уулзаһанай баярай һүлдэ тэмдэг болгон Алтай- Хүхынгөө анхилма аарса айлшадта барюулба, буряад зохёолшодто мэндые хүргэбэ.
Хальмаг Уласай Соёлой болон аяншалгын яаманай даргын орлогшо, хүүгэдэй «Байр» («Радость») гэһэн сэтгүүлэй ахамад эрхилэгшэ Николай Санджиев Буряад орондо нэгэ үедэ ажаһууһан, олон танил талатай хүн юм. Хальмагай ахамад үеын уран зохёолшо Давид Кугультиновай 75 наһанай ойдо Буряадһаа Лопсон Дунзынович Тапхаев бидэ хоёрой ошоходо, хани халуунаар угтажа абаа һэн. Николай Санджиев хүүгэдтэ зорюулһан 10 гаран номтой. Тэрэ тоодо «Бэлэг» гэһэн буряад хэлэн дээрэ, “Гижигтэй тогоо» гэһэн монгол хэлэн дээрэ номуудтай. Хүүгэдэй «Байр» сэтгүүлэйнь онсо шэнжэ гэхэдэ, шэмэглэлынь хуу компьютераар хэхые оролдодоггүй, гараар угаа хөөрхэнөөр зуража шэмэглэгдэнхэй һэн. Монгол оронтойгоо тон дүтын харилсаатай, «Монголой соёлой габьяата ажал ябуулагша» гэһэн нэрэ зэргэдэ хүртэһэн байха юм.
Ойунскиин нэрэмжэтэ литературна музейн директор, Ород Уласай Уран зохёолшодой холбооной секретарь Н.А.Лугиновтой утаһаар хөөрэлдэжэ танилсаа һэмди. Ушарынь хадаа, Ородой Уласай габьяата багша, үндэр наһатай Ц.Б.Бальжинимаева Н.Лугиновой «Кустук» гэһэн нохой тухай зохёол оршуулжа, «Байгал» сэтгүүлдэ дурадхахадань, тон дуратайгаар толилоо бэлэйбди. Психологическа, гүн эршэ удхатай энэ рассказ тухайнь һанамжаараа хубаалдаабди. Мүнөө фестивальда хабаадахадаа, «По велению Чингисхана» гэһэн романаа яажа бүтээһэн тухайгаа һонирхолтойгоор хөөрөө. «Каменный мыс» гэһэн туужынгаа түлөө уласхоорондын литературна шагналда хүртэһэн габьяатай.
Ород Уласай “Жэлэй ном” гол конкурсын дүнгөөр “Ород Уласай арадуудай мүнөө поэзиин антологи” гэһэн ном Гран-при шанда хүртөө. Иимэ мэдээсэл фестиваль эмхидхэгшэдые, хабаадагшадые урмашуулба, далита мэдэрэл түрүүлбэ ха юм. Фестиваль хүтэлхэ болон гуримшуулха талаар ажал ябуулһан Ю.М.Радиловскаяда, Д.Д.Черновада баярые хүргэе. Буряад Уласай Москва хотодохи бүрин эрхэтэ түлөөлэлгэтэ эмхидэ, тус эмхиин таһагай дарга Б.Ц.Надцаловада онсо баяр. «Буряад үнэнэй» уурхайһаа 2004 ондо ниидэн гараад, ниислэл хотодо түбхинэһэн Бутиднай өөрымнайл зандаал үлэнхэйл даа.
Бутид Надцалова, Галина Базаржапова Москвада Улаан талмай дээрэ
Ород Уласай арадуудай үндэһэн уран зохёолой фестивальда хабаадагшад
Автор: Галина БАЗАРЖАПОВА-ДАШЕЕВА
